Бертий бийсаш

Роман ингушского писателя Чахкиева Саида на ингушском языке

Ер книжка аз шоана хетаду, тха хьамсара даьй, хетаду, денал ца дохаш,

Деникина турпала духьала лаьттарашта, цу лирача тӀем тӀа сийлахьа валар корадаьрашта.

Доккха баркал ях аз цӀеча партизанашта, цхьацца шоашта дагадоагIар дувцаш,

документаш гойташ, ер книжка яздеш сайна новкъостал даьрашта.

Шоайцига Шахбулат венав аьнна хезача, яха, ший нанна Жовзана мархӀаиккхар Дебахан. ТӀаккха ший цӀагӀа дӀачуедар. ХӀанзза мара хьачуяьннаяцар из, Лима йолча хинна. Лима яр цунна дукхаеза неш. Нана елакъежар.

- Хьажал цунга, вӀалла эхь а хетий, - аьлар цо, йоӀа тӀехьа а хьежа.

Дагахьа раьза яр из Шахбулат шоайцига вена а, из массаза ва ший йоӀ гӀадъухаш а. Шахбулат мега зӀамига саг вар. Дикача, цIи хезача тайпан а вар, цул совгӀа дуккхача хана денз Жовзана виълагӀча воӀаца Виситаца доттагӀал долаш хьа а воагӀар.

Дебахан а хьалкхийнай. Вурийтта шу даьннад. Тахан-кхоана яхар мо, цхьаннега дӀаяла еза. ДикагӀа деций иштта дӀагӀа мел волчоа вовзаш а везаш а волча зӀамигача сагага маьре яхийтача. Къаьгга малх хьежача дийнахьа а, кӀерам а лотабийя мара ма де ма йоахий зоахалол.

Ший мар ТӀох а зӀамигача сага раьза волга ховра Жовзана. Из керттера дар. Дезало фуннагӀа дувце а, ТӀоха аьннар мара оттаргдацар: иштта хиннад массаза а, дӀахо а иштта хургда. Из иштта ца хилча могийтаргдацар къонгаша а. ЦӀенда цӀенда хила веза. Цу гӀулакха массаза чӀоагӀа хиннад гӀалгӀай Ӏаьдал. ЦӀен воккхагӀвар лоархӀаш ца хилча, сий довш а хиннад. Цу тайпара моттигаш а йовзаш я.

Дебахана, наӀарах чӀуг а елла, корага хӀама эллар. Чехкка Ӏодаьхар цо шийна тӀадувха барзкъаш. Ӏаьржа бӀаргаш къегар цун, накха бувхьар. Сатоха гӀерташ санна, ший зӀамигача, бузаш боагӀача наькха тӀа ши кулг диллар Дебахана. Из боагар. Аьрда кулга хоалора сихденна детталу дог.

ЦӀаьхха уйлане йийрзар Дебахана герга юхь. Цхьа кхерам бессача мо, унзара наӀаргахьа хьажар цун бӀаргаш. Шортта чена тӀа ӀотӀадахийтар цо кулгаш. Из... дӀаягӀар. Гирихана сесага хиннар санна. Цкъа из берах йолча хана. Юхь тӀара бос хаьрцар Дебахана, кулгаш аьгар.

Кхы хоза я аьнна белгалдаккха хӀама даллацар цох, цхьабакъда товш яр. Йистхилар а, елаялар а, лелар а деррига безаме дар цун. Сага, моллагӀа из вале а, тӀера хулар. Хьакхашта даьккха бер мо, нахаца дӀаувш яр. Шйй шерашка диллача, хӀамах атта кхеташ а, хьаькъал долаш а яр. Дог-цӀена яр. Цхьаккха хӀама къайладахьа ховш ядар. Цун дага мел дар, мел хезар, мел дайнар шедар цӀагӀа массанена дӀаха дезаш дар.

Цхьабакъда, хӀанз... хӀанз ше фу дергда хацар Дебахана. Ши кӀира, алхха ши кӀира хьалха цун юкъ йиткъа яр, веший Бек-Хана яр санна. Бек-Хан ва цун зӀамагӀа вола воша. ЦӀагӀарабараша оал цох, кӀаьнк а ца хулаш, йиӀиг хинна хила езаш яр хьох, аьле. Из-м нийса а да. Хоза ва из. ЦӀагӀа массарел а хозагӀа. Бек-Ханах йиӀиг хиннаяларе, чӀоагӀа хоза йиӀиг хургьяр из, массавар хьажа а ухаш. ХӀаьта хӀанзӀ КӀаьнк. КӀаьнка сенна еза хозалӀ.

Шахбулат дагавох Дебахана. ГӀадйода из. ХӀана аьлча, хов цунна, Шахбулат а ва хоза. Цунга дог доахаш, цунга маьре гӀоргболаш дуккха мехкарий ба цар юрта. ХӀаьта из Дебаханарга мара вагӀац. Шахбулата еза Дебаханга. Цо ше хьахайтад из Виситага. Дикка ха а я хьахайта. Ах шу а хургда.

Шелала дегI оагалу Дебахана. Дехьарча цӀагӀа цӀи йоаге а, укх чу шийла я.

- Хьаараяла, яьй, фу хилар хьона, - ниӀ дӀаозаю нанас. Хозий хьонаӀ

ЦӀаьхха шинна кулгаца че дIаковл Дебахана. ТӀаккха сихха пена юххе латта мора тӀоаргац хьадийлле, Васита Ростовера ена Ӏаьржача бархата коч хьаэц. Чехкка из тӀаювх цо. ТӀатул инкала тхана кӀаьда цхарал. Из Алхаста сесага Кабихас бенаб цунна, ше маьре йоагӀаш. НаӀарах йоалла чӀуг хьайоаккх Дебахана.

Хьачуйоал Жовзан. Цунна тӀеххьа йоагӀа Кабиха а. Алхасг мо теннеи низ болаши я из. Кадай я чӀоагӀа.

- Хьажал, хоза миштай са йиӀиг. Ва, дукха яха хьо, - марнанна хьалха а иккхе, Дебахан тоӀӀаяь мархӀайол Кабихас. - Шахбулатага хьо мишта йохийт маьре, сахула седкъа мо хоза йола. Хьо югар-м аьлан воI хила веза.

Дебахана барташ а доахаш, ел Кабиха.

- ДӀахеца со, дӀахеца! Садаккхийтац Iа сога, - яхаш, ма могга караръяла гӀерташ, цун наькха тӀа ший зӀамига бийнаш ӀотӀадетт Дебахана. Когаш а дIа схьа лестабу цо. Из бер долаш мо мара, цун гӀари, цо детта бийнаши теркалдац Кабихас.

- ДӀахеца из. Юв Ӏа йиӀиг, - нус тӀехьашкара дӀаувзаю Жовзана. - Яьй, вӀаштӀехьа мукъагӀа йий хьо. Говр мо тIа ма кхийтарий ер-м.

Дебахан дӀахец несас. Жовзана аьнначоа вӀалла эгӀазъяханзар из. Дегабуам а банзар. ХӀана аьлча, хов цунна ше во хӀама даьдоацалга. Цудухьа, Жовзана шийга фуннагӀа оале а, Кабихана халахетаргдац. Жовзан дика я. ВӀалла дика ца хилча а, из цун марнана я. Цунна бехке, ше нус хиларга хьежжа, цо лархӀа езаш саг я.

- Тфу, тфу, тфу, - оагӀора а йийрза, тугаш кховсаш санна, кеп оттаю Кабихас. - БӀарг ма хилба са йиӀига. Нани, - иштта аьнна мара цIи яккхац цо ший маьрнаьнах. - Нани, дӀахьажал цунга! ДӀахьажал цун йоагача басилгашка! Боалаш санна еций цӀе! Ой, ва дукха яха хьо, са йиӀиг.

Юха а Дебахан мархӀайолла дагахьа, пхьарсаш а доаржадаь, цунна тӀахьад Кабиха.

- Иита со, йита со, нана, - цӀогӀа детташ яха, ший нанна тӀехьашкаэккх Дебахан.

- Тоъаргда хӀанз, тоъаргда, - елакъеж Жовзан, ший йиӀиг белажгара хьамархӀа а лаьца. - Иолле, хьаша волча гӀо. ГӀулакх де. Бехк боаккхаргба хьох, хьо хьожаш ца хуле.

- ХIайӀ - юха а юкъеиккхар Кабиха. - Са зӀамига йиӀиг цу хурдийиваьннача къонахчоа хьалхашка уралаттийтеиӀ! Йохийтаргьяц, се дийна а йолаш-м!

«Доп-доп» аьнна уй тIа беза когаш Iо а техе, яха дӀаотт из, еррига ниӀ дIа а лаьце, йохийтаргья моттий шоана аьлча санна.

- Ер фуд хӀанз, - цӀенхаштта несийна бӀарахьож Жовзан. - ДӀаяла цигара!

Кабиха корта чубода. Шортта юстарайоал из.

- Из хьоахаваь кхы во Дош а ма алалахь, цӀагӀа а, ара а, дуиен тIа хье дийна а йолаш.

«Из» яхар Шахбулат ва. Несас кхетаду.

- Из фуд тӀаккха а. Цхьаькха а да хьона, ховш хилалахь: укх коа хурдийваьнна къонах хиннавац, цӀаккха хург а вац. Кхетий хьоӀ

ДӀабарахьажа юхь йоацаш, эхь хеташ латт Кабиха. Хий доал цун бӀаргех.

- Бегаш бе еннаяр со-м, - оал цо, айраш теха яь маьчеш тӀаювхача ший боккхийча когашта ӀобӀара а хьежаш. - Сона-м хов из дика волга... Цхьабакъда, хӀаьта а... вай йиӀиг дикагIа-м я.

Кабиха бӀаргех даьнна хий бӀаргадайча, цох къахийтар Жовзапа. «ХӀана йир аз укхунна вас, - аьнна хийтар цунна. - Ба а ма бий цо бераш даим ше беш бола бегаш».

- Даар кийча дий хьаӀ - кӀаьдда хаьттар Жовзана.

- Москал кхаэллай аз, - гӀадъяхар Кабиха. - ХьалтӀамаш а яь латт, Ӏочуяхийта мара ца езаш. ЧӀаьпилгаш а хьадергда.

- Дика да хӀаьта. Долле, шоай гӀулакх де, - Жовзан шортта дӀачуяхар нана-цӀагӀа.

Дебахан, дӀатӀаяха ший несийна мархӀахьаьрчар. ТӀаккха йисар а гӀадъяхар Кабиха.

Тхьовра санна лотаделар цун жогӀара бӀаргаш. Юхь сийрдаяьлар.

- Из-м дика ма вий, дика, - йоахар цо, снхъенна. - Цун баламаш, цун юкъ, цун гӀов зийнадеций Iа. Малайк ма дий из-м. ше ма дарра. Даьла къорӀатӀас коа чу из ца вайтар, из иштта вецаре.

«Ма хоза да хьа бӀаргаш, - аьнна хнйтар, кӀалхар хьалхьежаш латтача Дебахана. - Хетаргахьа, керттера уж бахьан долаш езаенна хила мег хьо са вешийна а».

Дебахана кулг лаьца, из шийна тӀехьа а иолаш, коа яьлар Кабиха.

Ара баьде яр. Дохк доаллар теӀӀа. Февраль бутт бале а, хайра лоа аллацар лаьтта. Малх хьежаш дӀайха денош а даьхка, дешадар из. Дикка ха яр наха из кӀоаргга дилларга сатувса. Лоа доаца Iа фу Iа да. Дебахан а яр цунга сатувсаш. Хоза хетар цунна, шийла денача дийнахьа, йӀайха полто а йийха, коара лоа дӀадаккха е лоралуш ког а боаккхаш кӀудал нйца хий да гIув тIа яха араяьлча.

Цхьабакъда, хӀанз из уйла яцар Дебахана. ХӀанз из сиха яр.

Бутт совгӀа ха яр тӀеххьара Шахбулат царцига хиниа. Из дукха гӀулакхаш долаш ва. Наггахьа мара цӀагӀа хилац. Большевик ва яхаш дувц цох наха.

Дебахан цу къамаьлаша гӀад а кхувл, унзара а йоах. Цкъадале, дика хет цунна ше дог доаха зӀамига саг хӀама карагӀдоалаш а, майра а, кхеташ а, боккхийча хьакимашца гӀулакх доагӀаш а ва яхаш, наха вувцаш. ХӀаьта, шозлагӀа-дале, кхер. Сенах хов, фу хул. Даим ара ма вий из. Советски Ӏаьдал даьккхадалс а, моастагӀий дукха ба гоннахьа. Паьрхои тоабаш йисай мечка. Цар дукха халахетараш ду къеча наха, активнсташта. Топаш, етт, кӀийлен хувшаш боабу, цӀераш етг цӀеноех, боахамех. ДӀакхувл говраш, доахан, жа. Укх денношка цхьаькха хабар а денад, из деррига дицдолийташ. Шийца боккха низ болаш, тӀавоагӀаш латт йоах керда моастагӀа - инарал Деникин. Цу шедолчо, дагадехача, йиш еха хьовзнйт цкъаза Дебахан. О, ма чӀоагӀа дезар-кх цунна нах, барттайна, вӀаши шоайла тӀера болаш, хоза баха ховшалга! ХӀаьта из, гучох, гаьна да. Ха къизл латт. Латт къахетам боацаш.

- Хьо дӀачугӀо, - аьлар Кабихас, шоай цӀенна дӀатӀакхаьча-ча. - Со дахча дахьаш йоагӀа вайна.

Отаргахьа дӀайийрзар из.

Дебахан дӀачуяьлар цӀагӀа. Цу чу саг вацар. ЙӀапха йоагар пешк, Москал чуйолаш тӀалатта Ӏаьржа яй, кӀедж яккханза бар.

Дебахана кхетадир, Шахбулат магӀарча, хьаьший цӀагӀа волга. Из массаза воагӀа, цига вугар чу. Бакъахьа хеташ.

Алхаст ТӀоха кхоалагӀа воӀ вар. ВоккхагӀа вола шиъ - Салмани Гирихани - дукха ха яр, шоашта нускалаш кхийла, дезалаш а, къаьстта цӀенош а долаш баха. Саг йоалаяьр, беррига дезал оттабийя цIа хьал а дайте, був воаккхар ТӀоха. Кхо шу хьалха саг йоалайича, Алхаст а ваьккхар иштта був. ХӀанз ший фусам а йолаш вахаш ва. Цхьабакъда, бер дац. Цун гӀайгӀа ю цар: цо а цун сесага а.

МорхӀ бизза декъа дахча дахьаш чуера Кабиха. ЧӀоаггӀа тата деш, Ӏотессар цо из пешка хьалхашка.

- Малав из волчаӀ - хаьттар Дебахана.

- ВоккхагӀвар а вожаш а ба, - жоп делар Кабиха.

- ВоккхагӀвар аьнна мара цIи яккхацар цо Салманах.

- Са йиӀиг, сагот ма делахь, со сиха йоагӀа хьона, - юха а цӀагӀара арахьедар Кабиха.

Дебахан цецъювлар цох. Цхьацца гӀулакхаш деш, даим цIи яьлча мо хьувзаргьяр Кабиха. ЦӀаккха кӀаьд а лацар.

Кора кӀал цун когин таташ хезача, из хьаша волча йодалга хайра Дебахана. Пешка юххе поднара тӀа Ӏохайра из, ший кочах хьалета петарг бӀаргаяйра цунна. Из дӀаяккха аьнна цо Ӏодахийта кулг, цӀаьхха чена тIа сецар. «Кхарт» аьнна тохаделар дог. Бос дӀабахар Дебахана. Йоагайича санна кулг юха а эккхийта, иккха корагахьа дӀахьежар из.

Ара гӀараш яьлар, Сихха ураиккха, ӀоэгӀаяьнна, корах чухьежачоа ше гургйоаццача пенах букъ а теха дӀаэттар Дебахан.

НиӀ цӀайзар. Хьачубаьлар Алхасти, Висити, Туханн, Бек-Ханн. Царна тӀеххьа чуяьлар Кабиха а. Кьамаьл деш Висит вар. Цунга ладувгӀаш бар вожаш.

- Юха-м довргдацар вай, цхьабакъда низ кӀеззига ба. Поатронаш яц, - йоахар Висита. - Ховргда-кх. Нагахьа санна...

Цар дӀахо дувцачунга ладувгӀалга хиланзар Дебахана. Кабихас, кулг лаьца, арайодайир из.

- Йолле, са йиӀиг, кӀеззига къамаьл де, моаршалхатта зӀамигача сагага. Акхар массане го баь, дӀа ца бовлаш, саготдеш вагӀа из тхьовра денз. Хьога хьежаш вагӀа, - сихха дувцар хьалха йодача Кабихас.

Шерра ниI йийлла, хьаккхашта хьаша волча дӀачуяьлар Кабиха. ТӀеххьа чуяьлар Дебахан а. Шахбулат ураэттар, цар сий деш. Моаршал хаьттар Дебахана. Моаршал юхаделар Шахбулата.

- Баркал хьона. Ӏоха, ма гӀетта ура, - аьлар Дебахана.

- ГӀеттача хӀама дац, - Шахбулат йнстхила веннача, соцавир Кабихас. - Тха-м цаI мара яц ер. Цхьабакъда, цхьайтта хилча а гӀеттийтаргбар оаха-м кагий нах ура, царга тхоай мехкарий сий дайташ.

- Аз-м хӀама мича ях, Кабиха, - аьлар вела а къежа, Шахбулата. - Со-м раьза ва цу Iа дувцачоа.

Ше ваьггӀача гӀанда тӀа, истола юххе Ӏохайра из.

ЦӀа зӀамига дар. Ши маьнгии, истоли, диъ гӀанди латтар цучу. Пешк а зӀамига яр. Из латтар кора юххе. Пешка чу дахча а тилла, араяьлар Кабиха. Истола духхьал латтача маьнгена уллув дӀаэттар Дебахан.

ИоӀа бӀара а хьежа, велакъежар Шахбулат. Елакъежар Дебахан а.

- Ӏо хӀана хац хьоӀ - аьлар Шахбулата. - Безам бецийхьаӀ

- Безам ба. Со хӀанз Ӏохойя, тӀехьагӀа бехк ма боаккхаргбий Ӏа, наьха зӀамигача сага юххе Ӏохайна яьгӀар из, яхаш.

Шахбулат велавелар.

- Говза я хьо, Дебахан. Аз хье Ӏохоаергйолга хов хьоиа, цкъа- дале. ШозлагӀа дале, согара дош даккха а гӀерт хьо. сагага аз хье дӀаювцаргйоацаш. Мегаьд, со раьза ва, - тӀатехар цо. - Аз сагага дӀааргдац, Ӏоха.

- Со-м теш хьох, - аьлар Дебахана. Шийгахьа гӀанд хьа а эза, Ӏохайра из. - ХӀаьта а, сенах хов сага дега чу фуд. Хьо каст-каста воагӀаш валаре-м, дикагӀа довзаш хила а мегар вай...

Баркал хьона аьлча санна, кӀирвенна Дебахана бӀарахьажар Шахбулат. «Хьаькъал долаш я, - хийтар цунна дагахьа - Дог- цӀена а я».

- Хьо йицъенна лийннавац со, Дебахан.

Из бакъдар.

- Ха йоацаш лийннав.

Из а дар бакъ. Ше лелача каст-каста из дагалувцар цо. Ше царцига кхачар, из бӀаргагорга сатувсар. Дебахан югаргйолаш вар из, кхыметтел тховсара а тӀехь, нагахьа санна ха яларе, йиш яларе.

Дебаханаца къамаьл деш, цунна бӀерахьежаш ше ваггӀаше, ший саготдеш дагалувцар Шахбулата кхоана доагӀаргдола ди. Деникина бӀу ба, соца ца луш, цӀоз мо тӀабоагӀаш. Из дувц шедолча газеташа, нз дувц багара бага эцаш, наха. БӀу ГӀалгӀай мехка доазон тIа кхоачаш латт. Буро а, цунна гонахьа яда юрташ а лораяра шоай болаш бола низ вӀашагӀтохаш ба большевикаш, цIе партизанаш. Кхоана сецца Буро тIа штабе хила везаш ва Шахбулат а. Цхьа бийса мара мукъа яц цунна. Цудухьа ва из тховсара Дебаханах бӀаргтоха а, цул тӀехьагӀа цӀаваха цӀагӀарчарга Ӏадика ювца кхе а уйла йолаш.

Ший керта чу уха сагота уйлаш йоае гӀерт Шахбулат. Из атта дац. Цунна юха а юха а дагаух кхоана доагӀаргдола ди. Кхоана хургбола тӀом. Шахбулата дика кхетаду, из цхьа моллагӀа дола лоадам боаца вӀашагӀлатар а доацаш, бомбаш а, йоккхий топаш а, тепчаш а, товраш а детташ, бокъонцабола тӀом хургболга.

Из хургда кхоана. ХӀаьта тховсара... Ма сапаргӀата я цунна цар цӀагӀа. Ма безаме, хоза я.

- Виситага хаьттавар аз хьо, - аьлар Дебахана.

- Хов сона, - аьлар Шахбулата. - Баркал, Дебахан. Аз шо а хийттадар. Хьо а хаьттаяр. Дика хийтар сона, хьа вошас, шо дерригаш могаш-маьрша да аьлча.

ЦӀагӀа чувера Висит. Дебахани Шахбулати хьалгӀайттар.

- ВагӀа, вагӀа, - ший новкъоста балам тIа кулг днлла, из Ӏохайтар Висита. Цунна уллув Ӏохайра из ше а.

Дебахан, тхьовра мо, маьнге юххе дӀаэттар. ВоккхагӀа вола воша а волаш ше волча Ӏоха цунна эхь хетаргдолга ховра Шахбу- лата. Цудухьа, кхы дехар данзар цо цунга.

- Са йишас бехк баьккхабий хьох, тханцига ца воагӀаш хьо гоаваларахӀ - хаьттар Висита. - Сона-м кӀордаяьй ер, Шахбулат мичав яхаш.

Кагнй нах белакъежар. ХӀаьта Дебахан цӀийелар.

- Сона-м дика хет, вайцига хьаьший ухаш хилча, - аьлар цо. - Хьона хетаций дикаӀ

- Со-м кхы хьаша ва ала дезаш а вац, - тӀатехар Шахбулата. - Со-м тхоайцига санна, хьаккхашта воагӀа шунцига.

«Ма сапаргӀата я сона акхарцига, - уйла йора цо. - Вок- кхагӀа-зӀамагӀа лоархӀаш, совдар доацаш, ма барттайна дезал ба ераш. Мичча хана а акхарцига веча, вӀалла дӀаваха дог а дагӀац. Ма эзделца да акхар аравалар а, юхачувалар а, шедар а».

- Хьаша лоархӀцйташ хьо воагӀаре а тоъаргдар тхона-м, - говза ши бӀарг бужабаь, аьлар Дебахана.

Висит велавелар.

«Хьажал, воша воллаше дувцар фуд. Майра миштай!» - цец- ваьлар Шахбулат.

Из даим вувлар, царцига веча цец. Кхыча фусаме хилча, вӀалла ала а мегаргдоацар, цар шоашта сакъердам а боахаш, хьаккхашта дувцар. Деррига а къайла хӀама доацаш, догцӀена дар цар.

- Хьайола, йишилг, Ӏоха, - аьлар Висита. - Шахбулата-м бехк боаккхаргбац хьох.

Из а дар, кхыча фусаме хилча могийтаргдоацаш. «ХӀаьта акхарцига-м мег из, - йоахар Шахбулата ший дагахьа. - Акхар даьр нийса да-кх. Бакъахьа а да».

Вешийна юххе Ӏохайра Дебахан.

- Ӏохайнавар аьнна-м хӀама дацар, оал тха воте, гӀеттача ший гӀулакх ховш хуле, - аьлар йоӀо.

Шахбулата баьде бос болча чокхена бӀарг тӀаэттар Дебахана. «БӀеха да, - аьнна хийтар цунна. - Дитта, аылк тоха езар цунна. Коча кач а ба бӀеха. Тамаш а яц, даим аралелаш хилча. Аз чехкка дуттаргдар уж...»

- Тховсара тханцига Iе веза хьо, - аьлар Дебахана.

Шахбулат кхийтар цо из алара бахьанах. «Ва а ва со ха, - аьнна хийтар зӀамигача сага. - Ма эхь да-кх, къашка хьажа а вӀаштӀехьадалац-кх са». ЦӀийвелар из. БӀаргаш истола тIа лекхар.

ГӀадъяхар Дебахан, цхьа доккха дика шийна хилча санна. Минот яханзар, дӀатӀаяха, цо цунна, бера санна басилгах барг баккха. «Ма дика ва са Шахбулат, - йоахар цо дагахьа. - Иззаморг кхы цхьаннахьа вац, хург а вац».

- Вотегара бокъо а яьккха, аз ловзар дайтаргда вайна, - цун цӀийваларах ше ца кхийтача санна кеп оттайир Дебахана. - Ӏергвий хьо тханцигаӀ ХӀайӀ Уйла ма е, Ӏергва ала.

- Баркал, Дебахан. Хьона хьайна ма гой, со мел чӀоагӀа сакъердалуш вагӀа шунцига. ХӀаьта а...ваха веза са. Сецца Буро тIа хила веза. Цул совгӀа...тхоайцига дӀачу а эттавац со. Царна со цӀавенавий а хац. Хьайна ма хой хьона, боккхий нах мел саготдеш хул.

- Мегаьд хӀаьта, - гӀайгӀане яхар Дебахана оаз. - Кхы ах шу ма даргдий, хьо тханцига ца воагӀаш.

Когий таташ даьлар арахьа. НаӀаргахь дӀахьежар уж кхоккхе а. НиӀ еллаелар. ЦӀагӀа чуваьлар Салман. ТӀоха воккхагӀа вола воӀ. Кхоккхе а урагӀайттар уж. Дебахан, тӀехьашка а яьнна, юха а, юххьанца мо, ше лаьттача маьнге юххе дӀаэттар. НиӀ цӀаькха а еллаелар. Хьачубаьлар Алхасти, Тухани, Бек-Ханк. Хьагаш бӀарахьажар царна Шахбулат. «Пхи воша. Цхьа йиша. ЯлхлагӀвар, Гирихан а хургва гаьна воаццаш коа тIа. Берригаш унахцӀена, лакха, тенна кагий нах. Ма доккха беркат да-кх иштта вежарий хилар. Ираз дайна ма дусалда шо цӀаккха а. Со-м цаI мара вац, берда йисте тӀабаьнна саьрг мо. Цхьабакъда, Дебахан аз йоалайойя, царна ворхӀлагӀа вола воша хила хьожаргва со. Со хург а ва царна дика воша. Доаккхал а дергда аз, сай из вӀаштӀехьадоале».

Хоза латтар уж цунна хьалхашка, цIа дизза хьалъайтта. Бек-Ханагара дIа мел иккхар кхийна къонахий бар уж. ХӀаьта Бек-Хан кӀаьнк вар, шийтта шу а даланза. Дебахан мо виткъа вар из. Ший вежараша санна дегӀ дахьаш воагӀар. БӀаргкхийттачоа, хьалха вӀалла бовзаш хиннабеце а, цхьан цӀагӀара болга ховргдолаш, селла чӀоагӀа вӀаший тарабар уж шоайла. Йиша а тӀехьа. Цхьа Бек-Хан вар кӀеззига эргаш. Вокхар йовхьамаш герга яле, Бек-Хана юхь иро яр. ИиӀий санна ховха дар цун бордаш, бӀаргий цӀацкъамаш сетта, хьалъозаденна дар.

- Шахбулат, - сабаре йистхилар Салман, - хьога кхайкаш саг ва цу ара говраца. Фу оал аз цунга. Тха безам бацар хьо аравалийта. Дукха ха яр вай вӀашагӀа ца кхета.

Кер буззаш чӀоагӀа дег чу дийшар Шахбулата, Салмана аьнна дешаш. Салмана а, тӀаккха цун вежарашта а, йишийна а ***хьажар из. Гуш дар, цо аьннар, царех моллагӀчо а аргдар, ***хетар долга. «Ма безаме ба ераш, - юха а, юха а яхар мо, уйла дег чу ессар Шахбулата. - ЦӀаккха могаргдийхьогӀ сона, сайца ераш иштта дика хилар юхадекха!»

- Салман, араваьлча бакъахьа ва со, - аьлар Шахбулата, нийса цунна бӀарахьажа.

Салмана, цхьа минот яхар мо ха яьккхар, цунна бӀарахьежаш. Вокхарех саг вацар йистхулаш. Къамаьл деш воккхагӀвар хилча, цар гӀулакх дац юкъелелха.

- Кхет со, - аьлар Салмана. - Хьога хьежаш хургба. Чувийхавар аз хьаша, йиш яц аьлар. Иистхилара тӀера а вац из.

Шахбулат хьалха а волаш, цӀагӀара арабаьлар вежарий. Фуд халцца аьнна, ферта хьаэцанзар Шахбулата. Шийца Висит а волаш хьалволавелар из коанаӀарашкахьа. Вожаш цӀен наӀӀарга юхасайцар, из юхаверззалца цунга хьежа дагахьа.

Говра ла санна чуберзабаь уллар ТӀохеи цун къонгийи боахам. КоанаӀарашта нинса пхорагӀа дагӀар воккха саг шеи, йоккха саги, зӀамагӀа, саг йоалаянза вола кхо воӀи, йоӀ Дебахани чуӀа цӀа. Цун миӀингера къулбехьех хьалдаьдар боккхагӀа болча къонгий Салманеи Гириханеи цӀенош. ДӀахо - ши отари, саьргий зӀараш тӀадехка яь кхоалеи яр. Цу тIа аьла боккха хол беттабар. ХӀаьта къилбаседа оагӀорахьа Алхаста цIа дар, цох букъ тоххаш даь отар а долаш. КоанаӀараш цаӀаш яр, ков а цаI дар. ТӀох а, цун дезал а, кхы Iа яха бӀаьхий беце а, - бакъдар аьлча, дуккхачох хьагаш, кхоачам боацаш бахор, - хоза. безаме билла боахам бар царбар.

ТӀох ше, мехка цIн хеза, вовзаш, наха сий деш саг вар. БӀарий-Юртара Шагрий-наькъан Махьмада ТӀох ва аьлча, кхы дӀахо хетта везаш хнлацар. Рузкъаца, низаца даьккхадацар ТӀоха ший сий, нахаца болча безамца, дикача оамалца, даим бакъдар хьаллоацаш из хиларца даьккхадар.

Дохк сов дикъа доаллаш, коанаӀарашта дӀатӀакхаччалца говрабаьри бӀаргавовнзар Шахбулатаи Виситаи.

- Шунцига вахавар со, хьо цӀагӀа ва мотташ, - аьлар баьречо, цкъа салам а денна. - ПаьтӀамата хьо ТӀохарга хила мег а аьнна, воагӀа со укхаза.

ПаьтӀамат яр Шахбулата нана.

- Фуд цигаӀ - хаьттар Шахбулата. - Кхоана сеццалца мукъа ва хьо ма аьннадарий сога.

- Хов. Цхьабакъда, хӀанз деррига а хувцаденнад. Города йистте хьатӀаайттаб деникинцаш. Хьога ма хулла чехкагӀа хьалвола йоах Буро тIа.

- Мегаьд, со кийча ва, ферта хьаийцача. - Шахбулат юхавийрзар.

Висит, Ӏохьалха а ваьнна, дӀачувахар сихха. Ферта яхьаш юхадухьал вера из. Цун вежарий а Дебахан а хьатӀабаьхкар Шахбулата.

- Накъаваккха Шахбулат, - аьлар Салмана, Виситагахьа дIа а хьежа.

Туханеи Бек-Ханеи сихха баха, отар чура араяьхар цар говраш. Дирсташ бага ехкар, тӀатехкар нувраш.

- Воккхача сага-м хало ергьяцар аз, йоккхача сагага йист а ца хулаш мишта гӀоргва со дIа, - аьлар Шахбулата.

- Нана-м аз хьаех, - аьнна, дӀачуяхар Дебахан.

Ший нанеи Кабихеи йоалаеш юхаера из.

- ХӀана ваьннав хьо ара сов сиха, - аьлар Жовзана. - Iе кӀезига. Акхар а сакъердалора, хьо тханцига хилча.

- ГӀоргвац пхьор ца дуаш-м, - ше латтача дIа-схьа тохаелар Кабиха. - Хьа ма даьннадий из. Тхьовре а. Со-м из шоана дӀатӀада гӀерташ йоаллар.

- Баркал, Жовзан, баркал шоана, - аьлар Шахбулата. - Саг венав сона тӀехьа Буро тӀара. Новкъостий ба сога хьежаш. Ниш яц са хьевала.

- Фу дергда, хӀаьта, хала ма латтий вайна е зама. ГIо. Хье мукъа висача, юха ца воагӀаш ма Ӏелахь. Дала воча хӀамах лораволва хьо. Сона-м сай цӀагӀара дезал мо мара, кхы хийрагӀа хетац хьо. Аз деша яхаш а дац хьона из.

- Ираз хилда шун а. Ӏадика хийла.

- Дала Ӏадика йойла хьа а. Маьрша лелалва хьо.

Бек-Хана говр хьатӀайоалайир. Дирст дӀакховдайир Шахбулатага. Говро мочхал хьедора. Цун тӀаьдача бордех Ӏолегар кема буртигаш. «Говр а йицъялийтаяц», - раьза хиларца уйла йир Шахбулата.

- Висит, ма вола хьо, - аьлар цо.

- Вайта, вайта, хӀама дергдац, - хьакхайкар Салман.

- Со-м сайна хоза хеташ воагӀа, - аьлар Висита.

КоанаӀарех араваллалца, говра тIа ханзар Шахбулат. Из дар ше накъаваккха арабаьннарий сий дар. Говра тIа хайр Висит а.

КӀеззига ха яьннача гӀолла, йортагӀа дӀаболхар уж юрта улицагӀа.

2

Морхаша екъа, Ӏаьржа хий деча санна баьде яр сигале. Шийла яцар. Ӏуйран ийс сахьат даьнна ха мара еце а, яша йолаеннаяр лаьттах яь гӀор.

ХьунагӀа ваха дос да уйла йолаш хиннавар Алхаст. Хотта баьнна, новкъа ше валлийсар кхераш Ӏийра из цӀагӀа.

ХӀама а диа, коа дӀаараваьлар из. Кхоален кӀал Бек-Ханаца гӀолгех ловзаш доахка бераш бӀаргадайна, царна дӀатӀавахар. Даим берашца безам болаш хулар Алхаст. Цхьабакъда, из безам ший тайпара бар цун. Бераш, массахана а царна юкъе ше нийс велча, шоайла вӀашагӀа летадора цо. Цох чӀоагӀа сакъердам хулар Алхаста.

Ший тиша кетар эзза дегӀа хьатӀа а хьоарчаяь, кхоален кӀал латтача ворда бекъа тӀа Ӏохайра из.

Бек-Хан раьза хиланзар воккхагӀа вола воша шоашта тӀавена. Ховра цунна хӀанз ший кӀаьнкех лета везаргволга. ВӀалла безам беце а. Кхы а гӀолгех ловза догдоагӀар Бек-Хана. Из сакъердамегӀа хетар цунна. Вокхарна а хетар из сакъердамегӀа.

- ХӀа, бераш, дитал шоай ловзар, - аьлар Алхаста, ший доккха ши кулг вӀашагӀ а хьакха. - Шелденнадий шоӀ

- А.

- Шайха ма йий вайна.

- Шеллой таханардар морча дийнахьаӀ - цхьатарра юхайистхилар бераш.

- Майра дий шоӀ

- Да! - цӀогӀарч техар бераша.

- Бек-Хан, хьавел.

Бек-Хан, ший гӀолгаш хьа а ийца, дӀатӀавахар Алхаста. Вешийна хьалхашка дӀаэттар из, берашкахьа юха а вийрза Цун балам тIа аьтта кулг диллар Алхаста.

- Малав укханца латаргварӀ - хаьттар цо.

Бераш йистхиланзар.

- Дахьаций шоӀ

Юха а берех саг йистхиланзар.

- Аьъ! Сов зовза-м хургдац, - аьлар Алхаста.

- Из-м ший коа ма вий, - сатохадаланзар берех цхьаннега.

Из вар Ражип, улицагӀа ши-кхо цӀа хьал-магӀа ваьннача вахача РаӀаса воша.

Фу бе да из, моллагӀчун коа дале аӀ - аьлар Бек-Хана. - ЖӀалеш мичад вай, шоай коа майра хила, нах ма дий.

- Куралаш а ца еш, тха коа вел хьо хӀаьта.

Бек-Хана из къамаьл доастама хийтар.

- ВоагӀаргва, хӀанз а воагӀаргва, хьона хьаштдале. Волле, волле, - аьлар цо, цунгахьа дIа а гӀерта.

Алхаста, балам тоӀабаь, соцавир из. Ражип, ший сома бӀаргацӀацкъамаш вӀашкаэза, цӀимхара бӀарахьежаш латтар вежарашта. Раьза вацар из царна. Нийса хетацар Алхастеи Бек-Ханеи дувцар. Бек-Ханах-м кхерацар из. ше кхы Ӏа яха цул котваргва аьнна ца хете а. Тайп-тайпара нийслу шиъ вӀашагӀлетача. ЦаӀ котвоалаш хул, вож эшаш хул. Бек-Хана цунна хьаетта а мег. Цкъаьнахьа укхо дӀаетте...Ӏ Юххе вагӀаш Алхаст ма вий, бӀаргаш а къерзадеш. Бек-Хана цудухьа аттагӀа да. Цудухьа ва из иштта майра а.

- Ражип, со юкъеэккхаргвац шоана, - лаьрххӀа аьлар Алхаста. - Цох кхерам бац хьона, Iа мел чӀоагӀа са вешийна етте а. ХӀаьта Бек-Хана хьайна етте, сога хӀама а ма ала.

- А, из къамаьл да, - дош кхессар Ражипа. Кога тӀара кога тIа ваьлар из. - Со хьай вешех кхер мотт хьонаӀ

КӀаьнк шийх ца тийша, раьза хиланзар Алхаст.

- Аьъ! - аьлар цо. - Еррал дегӀ дола со хьайх латар-м кхерац хьоӀ ВӀаштӀехьа вий хьо, яьй.

- Ший бийнаш кӀомденнадале, дӀа пенах дӀадеттийта, - хьехар дир Ражипа, ког теха лаьтта улла хаьшк дIа а дохийташ.

- ЭхӀ, кӀаьнк, хьо сов зӀокаргахьа вахав, - аьлар Алхаста.- Волле, Бек-Хан, хьабаккха цун кийнах чо, - ший воша Ражипа дӀатӀатеттар цо.

Кийнах е кертах чо баккхнйтар чӀоагӀа эсала лоархӀаш дар берашта юкъе. Геттара зовзавар а юхалатар, ший кийнах чо баьккхача. Из дика ховра Алхаста. Цудухьа дир цо из хьехар Бек-Хана. «КӀеззига вӀашагӀлетабар аьнна хӀама дац, - йоахар цо дагахьа, - майрагӀа хургба. ХӀаьта сона сакъердам в баргба».

Бек-Хан дӀатӀаволавелар Ражипа. Волаваланзар Алхаста деззача бесса майра-м. Бек-Хана а хетар цхьа хӀама нийса доацаш санна. Алхаста вутаре, гӀадваха юхаваргвар из. Цхьабакъда, хӀанз из тӀехьа дар. Ший воша дика вовзар Бек-Хана.

Ховра цунна, шоаш латталца, шийна сакъердам баллалца из дIагIоргвоацалга. Ца лата йиш яцар. Бек-Хан юхаваьлча-м цох веларгвар из. Зовза ва яхаргдар, бегвоахаргвар вежарашта юкъе.

- Баккхал, хьай бата тIа бий кхетар дезе, - ши бий хьа а бегӀа, дӀаэттар Ражип.

Бек-Хана бокъо яцар цунна бий тоха, е чо баккхалца, е цо шийна хӀама хьатоххалца. Ражипа геттара дӀаюхе гӀертар из. Вож ӀотеӀар. Кхы а гаьнагӀа хьадегӀар цо ший бийнаш. ӀотеӀар Бек-Хан а. Кулгаш доаржадир цо, шоашта юкъе пед латташ санна, цхьан метте го баха болабелар уж.

- Хьаюхе ма аха, дикагӀа да хьона, - аьлар Ражипа.

- Чо-м боаккхаргба, - бӀаргаш а доагаш, цун морача элтара кийна тӀакхача гӀертар Бек-Хан.

Алхаст хьежаш вар. Латар цар сов гаьна доаккхаш, раьза вацар из. Дехьа оагӀорахьа мугӀарагӀа хьаллаттар вож бераш: виъ кӀаьнк. Цар а беррига шоай теркам доттагӀашкахьа берзабаьбар. Шерра дийла бӀаргаш а долаш, «хӀанз-хӀанз» яхаш, цар бийнаш вӀашкахьакхарга дог доахаш латтар уж.

Цхьа кулг хьалха а долаш, боргӀилг мо, цӀаьхха Ражипа тӀакхоссавелар Бек-Хан. Вокхо духьалкхесса бий аьтта лерга тIз кхнйтта, горавахар из бӀехача лаьтта. Цхьабакъда, юха когаш тIа ураэттар геттара сиха. ЦӀаькха а тӀакхоссавелар из ший «моастагӀчоа». Ражипа юха а тхьовра мо духьалкхессар ший бий. ХӀанз дӀакхетанзар. Кертах а хьокхалуш дӀабахар. ХӀаьта Бек- Хана техар, «кхоп» аьнна цун юхьа тӀа кхийтар, меражах цӀена цӀий Iо а дохийташ. Массехк гӀа тӀехьашка вахар Ражип, бий ца лоалуш, Iо ца вожаш висар. Раьза хинна, юххьанца мо ший ши кулг вӀашагӀхьакхар Алхаста. Дехьа латта бераш кхы а дӀаходаьлар, леташ боахкарашта дукхагӀа моттиг мукъа юташ.

Ражипа, цкъарчоа, ший мераж аьтача санна хийтар. Юхьа тIа кулг хьалтӀадихьар цо.

Цу ханна: «Из а ба хьона цхьаькха!» - оалаш хезар цунна Бек-Хана. Цо дагадоацаш цӀаьхха юха а техача бийно, - аьрда бӀарга тӀа кхийтар из, - дӀааркъал вожавир Ражип.

Шортта урагӀеттар из, дог а чӀехкаш. Хьалха кхийттача бийнах ала хӀама дацар Ражипа. Цхьабакъда, Бек-Хана шозлагӀа щийна теха бий, дагахьа, тийшача. балха техалга лаьрхӀар цо. «Гацарий цунна, - йоахар цо дагахь, - со цӀий дӀадоаккхаш воаллалгаӀ»

- ИиӀиг, елхаций, - юстараваьнна дӀаэттар Бек-Хан.

Ражипа полто пхьош хьакхар ший цӀий Ӏоухача меражах.

- ДикагӀа дар хьона, - аьлар Ражипа, - дикагӀа дар хьона, сох ца а леташ, гийг дӀаяха лелача хьай йишийга хьежача.

- ХӀайӀ! - цӀогӀа даьлар Алхастага. ЦӀаьхха шийна хьалхашкара лаьтта хаьдача санна хийтар цунна. Ше тӀавагӀача ворда улг, кулгаца тоӀӀадаь, «къарс-къарсе» Ӏокагдир цо. Лоа санна бос дӀабаха, вувлавелча санна латтийсар Бек-Хан.

Царна бӀарг тӀаотташе, кхетадир Ражипа, уж дешаш аьнна, юханийслургдоацаш доккха гӀалат шийгара даьнналга. Бос хаьрцар цун а. Ворда тӀара шортта хьалъайлуш воагӀа Алхаст вайча, цо ше дӀакхоалларгволаш санна хийтар цунна. Маркъилг мо масса, хьалъараведар из цар коара. Хьазилгаш мо цхьатарра дIа вож бераш а лийлхар.

Цкъарчоа, боад техача санна, бӀаргаш а дувшадаь ураэттача латтийсар Алхаст. Кхоален кӀалхара хьаваьлар из. Юхасецар. ДӀаволавелар. ТӀаккха а юхасецар. Кетара кисашка кулгаш дехкар. Хьадаьхар. Корта а айбаь, цӀеношта тӀагӀолла дӀахьежар. Корта чубеллар. Юхавийрзар. Ший вешийна нийсса бIарахьажар. Бек-Хан юхатӀахьажар цун бӀаргашта. Алхаста ше бӀарга ца гуш санна хийтар цунна, кӀпрвенна шийна из хьатӀахьеже а.

- Хьона! ХӀама! Хеза! Дац! - аьлар цо, хӀара дош, низзагӀа багара доаккхаш санна, къаьст-къаьста а оалаш.

КонаӀарашкахьа хьалвийрзар из. Бераш къайладаьннадар. Кхы йист ца хулаш, чехкка Ӏочувахар. Ваханзар из ший цIагIа-м, даьи наьнеи цӀагӀа вахар. Ше фу дича бакъахьа да ца ховш, цхьан метте латташ цхьа юкъ а яьккха, вешийна тӀеххьа Ӏочуволавелар Бек-Хан а.

3

«Бакъдий-хьогӀ изӀ - уйла йора Алхаста. - Бакъдий-хьог! изӀ Из бакъдалеӀ Тха даь. Наьна. Вежарий. Тайпан. Массане сий дов. ЦаӀ мара яцар, алхха цаI. Массанена езар. Хьестар. Муш кач а тесса, хьогге хьалъэлляжиннаялар-кх хӀета, тахан ссна хезар ца хазийта».

Алхаст дӀачуваьлча, сфккхача сийнача бога чу кӀеджъяьккха хий а детта, ший корта била кийчлуш йоаллар Жовзан. Кулг хи чу ӀочуӀеттар цо. Из сов дӀайха а хийтта, кӀеззига сабарде лаьрхӀар. ДӀаюстара оттадир бога. Кора тӀара хьаийца кертах ехк хьекха йолаелар.

- ТӀох цӀагӀа вийӀ - хаытар Алхаста.

Дебаханагареи Бек-Ханагареи дIа мел иккхачо, шоай даьхи наьнахи йизза цӀи йоаккхар. ХӀаьта цар шинне даьх вотии, наьнах нанаи мара алацар.

- Ва даьра, мича гӀоргвар из, - аьлар Жовзана. - Вижа улл, юкъ лаз са яхаш.

Цу ханна чувера Бек-Хан.

- Фуд, хIама-м хиннадац цигаӀ - хаьттар Жовзана, дох бӀаргкхийтача.

Бос баха хийтар цунна ший зӀамагӀа волча виӀий юхь. Цул совгӀа, да уллача цӀагӀа хьалчухьежаш, цунга цхьа хӀама ала лоархӀа ца веш санна Алхаст а дӀай-схьай хьувш латтар а хетанзар Жовзана вӀаштӀехьа.

- ХӀама хиннадац, - аьлар Бек-Хана. БӀаргаш харцахьа лекхар цо.

Цхьабакъда, нанас цун оазах кхетадир цаI-м хинналга.

- А, хӀама хиннадац, - тӀатехар Алхаста а. - Деба а йин цӀагӀаӀ

Дебаханах, шоашта из дукха езаш, Деба аьнна мара цIи яккхацар вежараша.

- Ший цӀагӀа я, - Дебахан йолчахьа корта лостабир Жовзана.

Цига дӀачуваха аьнна хьавийрзача Алхаста, цӀаьхха бога чу лайзар ший аьтта ког. «ЭхI!» - иккхар цунга, чӀоаггӀа воагаваь. Ког хьа а лаьца, кхестар из цхьан метте. Жовзан елаелар. ЦӀимхара вале а, вела ца луш Ӏеваланзар Бек-Хаи а. ЦӀенъюккъе Ӏам эттар Алхаста когах Ӏоухача хих.

- Фу саг ва хьо, - йоахар хӀанз а юкъ-юкъе ела а луш, Жовзана, - хьожжабаь ба а бена укх бога чу ца лайзача мегаций из ког.

ХӀанз а елаш яр Бек-Хана юхь а. ТӀоара кхийтар цунна. Алхаста теха. Дата а доацаш. Бек-Хана юха хӀама аланзар. Ӏимада йинзар.

- Вададай, ер фуд хӀанз! - цӀимхара йийрзар наьна юхь. - Хьо-м эгӀаваьв. Ишта детташ хулий из тӀоара. Цунга фу бала бахь Iа, хье бога чу иккхавар яхаш.

Цар гӀараш дӀахеза, уж болча хьачуера Дебахан. Ког айбаь латта Алхаст бӀаргагушше, заггӀе елаелар из.

- Бога чу лайзаб Iа изӀ - аьлар цо. - Ӏохал укх тIа. - Кхо ког бола лохига гӀанд Ӏооттадир цо Алхаста.

Алхаст Ӏохайра. Из тоха са доацаш цӀимхара вале а, Дебахан массаза мо елаенна, хьакхашта, тӀера яр. ЧӀагарг мо лувра из.

- Ӏояккхал, Ӏояккхал хьай хулчи, - йоахар цо, веший кога тӀара нахьара маьчи дIа а увзаеш. - Аз чура хий Iо а дахийта, чехкка йокъайолийтаргья из. Хьабайтал хьай ког, дIа а ца увзабеш. Иштта. - Оззаяь, тхан пазат а Ӏояьккхар цо Алхаста кога тӀара. - Уккхаза Ӏооттабе хӀанз ког, - аьлар, пена юххе улла газа цӀока цунна дӀаюхе а тетта.

Алхаста цо яххар дора. Йистхилацар. Ражипа аьнна дешаш дӀадалацар цун дагар. Аьшка гӀозарца вӀашкаувзабеш санна хетар цунна ший корта. Са теӀӀа доахар. Ший йишийна бӀарахьежар из кӀирвенна. Юхьа тIа хьежацар, хьежар цун чена. Кхыметтел корта оагӀора а боахаш. Дебахан дIа-схьа йийрзача. Коч дӀаягӀар. Хьалха санна кадай, диткъа дацар Дебахана дегӀ. СабарегӀа яр из. «Бакъ ва. Бакъ ва Ражип», - йоахар Алхаста ший дагахьа.

Из хеташ латтар Бек-Хан а. Цо а бӀарг тӀера баккхацар ший йиший чена.

«МиштаӀ! МацаӀ! - йоахар Алхаста дего. - Ай, ер ма ярий цунца даим, хьакхийца ер ялларг! - яппар йир цо ший сесага цӀерах. - Фу деш лийннай ер, мичахьа хиннай!»

- ДӀахо ялал, кӀеззига герми хьакха аз, - аьлар Жовзана.

- А, аз хьокхаргья, - цунгара из хьаийца, цӀенъюкъе Ӏодаха хий, цӀендаь дӀадаьккхар Дебахана. Герми таза чу ӀочуӀайдар, тӀаккха пешка кӀал Ӏойиллар, йокъалургйолаш.

- Хье йисте яьлча, пешка тIа бога чу хий а оттаделахь хӀаьта, - аьлар нанас.

Шийх оагӀув ца озаш, сов хьакхашта, эхь дайна Дебахан хьувзаш, ла ца могаш хала дар Алхаста. ВагӀар ситийна хете а, веррига воагар из чура. Цкъаза, цхьа хи чу кхера тессача, мӀад хьовш санна, дег чура, Ӏоа кӀалхара хьалхьайя, цун беррига пакха хьалбузар дорхало. Садеттар цо, ший мел бола лоӀам оарцагӀбаьккха.

ЦӀаьхха, дӀакхайда хьаийца ший пазати нахьара маьчии хьатӀа а йийха, дӀаараиккхар Алхаст. Цунна тӀеххьа дӀаараведар Бек-Хан а. Ков а хоададеш, вахха ший цӀагӀа чуиккхар Алхаст. Бек-Хан арахьа сецар. ЛоархӀаванзар дӀачуваха.

- Ай, фу хиннад цигаӀ - дӀакхайкар корта берзан араяьнна латта Жовзан. Цунна юххе унзарадаьнна оалхазар санна, бӀаргаш гергденна латтар Дебахан. - Хьога лувций со, хьайистхила.

Бек-Хан юхайистхилацар. ЦӀагӀара хьахозар цунна Алхастаю цӀимхара гӀар. Фу йоах кхеталацар. «Кхоп-кхоп», - яхаш, таташ дувладаьлар. «Сесагах латаш ва», - аьнна хийтар Бек-Хана. Ше из мишта кхетаде деза хацар кӀаьнка. Жовзана а дӀахезар уж таташ.

- ИппӀали, воӀага-м зане енай хьа! Хьаара хӀана валац хьо! - цӀогӀа теха, ТӀох оарцагӀваккха дагахьа, ма хулла сихагӀа юха чуяхар из.

Мара чӀоагӀа шийна етташе, Ӏимад янзар Кабихас. Дог Iодежар цун, Алхаста аьннар дӀахезача. «Бакъ хургдац из. Со тешац», - аьлар цо, нийса мара бӀара а хьажа. «Бакъда», - халла шийгара дош даьккхар Алхаста.

Цхьа юкъ яьккхар цар: из иштта дале хӀаьта ираз дайра-кх вай аьлча санна, шоайла, вӀашнй бӀарахьежаш латташ. Шахбулат вар царна шиннена а дага.

«Вайцига-м... хиннадац из», - шортта корта оагабир Кабихас. «Хиннадац, хьо дала дӀаяккхарг! - цӀогӀа техар Алхаста. - Кхы шоайла цхьан айлаюкъе лийннаб-м моттац хьона уж!» Сесага етта волавелар из, массадолча хӀаманна бехке из йолаш санна.

ГӀовтала фетингаш а дӀадохканза, цӀагӀара аравоагӀа да бӀаргавайра Бек-Хана. Цунца коа яьлар нана, йиша. Салмана цӀен тӀехьашкара хьагучабаьлар Гирихани, Висити, Тухани. ХьажкӀашта доа беш воаллача шоай вешийна гIо де бахабар уж. Гучаваьлар Салман а. Шо-шоай цӀеношкара арабаьлар ТӀоха боккхагӀа бола несарий, цар бераш.

Алхаста цӀен ниӀ хьайийллар Бек-Хана.

- ХӀайӀ - юхахьажар Алхаст, ше сесага етта хӀамаш а сацийта.

Бек-Хана бӀаргаш лекхар ковнагахьа. Алхаст чехкка хьааравера. Кабиха чухьа йисар. Халла доахар Алхаста са, кӀаьдвенна шахьа ваха. Иккха, цкъа да волчахьа Iо а хьежа, тӀаккха вежарийи истийи латтачахьа хьажар из.

Корта чубелла, вӀашкаэзача бӀаргий кӀайча цӀацкъамашта кӀалгӀолла хьахьежаш латтар да. Из оамал йолаш вар из.

Мара юххе латтар Жовзан, хӀанз деррига нийслургда-кх ер, аьлча санна. Шеко йоацаш, тешаш яр из ТӀоха низах. Ца хиннача тайпара кӀай бос болаш, цхьан хӀамах ше кхераш санна, царна тӀехьашка теӀа латтар Дебахан.

Дбхьара цхьатарра хьатӀаайтта латтар гӀов, кеп, куц долаш, мега хьалкхийна Алхаста вежарий. Къаьстта бӀарг тӀаэттар цун Гирихана. Нийсса латтар из ура. Лоацца хоза тесса яр цун Ӏаьржа модж. Товш яр из чӀоагӀа цун кӀайча юхьа тӀа. Цо цхьанне мара лелаяцар модж вежарашта юкъе. Вокхар мекх а дитадацар кхыметтел. ЧӀоагӀа хьаькъале хетар Гирихана юхь. Сатийнна хьежар цун Ӏаьржа бӀаргаш. Шедар зувш, тохкаш.

Царгаш вӀашкатоӀайир Гирихана. Ӏохьажар из йиша латтачахьа. Цо кхетадир хиннар, кхы дӀаала ца дезаш.

Цу ханна, цӀеча говра тӀа а вагӀаш, аьтта бе йоаллаш топ а йолаш, цхьа саг гучаиккхар цар коанаӀарашка. Ма воаггӀа Ӏокоавера из. Из вар Адам. Цар лоалахо, Лимий воша. - Оарц дала! Оарц дала! - яхаш, говр а хьувзаеш цӀогӀа деттар Адама, ше юхе воллаше. - Деникин Саьберде ӀотӀакхаьчав, оарц дала!

Цар цхьа дош ала кхелехь, юха арахьедар из коара. Говра тӀехьара гаьнна дӀаухар хотта.

Ши говрабаьри кхы а вахар улица тӀа гӀолла говраш хаьхкка дIа. Виснти Туханн дӀачубайдар цӀагӀа, топаш хьаэца дагахьа.

- Сабар! - кхессар цӀаьхха Алхаста.

Вожаш сайцар. Юхахьажар цунгахьа. ТӀаккха дӀабийрзар даьгахьа.

- Хьадийл хьачу, - аьлар ТӀоха.

Шортта юхавийрза, дӀачувахар из цӀагӀа. Йист ца хулаш, тӀеххьа дӀачуболабелар къонгаш а.

Дуккха хана денз ше лелаю нажа Ӏаса бе а елла, хьаьшин цӀагӀа дӀачуваьнна, поднара тӀа Ӏохайра ТӀох. Дехьа-сехьа пенашта юххе хьалъайттар къонгаш. Цхьаккха Ӏоханзар царех. Дата а доханзар. Даь сий доккха лоархӀар цар цӀагӀа.

НиӀ нийлла латтар. Хьачуяьлар Жовзан.

- Ӏоъараяла! - тӀачайхар цунна ТӀох.

Жовзан сихха юхайийрзар.

- ДӀакъовла ниӀ, - аьлар ТӀоха, къаьстта цхьаннега ца а оалаш.

Висити, Тухани, Бек-Хани цхьатарра дӀакхайдар наӀара конага. НиӀ чӀоаггӀа хьатӀакъайлар.

Сатем эттар цӀагӀа.

- Сенга хьеж вайӀ Сенна гулденнад вайӀ - дӀа-схьа тохавелар Висит. - Юрта ӀотӀа ма кхаьчавий моастагӀа.

Гирихана лерг лаьца, саббаре юхатӀехьашка эзар Висит.

«ХӀанав хьо селла эздел доацаш. Эхь хетаций хьонаӀ» - йоахар цун бӀаргаша.

- Хьадувцал, - аьлар ТӀоха.

ЦӀи яьккхаеце а, кхетадеш дар цо из хьанга аьлар. Алхаста бӀарахьажар шевар. Бордех мотт хьакхар Алхаста. Къург бир.

Вийхкача санна лоацвелар Бек-Хан. Садаккха кхераш.

- Деба... Дебахан... зудал лийннай, - аьлар Алхаста.

- ХӀай!Ӏ

- ХӀайӀ - иккхар вежарашка.

ТӀох йистхиланзар. Чехкка хье даьлар цун Ӏаса тӀа ухка кулгаш. Йистхиланзар Гирихан а. Чокхе тӀагӀолла шортта хьалдахар аьтта кулг. Шалта мукъа тӀа кӀаьдда ӀотӀадижар. Цул тӀехьагӀа из чӀоаггӀа тоӀабир цо, пӀелгаш кӀайдолийташ.

- Бакъдац из, - аьлар ТӀоха.

ЧӀоагӀа ловра цунна из бакъ ца хулалга. Ма хоза бахар уж! Ма безаме бахар! Ма доаккхал дора цо ший дезалах! ХIанз-м велча а хӀама дац аьнна хетар цунна. ВӀалла дага а дарий цунна, хӀанз шаккхе ког каша болаш латтача дийнахьа, селла доккха хатар ший цӀенъюкъе даргда аьнна.

- Из бакъда, - аьлар Алхаста.

Массанена дагавехар Шахбулат. Висита а вехар ший доттагӀа дага. Цкъарчоа кӀайвелар из, тӀаккха цӀийвелар. Цунгахьа бӀарглекхар Гирихана. «Тешац», - аьнна хийтар цунна.

«Со тешац, Шахбулат гунахьа вац. Шахбулат вац селла эхь дайна. Эздий зӀамига саг ва. Тхо дезаш ва, дерригаш а. Лергвар из, шийгара цу тайпара гӀалат ца далийта. Тха цӀенна доагӀаш из хилча хӀаьта а».

- Малав изӀ - халла йистхилар Висит.

- Хьа йиша я, - аьлар Салмана.

Уйла юлацар цунга. Салманага хаьттача, кхы дувца ца дезаш, шедар кхетадеш дар: эхь тӀаденад цар цӀенна. Эггара хьалха шоай йишас а дахьаш. Иийна дӀаяккха еза, цӀенъюкъе цо къотӀа Ӏодалехь. ХӀаьта вож, цар массане кӀоеш, пӀелга тӀа яьккха лелаяь из, хьакхий хурск, Шахбулат а ваккха веза сов чехка вийна дIа.

- Из малавӀ! - юха а хаьттар Висита, хӀанз цӀимххара.

БӀаргаш лаьта кхоабар цо: вежарашта дӀатӀахьожалацар.

- Шахбулат, - шортта аьлар Тухана.

- Ак! - цӀогӀа техар Висита. - Вац! Вац! Вац!

Сабар! - гӀадж Ӏотехар ТӀоха. - Ва сабар, дала дӀаваккхарг! Из-м къайлагӀоргвац. Вовзаш хургва, моллагӀа вале а.Шо, шо да сона дагадоахкараш-м, шо! Мича хиннад шо, кашашка дахаргашӀ! Мича хиннад шун бӀаргашӀ Мича хиннад шун лергаш, шун дегашӀ! ЦаI мара-м из а мича яр шун, из лорае а ма-

ганзар шоанаӀ! О, во тӀехье ях Iа, во тӀехье. Фу дергдар оаш

пхи-ялх йиша шоай хиннаялареӀ ТIаккха-м геттара кхахьпал даргдолаш ма хиннадий е цIа.

ХӀанз фу хургда-хьогӀ укхох, аьлча санна, корта дIа-са лостабир ТӀоха. Къонгаш сатийнна латтар. Цар доаха са а хьахазацар.

ТӀох, - сатем бохабир Салмана, - Маддан ехийт вайӀ

Маддан яр дарбанна цхьацца хӀамаш де ховш. Нагахьа кхалсаго бер дацар цар юрта, из тӀайоацаш.

- МадданиӀ - хаьттар дас.

«Цкъаьнахьа тхо дерригаш харц далеӀ - аьнна хийтар ТӀоха. - ЙиӀиг цӀена ялеӀ Цамогаш йий-хьогӀ изӀ»

Уж уйлаш хьувзар Салмана дег чу а, ше дергдар тхьовре а хоададаь латте а. Ший йиша берах я, яц, - из бокъонца цӀенделга дезар цунна. ТӀаккха аттагӀа хургдар цунна Дебахана кхел е.

- Исташта хой ер гӀулакхӀ - хаьттар дас.

- Сачунна... хов, - аьлар Алхаста.

- Малав хойӀ

Гириханагара дӀа мел иккхачун бӀаргаш Алхаста тӀаайттар юха а.

- Хац, - аьлар Алхаста, халла хьахозаш.

Кхы хаттараш де дезаш дацар цунга. Цар кхетадир тхьовра цун корзагӀваьнна лелар а, из ший сесагах латар а фу бахьан долаш хиннад.

- Мадданга дIахайтача-м, юрта ара ма даргдий ер, - аьлар Тухана.

- Берашта а ховш дале, из юрта арадаьнна дукха ха я, - аьлар Гирихана, саббаре цунгахьа юха а вийрза. - ТӀох, Деба хьачуех вайӀ Хиннар... цо ше хьааргдолаш ма хет сона. Цхьаккха хӀама къайладахьа ховш яц из. Из шоана массанена а ма хой.

Цхьаккха дош ца оалаш латтача Бек-Хана тӀаэттар Тюха бӀаргаш. Из дӀавийрзар, ниӀ хьаелла аьнна.

- Iа сабарде - кулг лаьца, Бек-Хан юхаваьккхар Алхаста. Ше вахар из Дебахан хьайоалае.

Алхаст дӀачуваьлар нана-цӀагӀа. Цига багӀар Жовзани цун ши нуси. «Дика болх ба саяр укхаза йоацаш», - аьнна хийтар Алхаста. йиша йолча цӀагӀара ниӀ хьайийллар цо.

Дебахан кора юххе ягӀар. Даьре йовлакха догам деш.

- Вошилг, хьо ва из, - ураиккха, Алхаста дӀатӀаедар Дебахан. - Фу хиннад цигаӀ Деникин венав ма йоахий, тӀом бахьаш. ХӀанз фу хургда вайхӀ Кхер со.

«Массаза ше хинна тха йиша я-кх», - уйла ессар Алхаста керта чу. Цхьабакъда, цо чехкка йоайир из уйла.

- Йолле соца, - кулг лаьца, гӀожа йодайир цо Дебахан. Нана-цӀагӀа гӀолла чакхъиккха, - хинначох кхетацар истий, - хьаьший цӀагӀа дӀачуваьлар Алхаст.

- Ер я шоана, - аьнна, гона дӀаюкъекхессар цо ший йиша.

Дебахан Ӏойожачара яьлар. Цунна а магацар, мелла уйла

йирах, хинначох кхета. Саькхдаьннача бӀаргашца кӀиръенна бIарахьежар из ший даьна а вежарашта а. Цар йовхьамаш сов цӀенхаштта яр. БӀаргаш а цӀен тӀара барий а доацаш, кхыча, ца бовзача наьха дараш санна хьежар.

- Фу де доахк шоӀ - хаьттар Дебахана.

«Во хӀама даьдий-хьогӀ азӀ» - аьнна хеташ, чехкка уйла йора цо. Дага а доагӀаш цхьаккха во хӀама дацар цо даь. - ТӀаккха фу хиннад укхазаӀ»

Къонахий йистхилацар. ДӀаала хала долаш, тоам боацаш, ийрча хӀама дар ТӀоха ший йоӀага, хӀаьта вежараша шоай йишийга хатта лерхӀаш дар. Цудухьа... йистхилацар уж. ТӀоха ловра къонгех цхьанне из хаттар, хӀаьта царна - дас ше хаттар ловра. Дас хаьттар.

- Фу даьд хьона, че хьа ма ягӀий хьаӀ - аьлар цо. ЙиӀиг аьнна мара хилацар из цунга йист. ХӀанз из а аланзар.

Каьхат мо кӀайенна, зӀамига ши кулг чена тӀа ӀотӀатехар Дебахана. Ше ерзанъяьккхача санна хийтар цунна цкъарчоа.

- Сона... хац., - Дебахан дӀахаьнара ежар, сакхетам чура а яьнна.

Тухана хьаллаца кхензар из. ХӀанз кхы йоккхагӀа хетар цун че. Да кӀирвенна бӀарахьежар лаьтта уллача Дебахана. Шеко яцар: пхоара яр цун йоI.

Салмана а яйра йиший че бӀарга. Из а хаьдда тийшар, Дебахан берах хиларах. Гирихани Висити юхабийрзар: маганзар цунна бӀарахьажа.

Цу ханна цӀаьхха ниӀ а теха, уж болча чуиккхар Кабиха.

Алхаста шийна йийттачул тӀехьагӀа дукха яьгӀар из цӀагӀа, юхаметта я ца могаш. Ше лозаяр-м дагадаллацар цунна: Кабиха дегI духхьал ӀовӀашкадихьадар, мара Дебаханах аьннача дешаша. Кабихас кхетадора, мел доккха хатар из да, нагахьа санна наьха зӀамигача^ саго йоӀах кулгаш тохар бакъдале.

Цу уйлано йохаяь, шедар днцденнадар цунна. Кабихийна цӀаьхха дагабехар Дебахана хӀанз тӀабежа кхерам. Цкъарчоа са дӀадаха йисар из гошкара, йиӀига хӀама де кхийнадий-хьогӀ цар аьнна хеташ. ТӀаккха ураиккхар Кабиха, мерий ногӀараш сувсадеш, фо а дӀаухийташ. Ший Ӏоежа маьчи тӀаювха а ца кхоаеш, араедар из цӀагӀара.

Ший мари Тухани, оагӀо теха, дIа а бахийта, Дебахан хьамархӀаеллар Кабихас. Из хӀанз а сакхетам чу янза яр. Шийна дайначох сов эгӀазъяхача Кабихас, говро мо корта хьалкхувсар. ДӀай-схьай хьежар, царна дӀатӀакхета кийча йолаш, когаш юдеттар.

- Оакхарой! - аьлар цо, царна дӀабӀара а хьежа. - Во оакхарой!

Цунга йистхиланзар саг, кхыметтел Алхаст а тӀехь. Лата киичча яр из, духьалваьнначох. Латарг а яр, ший са дӀадаххалца. Берригаш духьалбаьлча, берриганех а, хьаштдале.

ЙоӀ дӀайихьар Кабихас. Чухь са доацаш дукха езар цунна Дебахан. Кабихай ший бераш ца хилар а дацар из. Уж гаргара хилар а дацар. Из дар - духхьал сага саг везавалар. Из ховш, Дебахан а гӀертар ма хулла ший неснйца дика хила. Вешта, Дебахан-м массанеца а яр дика.

Кабихас аьннар теркалданзар къонахаша. Царна дика йовзар из. Сагах къахеташ а гӀулакхаца а яр. Дебахан шийна геттара дукха езаш хилара тӀагӀолла дар цо хӀанз аьннар а. Царел мчссарел а дукхагӀа езар цунна из. Царна из массанена ха а ховра.

ХӀанз еха мегаргья Маддан, - аьлар ТӀоха, вӀалла хӀама ца хилча санна.

Тухан наӀаргахьа ведар.

А, хьо ма гIо, - аьлар ТӀоха. - Кхалсаг яхийта.

КӀаьдда ког ловзаш, шортта цӀагӀара араваьлар Гирихан. Цар кхетадир, ший сесаг яхийта из воаллалга.

- КӀеззига кхы а сатохаргда вай, - саббаре йистхилар ТӀох. - Хьаял гӀумагӀ, ламаз эцаргдар аз.

4

Цу ханна йоккхийча топий таташ даьлар юрта арахьа. Ӏуйран итт сахьат доаллаш кхаьчар Шахбулат БIарий-Юрта. Штабе тӀадилладар цунна, бар а боацар а беррига низ оарцагӀбаьккхе, мога а могаш деникинцащ юртах чакх ма бовлийта аьнна, юрта ячейкага дӀахайта. ВӀалла йиш хулс, новкъостала нах боахкийтаргба а аьннадар. Цул совгӀа, юрт лораерашца хилар тӀадилладар цунна шийна а.

ХьеӀа доагӀача хих тӀехваьнна, говр соцайир Шахбулата. Къулбехьенгахьа, цӀермашина станци уллачахьа дӀахьажар из. Цигара хьахозар наг-нагахьа ювлача топий таташ. Цхьа ткъаьх саг вар боккхача новкъа сихвенна ӀовоагӀаш. Уж бар цӀеармейцаш. Царна хьалха йоагӀар ши фургон. Царна тӀа а нах бадар. «Уж хургба доарахой», - аьнна хийтар Шахбулата. Топаш юхаеттар цӀеармейцаша, дов а деш, шоашта тӀакхача гӀерташ тӀехьавоагӀача моастагӀчоа.

«КӀалхарбовргба», - аьнна хийтар Шахбулата. Ши ког а тоӀабаь, говр мухалех хьалтӀахийцар цо. Юрта чувийрзар Шахбулат.

Улица, Ӏад мо, екъалучча дагӀача цӀен коа чувахар из. Араваьлар цӀенда, Дудар. Партъячейка секретарь.

- Шовхал укхаза вийӀ - хаьттар Шахбулата, говра тӀара Ӏовесса, салам денна Дудара кулг а тоӀадаь.

- Ва, тхьовре а венав, - жоп делар Дудара. Цун говр каразах дӀатессар цо.- Асхьаб а ва укхаза.

- Геттара дика да, - аьлар Шахбулата.

Партъячейка аьлча а, виъ саг мара вацар уж вӀашагӀкхетараш.

Дудари Шовхали коммунисташ бар, хӀаьта Асхьаб коммунист вацар. Цхьабакъда, царна массанена вовзаш а, цар сий деш а вар из. Цох бизза тешам бар Шахбулата. Асхьаб японски а германски а тӀемаш тӀа хинна, дукха лайна, дукха дайна саг вар. Советски Ӏаьдало, мара бокъо а кортамукъале а лургйоацалга дика кхетадаь вар. Кхы коммунисташ цар юрта ба а бацар.

ЛагӀашта меттел биллача кхерий тIа ког оттабаь, тишача ийчен тIа а ваьнна, дӀачуводдаш, дагавехар Шахбулата цхьаькха цхьа саг. Из вар Висит. Цун доттагӀа. Цох бар цун бизза тешам. Шахбулата ховра, из чӀоаггӀа коммунист хила безам болаш волга. Висита цу гӀулакха новкъостал де лаьрхӀа а вар из.

Шовхали Асхьаби гӀадбахар, Шахбулат чуваьлча. Штабера хабар доацаш, чӀоагӀа сагота бар уж.

- ХӀа, фуд оаш лаьрхӀарӀ - хаьттар Шахбулата. - Фу йоах юртарча нахаӀ

- Духьалъотта уйла йолаш да тхо, - аьлар Шовхала, ши мекх нийсдеш, кулг а хьакха. (Доккха Ӏаьржа ши мекх дар цун.) - Хьакимаша фу йоахӀ

- Цкъаьнахьа санна, юрт йита вай дӀадолхе, - юкъеиккхар Асхьаб, - дӀабаха безаргба, шедар дита, Солса-Юртара барий а, Маьлха-Юртара барий а. ТӀаккха хийцца хьабелл вай Грознена ӀотӀабода никъ.

- ЧӀоагӀа нийса ях Iа, - аьлар Шахбулата. - Вай тӀехьашка довргдац. Довла йиш а яц. Штаба амар а да иштта. ГӀалгӀанчен хӀара юрт, гӀап хинна, духьалъотта еза деникинцашта. ХӀара саг кхеташ хила веза, нагахьа санна, кхераденна, е низ дIа ца кхоачаш вай юхатӀехьашка довле, нохчий юрташкахьа, казакий станицешкахьа, Грознегахьа бода никъ моастагӀашта хьабеллалга. ТӀаккха вай Ӏалаьмате хала даьккха Советий Ӏаьдал дохаргда. Цудухьа амар да штабагара, дехар а да, цхьа гӀа тӀехьашка ца довлаш латтар.

- Герз кӀезига да-кх вайга, да ма хьакхарг, - аьлар Дудара. - Поатронаш а яц хайра.

- Герза гӀулакх во да, - тӀатехар Шахбулата ше а. - Цхьа броневик йоайтаргья аьннад вайна. НонагӀо поатронаш а йойтаргья аьннад. Хьежаш хургда вай.

- Аз хӀаьта, - аьлар Дудара, - Солса-Юртеи Маьлха-Юртеи оарцдаккха нах бохийт. ХIа, кхы дагӀаргдац вай. Нах арабаха беза, окопаш яха, кийчо е. ХӀама дуий IаӀ - хаьттар цо Шахбулатага.

- А, диа ва со. Баркал. - Коа арабаьлар уж.

- Шо дӀагӀо, со тӀехьавоагӀа шоана, - аьлар Дудара.

Вахар из, говра тIа хайна.

Шахбулати, Шовхали, Асхьаби цун коа шоашта корайоагӀа бел а ийца, юртал хьалъараболабелар. Дехьа а сехьа а цӀеной коашка бӀаргавайнача сагага цӀогӀа тохар цар, аравала, окопаш яха, аьле.

Баламаш тIа ядаш а, бе йоахкаш а белаш а йолаш, массайолча оагӀорахьара хьаболабелар нах. Къоаной, кагнй нах, наггахьа кхалсаг, бераш а кхыметтел.

Кашамаш дар юрта хьалъараваьннача, шув тIа гонахьа яьккха сангар а йолаш. Цу сангара юххера дӀаболабелар уж окопаш яха. КӀеззига мара гӀор латанза кӀаьда дар лаьтта. Хотта хьалетар когех.

«ТӀохар саг хӀана вац-хьогӀ укхазаӀ - аьнна хетар Шахбулата. - Юрта доаллар дӀа ца хозаш вӀалла а мичаб уж. ХӀама хиннадий-хьогӀ цигаӀ Фу хинна хургда цига, сийсара со ма варий царцига. Хоалуш-м хӀама дацар».

Керда саг тӀавоагӀаш хилча, из хьатӀакхаччалца цунна бӀарахьежаргвар Шахбулат, ТӀоха дезалах из хилар дог доахаш. Цхьабакъда, массаза а зехьа хулар цун хьежар. Саготдора цо. ЭгӀазъухар. ХӀана - шийна а хацар. Окопаш йоахача хьалхарчарца хила безарех бар ТӀоха къонгаш. Из дагара дӀадалацар Шахбулата. Цул совгӀа, тешаш а вар из, цаI хиннадецаре, уж шоашца хургхиларах. Фу хиннад - из цунна хацар.

- ТӀохар саг мичав укхаза, хой хьона уж фу деш баӀ - хаьттар цо, юкъага кхаччалца окоп Ӏочуяьккха, кхы а бел Ӏетташ, лаьтта херцадеш воаллача Асхьабага.

- Хац сона-м, со се а хнннавар из уйла йолаш, - аьлар Асхьаба.

Шахбулата аьрда кулгаца дӀадаьккхар ший хьаь тIа даьнна хьоцар.

- РаӀаса фу леладу хой шоана, дIа гали ги а делла воагӀачаӀ - аьлар Шовхала.

- Даа хӀама дахьаш вӀалла а вагӀац хьона, - окопа чура цунгахьа дӀахьажар Асхьаб. - РаӀасӀ - дӀакхайкар из. - ХьатӀавел тхо долча.

РаӀас хьатӀавера.

- Ираз долаш болх хилба шун, - аьлар цо, ги доалла гали когашта юххе Iо а дилла.

- Баркал, - аьлар Асхьаба. - Фу йоалл хьа цу гале чуӀ

- Поатронаш, - жоп делар РаӀаса.

- ПоатронашиӀ - лаьрххӀа хаьттар Шахбулата.

Окопа чура хьалтӀаваьнна, дӀатӀавахар из РаӀаса.

- Хьажийтал, - гали хьадийллар цо.

Я а яр уж поатронаш. ТӀаьръюкъе а йилла, цаI хьалтессар Шахбулата.

- Фу де воалл хьо акхарехӀ Мича хьо Iа ерашӀ - хаьттар цо РаӀасага.

- ХӀама де а валлац. Аз-м йохка енай ераш, - аьлар РаӀаса.

- ИохкаӀ ХьангаӀ - цецваьнна, цунна бӀарахьажар Шахбулат.

- ДӀаэццачунга. Моздаке а ваха, ийца енай аз ераш, цхьаццанех диъ-диъ сом а луш, хӀаьта шуга пхиппа сомах йохкаргья. Оаш эце. Айса хьийга къа зехьа ца дайта.

- Остоапуруллахь! - иккхар Шахбулатага. - Кхетадеш мукъагӀа вий хьо Ӏайха дувцарӀ Ай, моастагӀа ма вий дIа латташ. гаций хьона! Хьо базар е венав. Поатронаш йохка. ХьангаӀ Хьай юртахошка, хьай вежарашка, йижарашка. Хьо, хьа цIа, боахам лорабара бала кийчбеннача нахага.

ХьатӀабаьхкар Шовхали Асхьаби. «Бакълеций соӀ» - аьлча санна, царгахьа дӀавийрзар Шахбулат. Уж йистхиланзар. Ӏогора а хайна, гали хьадийллар Шовхала а.

- Нагахьа санна хье вуй фу дергда IаӀ Акхарех а, ахчах а даьра ях аз-м, - аьлар Шахбулата. - Кашашка хьоргда Iа изӀ

- Къонах, из хьа гӀайгӀа яц, - цӀимххара йистхилар РаӀас. - Хьайна поатронаш езе - эца, ца езе - юстаравала. Хьай къамаьл хьайна а дите.

- Дувцарах хӀама хургдац, - аьлар Шовхала. - Вовзаций хьона изӀ

- Вовза-м вовзар сона, цхьабакъда тахан мара-м хайнадац, ер селла сий доацаш вий.

- Малав сий доацаш, жӀали! - ше латтачара хьатӀакхоссавелар РаӀас.

Шовхал юкъеиккхар, Асхьаб меттахьа а хьанзар. Хала садетташ латтар из, РаӀаса хӀама тоха безам болаш.

Хаьн уллача тепчага кхайдар Шахбулат. Асхьаба тӀакхийтта, чӀоаггӀа хьалаьцар цун кулг.

- Ма, ма, - аьлар цо. - Ма. Воашка яраш мукъагӀа кхое вай поатронаш.

РаӀаса дайра Шахбулат тепча тӀакховдаш а, Асхьаба цун кулг хьалоацаш а.

- Хьатохийта! Хьатохийта! - цӀогӀа деттар цо, цхьабакъда тхьовра мо чӀоагӀа гӀертацар дӀатӀа. - Со укхаза ва хьона, хьатоха! Ховргдар хьона, Шагрий-наькъан саг укхаза валаре.

- ХӀайӀ - иккхар Шахбулатага. - Фу аьлар IаӀ

- ХӀаьта, хӀаьта, иштта ала Iа. Хьайна ца ховш санна. Бакълув, - гали хьалгитессар РаӀаса. - Наьха йоӀах кулгаш а дийтта..., - тӀатехар шортта.

Шахбулата дӀахезар. Вувлавелча санна латтийсар из цкъарчоа.

- Аьлдит! - цӀогӀа техар Шахбулата.

Цо, качматаш а лаьца ше айваьча хана, са дӀадахача мо кхеравеннавар РаӀас.

- Аьлдит! - юха а цӀогӀа техар Шахбулата.

ТӀехьагӀо шийга аьлча мара, РаӀас ше Ӏотехар-тоханзар белгалданзар цо. Цхьабакъда, вож чӀоагӀа кхийттавар Iо. Цхьан кога астагӀа а лелхаш, тӀехьа текхадеш гали а долаш, Ӏочувелар из юртагахьа.

Дехьара а сехьара а хьатӀабаьхкар нах. Фу хиннад хацар царна. Шахбулата бӀарахьежар.

- Шовхал, Асхьаб, - аьлар цо, - со укх сахьате юхавоагӀа шоана. ТӀохарга отта веза са цкъа. ФуннагӀа дале а. Шоашта ма хезарий шоана... цо аьннар. Дунен тIа сол хьалха саг ма лалва, сона фуд ховш из дале. Цхьа хатар хиннад цига, хетаргахьа. Доккха хатар. Иштта из децаре, тхьовре вайца хургбар ТӀоха къонгаш. Сона дика бовз уж.

- Шахбулат, тхо теш хьох, - аьлар Асхьаба. - Хьайна бакъахьа хеттар де Ӏа. ЧехкагӀа юхава а хьажа, хьай вӀаштӀехьадоале.

- Саг-м летавац укхазаӀ

- Фу хиннад, фу гӀараш яр оаш яьрашӀ - хеттар хьатӀаухача наха.

- ХӀама а хиннадац. Долле, долле шоай гӀулакхаш де, - аьлар Шовхала.

ХӀаьта Шахбулат, сагага юхайист ца хулаш, бухь билла Ӏочуволавелар юртагахьа.

«Iаь-а, фу дар цу жӀале аьннарӀ - йоахар цо ше-шийца. - ВӀалла ала а аьларий цо изӀ Сона хеттача бесса аьнна хургдац цоӀ Харцахьа кхийтарий-хьогӀ соӀ»

Цу уйлашца ший дог Ӏехаде гӀертар Шахбулат, цхьабакъда хӀама хнлацар. Моза мо, зов делла, лерге хьувзар РаӀаса аьнна дешаш: «Наьха йоӀах кулгаш а дийтта... Мичара даьннад из къамаьл араӀ МалагӀа мотт хадарг ва из дагадехарӀ! О-о, цхьабола нах, е цхьабола нах, бар валлахӀий, хьаь юккъе топаш а етташ. боабе безаш-м. Дебахан. Миска. Цо фу аргда-хьогӀ, шийна из дӀахозеӀ Фу деш я-хьогI из хӀанзӀ»

«Нагахьа из бакъдалеӀ - ала лотабелча санна хийтар Шахбулата ший керахьа. - Нагахьа цхьанне... бокъонца... техадале Дебаханах кулгашӀ.. А, а, фуд аз дувцар! Мичара! Дебахан йовзацнй сона. Малайк ма дий из, маланк!»

Цхьа юкъ яьлча мара кхетанзар Шахбулат, ше улица тIа юхасеца латталга. Корта айбир цо. ДIа-схьа хьажар саго ше зуй тохкаш. Сихха дӀаволавелар. Уйлаех бизза бар корта. Уж яр, хала, еза уйлаш. ЛаьгӀлуш яцар уж, дукхагӀа хннна мара.

ТӀоха а, ТӀоха дезала а, йоӀа а хьалхашка цӀена вар Шахбулат. Дебахан езар цунна. Езар цӀенача безамца. ЧӀоагӀа цун цIа лоархӀаш, цун даь, наьна, вежарин сий деш вар из. ГӀад а ухар, ала доацаш, ше цар безаме тӀаийвеш. Дебахан шийца товш, тӀера йолаш. Дукха ца говш из еха нах бахийта уйла йолаш а лелар из. Шахбулата цӀагӀа а ховш дар, цунна из езалга. ВоӀа чӀоаггӀа раьзабар цӀагӀарбараш, Дебахан цо харжарах. Из, зIамига яле а, хӀанззе дӀаяйза, могаеш я юрта. Вешта, йоI во хилча а, ТӀохаца гаргало тохар а дар дукхача маьха. ХӀана аьлча нагахьа саг вацар гӀалгӀай мехка цун цIа ца довзаш. Цун тайпан сий ца деш.

Дог диза лелар Шахбулат. Тахханалца. РаӀаса аьнначо дохадир цун деррига ираз. Дохадир цун дага мел хннна днкадар.

«Мичча бесса дале а, хабар арадаьннад, - йоахар цо дагахьа, - Ӏаьржа доагӀа хий юхатоха мо хала да, цхьаццаболча наьха метташ соцаде. ТӀохарга а дӀакхаьчад из аьлдит. Тхьовре а. Из бокъонца бакъда. Царна а хет-хьогI, со иззаморг де карагӀдаллал эхь дайна ва аьннаӀ ТӀаккха... малав изӀ МалавӀ Оапаш хиннаб-хьогӀ Дебахана сога мел дийцарӀ Цун бӀарахьяжарӀ Цун елаенна, тӀера хиларӀ ГӀадъахар, со массаза ваӀ Сога ца! а дувцаш, ше...»

Из унзара, ийрча дар. Кхыдар ца дийцача а, цу тайпара уйлаш цун керта чу ахар а дар чӀоагӀа тоам боацаш, бӀеха. Шахбулата из кхета а дора. ХӀаьта а уж йохалацар цунна. йоалацар...

5

Из вар хоза. Къона, майра вар. Деникинций бӀевацара эпсар. Ше цхьаь говр хаьхкка ӀотӀавар а, дагадеххача хана кийчча дIатоха герз долаш, гоннахьа хьувзача гӀалгӀашта юккъе говр ловзаеш латтар а, вӀалла хӀаманна шек дӀавоацаш, лакхара царна ӀотӀахьежар а - шедар денал, къонахчал долаш дар цун. Хозахета даланзар, «кӀант ва, аьнна» цхьан къоаночунгара даьнна дешаш.

- ВӀалла кхера а кхерий, - аьлар цхьаькхане. - Гой, цун хьалдаьттӀа бӀаргаш.

- Форма ма хоза я цун, - аьлар Мусоста. Из вар дегӀа шорал а лакхал а цхьатарра хеташ, шовзткъе пхиъ шовзткъе ворхӀ шу хургдолаш, доа мо тенна къонах. - Ва малав ер, ваӀ

- Ротмистр ва, - аьлар Асхьаба.

- ХӀайӀ - Мусост дехьа оагӀорахьа ваьлар. Юха а кӀирвенна эпсара бӀарахьажар из.

- Малав аьлар цоӀ - хаьттар Асхьабага, юхе латтачарех цхьанне.

- Ротминистр ва йоах, - жоп делар Мусоста.

- ХӀайӀ Министр»Ӏ - кхетанзар вож.

- А. Ротминистр, - аьлар Мусоста.

- Ротминистр... Министр яхалга-м фуд ховра сона, из... рот яхалга фуд хац-кх... Хьона хой из фудӀ

- Сона сенах хов из, - жоп делар Мусоста. - Цар чӀоагӀа лоархӀаш хила везаш ва ер, хетаргахьа.

- Ва-те. Воккха хьаким волчоа тара да. Хьажал иккаш миштай.

- Иккаш-м йитал, говр миштай хьажал хьо. Хьаяккха езаш яр цунгара из, хьаким хилара гIулакха-м ший хьаштдар дергдар цо.

- Я-м форма а яр тӀера Ӏояккха езаш, - къамаьлаш доладелар гоннахь. - Мичара енай мотт хьона цунна из. Вай саннз долча къеча нахага болх а байта хьаийцай-кх.

- Рот яхалга сона хов фуд, - аьлар юстаро латтача лакхача къонахчо. - Рот яхалга - баге яхалга да эрсий меттала.

- ХӀайӀ БагеӀ - белабелар къонахий. - Багеминистр. Из вайна хеза хӀама дац.

- Багеминистр ва йоах, - деладелар гонахьа хьувза бераш а.

Эпсар сагота вар, цар дувцар фуд ца ховш. Шийх уж белалга, цар ше бегвоахалга кхетадора цо, цхьабакъда хацар из фу бахьан долаш да. «Говр во я саӀ - йоахар до дагахьа. - Барзкъа тиша да, ийрча даӀ Фу корадаьд укх оакхарошта, бела а белаш со бегваххалӀ»

Нах дукхагӀа хьагулбаларга хьежаш латтар из, ше денар дIа ца оалаш. Цхьа ткъаьх минот ха яьлар. Ше хьелуш санна хийтар цунна. Из ца хилча а кхы ла могаргдолаш вацар из, гоннахьа латтарашка, ше бегвоахаш бувла белам.

- Нах! - цӀогӀа техар цо эрсий меттала. - ГӀалгӀай! Со сай лакхерча хьакимаша вайтав. Вайтав дӀаала: тха шуца дов дац. Шо гӀалгӀай да, тхо эрсий да. Цудухьа, тхона хет вайна юкъе къувса дезаш, декъа дезаш хӀама дац, аьнна.

Цо мел оалача деша талмачал дора, дика ца хой а, эрсий меттах кхеташ волча Асхьаба. Гулбеннараша цу шиннега ладувгӀар. лергдилла.

- Тха дов да, - дӀахо дувцар эпсара, - большевикашца. коммунисташца, цӀеармейцашца. Царна тӀехьа мел латтарашца.. Тхо доахк из большевнкий у хаьдда лаьттан тӀара дӀадаккха.

Хоза дора цо къамаьл. Саббаре дувцар. Талмачахала хургдоацаш, каст-каста юха а соцаш.

- Шугара оаха дех, - йоахар цо дӀахо, - оаш тхо новкъарло ца еш, шоай юртех дӀатӀехдалийтар. Тха армена шишша цӀеп тӀера цхьацца луш нахи говраши ялар. Большевикаш, цӀеэскархой оаш тхога хьабалар.

Эпсара къамаьл сецар. Сатем зттар гонахьа.

- Ва а ва багеминистр, - аьлар, цхьа юкъ яьннача гӀолла Мусоста.

ГӀаръяьнна белабелар нах. Тохаелар эпсара говр.

- Фу жоп лу вай укхуннаӀ - хаьттар тхьовра денз йист ца хулаш, уйла еш латтача Шовхала.

Цу сахьате цӀенхаштта йийрзар къонахий йовхьамаш. ХӀаране кхетадора, мел лоархӀаме да хӀанз шоаш дала деза жоп. Деникинцаш цар дӀатӀехбоалийте, нахи говраши цар дӀаюге, боахама дакъа дӀахьой, цӀий ӀогӀоргдац. Уж большевикаш бац, Советски Ӏаьдала мутӀахьа бале а. Ерригача юрта кхоъ-виъ мара коммунист, а вац цар. Уж дӀалочкъабергба. Лоамашка хьалбохийтаргба. ТӀаккха дуккха нах дийна бусаргба. Малав ший да, нана, йиша, воша, доттагӀа, новкъост вийча гӀадгӀоргволаш! Уйла е еза, уйла е...

БӀаьшерашка хьаденадар гӀалгӀай зӀамига къам кортамукъаленга сатувсаш. Мел дукха бала, халонаш лайнаяр цо. Мел дукха дог ийша, дикага сатувсаш хьаденадар из. Юххера а, Советий Ӏаьдал этта, хӀанз яьлар-кх иразе зама аьнна доккха садаьккха, нах шоашта баха хайшача дийнахьа, дег чу мел есса из йоккха цӀена гӀозал йохаеш, цӀоз мо тӀабоагӀа моастагӀий! Мишта бохийтаргбар уж дIа! Ак, из цар дергдац!

- Сенна латт вай уйла еш, - аьлар тхьовра эпсарах кӀанг ва аьннача къоаночо. - Асхьаб, дӀаала цунга, цу багеминисгрга, вай царех ца кхералга. Цхьа гӀалгӀа дийна а волаш, зӀамига а воккха а, шоашта вай юртех чакхбалга хургдоацалга.

Асхьаба чехкка эрсий меттала даьккхар воккхача сага къамаьл.

- Дерригаш большевикаш да тхо, кхы тIа а алалахь цунга, - ший къамаьл хоададир къоаночо.

- Ма дувца хьаштдоацар, - аьлар эпсара. - Шо кӀезига да. Низ а кӀезига ба шун. ХӀаьта тха эскар герзах дизза да. Доадайтаргда оаш шоаш а, шоай бераш а, хӀалакьяйтаргья юргаш. Къахета шоай истех, зӀамигача берех.

Шийна хьалхашка латтараш къонахии а боацаш, бераш долаш санна, дехар деш дора эпсара къамаьл. Ротмистра дика кхетадора, тӀом болабелча гӀалгӀашта тӀаоттаргдар. Сенна дувц из: Деникина низ боккха ба. ХӀаьта гӀалгӀайяраш зӀамига юртнлгаш мара яц. Деникинцаша-м вӀалла хала а доацаш, кӀалхьорг ма йий уж, атаке болххаше. Тамаш я-кх наьха из дӀакхетаде хьаькъал ца хилар.

Деникинцаш Россе болхар. Царна дика ховра, чӀоагӀа дика ховра, дуккха бирса тӀемаш шоай де дезаргдолга. Цудухьа ма могга низ кхобе, шоашка хаьттача, пайда боаца довнаш ца де гӀертар уж. Цу тӀа гӀолла дар цар хӀанз гӀалгӀашца деш дола машара къамаьл а.

- Кхы сенна дӀаьхду цо из, - аьлар Шовхала, - ван аргдар аьнна даьннад-кх.

- Господин ротмистр, - аьлар Асхьаба, эпсара нийсса бIара а хьажа, - тха жоп хьона дӀахезад. Кхы тӀатоха хӀама дац тха.

Гуш дар эпсар раьза воацалга, ше дена гӀулакх ца хинна.

- Цо аьннар ях Iа, - воккхача сага шодакхадж дӀатӀахьекхар ротмистра, - из-м къаьна ма вий. Цунна фу ховӀ Хьога хетт азӀ Ӏа Ӏайха фу яхӀ

- Воккхача саго аьннар ях аз а. Акхар а из йоах, - шийна гонахьа латтарашкахьа аьрда кулг дӀалостадир Асхьаба.

- Большевикаш да-кх шо хӀаьтаӀ - аьлар эпсара.

- Да. Дерригаш а. Из ца кхетадеш лаьттав хьо тхьовра денз а.

- Мегад, - аьлар эпсара, лохерча бордах царг а теха, - шоана хе,тар хулийтаргда вай укхох. ХӀаьта а... сов къиза хургдац тхо шуца. Уйла е. Кхы а. Оаха сахьат ха лу шоана. Нийсса сахьат. Цу юкъа хабар оаш хьа ца кхетийте, бехк ца боаккхаш я хургда шо: оаха тӀом болабергба.

- Тхогара кхы жоп доагӀаргдац шуга, - аьлар Асхьаба. - ТӀом хӀанззе хьаболабе мукъа да шо.

Бераша тӀехьа цӀогӀарчи шокарчи етташ, говр хаьхкка атагӀа гӀолла Саьберда тӀехьашка латтача ший бӀуна дӀатӀавахар эпсар.

- ХӀа, нах, живарий, кийчле, кхы а окопаш яха, - сихвелар Шовхал. - Кийчде шоай герз. Бераш, шо цӀагӀо. Долле, долле. Оаш укхаза де хӀама дац.

Нах, сихбенна, шо-шоай гӀулакхаш де эттар: лаьтта ахка,

топаш цӀенъе. Шиъ воаллар цхьа кӀеззиг айеннача моттиге «Максим» яха пулемет дӀаоттаеш. Пулеметаш ерригаш пхиъ яр царга: йиъ «Максими» цаӀ каралелаю «Люиси». Царех шиъ дӀаеннаяр юрта малхбузен оагӀорахьа латтарашта. Цигахьара а, дӀахьажача гуш, тӀава кийчлуш моастагӀа вар. Цудухьа юрта шоррал чӀоагӀале еш бар нах.

ТӀевера Дудар. Ӏаьржача дына тӀа а вагӀаш. Чопаша йизаяр цун говр. Цхьан метте лоатталацар, йӀоахъенна. ДӀаэккха гӀертар, каеттар дирстах.

- Солсаи Малхеи юрташкара оарц кастта кхоачаргдолаш да, - аьлар ДуДара. - Буро тӀара а вайна гӀо доагӀа яхаш,. къамаьл да дувйаш. Шахбулата яьха броневик а латт йоагӀаш. Хозий шоана татаӀ

Массане АадийгӀар цар. Хьахезар тата. Броневик ше а гучаяьлар, дукха ца говш. Шовхалеи Асхьабеи йовхьамаш сийрдаяьлар из б^аргаяйча. Падбахар уллув боахкараш а. Улица юккъе гӀолла, стугӀа мо гӀерташ йоагӀар броневик.

- Говр дӀа а оттаяь, со юхавоагӀа шоана - аьнна, юхавийрзар Дудар. Кашамашта го а тесса. юрта чувнйрзар из.

ЦӀаьхха броневик сецар, юртал хьалъарайоаллача. Тата а дайра. Шекбаьнна, юха а цунгахьа Ӏохьажар Шовхали Асхьаби. ТӀаккха шоайла бӀарахьажар.

- ХӀана сецар изӀ - шийга хоатташ мо, аьлар Шовхала.

- ЦаI хннна хургда. Сенах хов из, машен ма йий из.

Цу ханна йоккхийча топий таташ даьлар: тӀом болабир деникинцаша. Наха цу сахьата шоай моттигаш дӀалаьцар. Царна тӀагӀолла, шокарч етташ, дӀаухар йоккхийча топий пхорч. Улица тIа, бешамашка, коашка детталора уж. Лелхаш, карташ, отараш, цӀеной пенаш херцадора цар, гаьнаш кагйора. Массехк пхо кхийтар кашамашка а. ЦаӀ керда баьча боарза тIа нийсбелар. Лаккха урагӀадахар ӀажагӀа лаьтта. Юккъе гӀолла каг а луш, дӀагӀолла дӀадахар кхерий чурт а.

Асхьаб саббаре хьежар цу шедолчунга. Цунна дика ховра, цар чуетта йоккхий топаш тӀема юхьиг мара йоацалга. Бокъонца бола тӀом кӀеззига тӀехьагӀо болалургболга. ХӀаьта а, цхьабараш унзара хьежар цу лелхача пхорчашкахьа. Иззаморг хьалхха гора царна. Царех хӀаравар кийча вар лата: топ етташ а, хьашт дале, бийнаш детташ а. Цхьабакъда, вӀалла моастагӀа а бӀаргаголехьа, цу «эгӀабаьча» пхера кӀалнийсвенна вала лацар цхьаннена а. Из бокъонца хетацар царна. Цудухьа сагота бар уж, моастагӀ гуча ца воалаш.

Юртагахьара гучаваьлар ворхӀ-бархӀ саг. Гаубица яха йоккха топ хьалхатетташ боагӀар уж. Царца вар Дудар а. Хотта дукха болаш, халла мара кхастацар йоккхача топа чархаш. Окопаш чура, Асхьаб а волаш, виъ саг ӀотӀавахар царна, гIо де дагахьа. Гаубица цаI мара еце а, наьха дог ураэттар, из бӀаргаяйча.

РӀокха топ окопашта юстаро дӀаоттайир. ХьатӀаера снарядаш.

- ДӀагаьнадовла! ДӀагаьнадовла! - гулбеннарашка цӀогӀа техар Дудара. - ВӀалла йоккха топ бӀаргаяйнаеций шоана.

Нах юстарабаьлар.

- КӀордаваьв из Деникин, кхерилгаш хьачукхувсаш, - бегаш бир цхьанне. - Ялийтал вайяр. Кертах кхета езаш яр, тоххаше, цу дала хӀалакварга кертах.

- БоагӀа!

- БоагӀа, - цӀогӀа даьлар окопаш чура.

Берригаш дӀабийрзар моастагӀашкахьа. Саьберда тӀехьашкара хьагучабувлар деникинцаш. Кхаь даькъа бекъабенна боагӀар уж тӀа: цӀерамашина никъ болчахьареи, атагӀа гӀолла, гола а тохаш доагӀача хин берда тӀа гӀоллеи, малхбузенгахьареи.

МугӀара тӀехьа мугӀ болаш, гӀа цхьатарра боаккхаш, дегӀамаш нийса уралатташ, майрра тӀабоагӀар уж гӀалгӀай окопашта. Командираш хьалха боагӀар.

Сатем эттар гоннахьа. Гаьннара хьахозар деникинций когий таташ. Окопашка багӀараш, бӀарг тӀера ца боаккхаш, кӀирбенна дӀахьежар моастагӀашкахьа. Хоза боагӀар уж. Майра боагӀар. Къонахий санна. Ше-ший герз чӀоагӀа бе тоӀадир гӀалгӀаша. ХӀаране кхетадир, латар чӀоагӀа хургдолга. Цхьабакъда. цхьанне а уйла хиланзар юхатӀехьашка вала. Бовла моттиг йолаш а бацар уж тӀехьашка. ХӀаране цӀагӀа дезал, боахам, цар хӀанзалца хьа мел кхеллар дар. Уж тӀехьашка баьлча, шедар мостагӀашта карагӀоргдар. ХӀаьта царгахьара шоашта къахетам хургбоацалга, царна кӀалдисар хӀалакьхургдолга ховш дар наха. Ерригача Кавказе гӀолла чакхдаьннадар, деникинцаша къе нах, большевпкаш, цар га доахараш боабу, хьалъэхк, боахамаш дӀадоах, цӀеноех цӀераш етт яха хабараш. Цул совгӀа, - керттерадар, - къехоша шоай цӀий Ӏомехкадеш хала яьккха кортамукъале а яр, моастагӀашта цар ка ялларца, йоха езаш. Цудухьа, из шедар дика кхетадеш, шоай са дехка лата уйла йолаш бар гӀалгӀай.

Деникинцаш тӀабоагӀар. ГӀа ца хувцаш. Ӏо ца таӀаш. Зокх бар царна духхьал безама бӀарахьежалга, нагахьа санна тӀом бахьаш уж ца боагӀаре. Шин-кхаь минота еррига атагӀе хьалйизар цар.

Сигале хӀанз а, Ӏуйранна санна, екъаяр овкъара бос болча езача кхоаленех. Лоамий бовхьамаш гуш дацар, цар къайладаьха. Сабаре, уйлане дахача санна хетар лоамаш, гаьннара дӀахьажача. Сабареи уйлане яхаи хетар БIарий-Юрт а, арахьа окопашка багӀа нах а. Оалхазарий, жӀале, бежана - цхьаккха Ӏимад яцар хозаш. Алхха деникинций когий тата мара. ХӀаьта из, тӀехь-тӀехьагӀа, моастагӀа юхе ме гӀорт, чӀоагӀлуш, айлуш доагӀар. Кхыметтел лаьтта а эгадеш мо хетар цу тато.

Асхьаби Шовхалн цхьан окопа чу бар. Дудар тхьовре а дӀакъаьставар царех: пулеметчикашца вар из.

- Хьаюхе бахкийта! Кхы а хьаюхе бахкийта! - яхаш, цо детта цӀогӀа хезар Асхьабаи Шовхалаи.

Шоаш а бар уж, моастагӀа ма хулла хьаюхе мел вайта динара хеташ. Цхьабакъда, цхьаннега сатохадаланзар. Топ яьлар. Из вар Мусост. Цунца яр цун сесаг Забрат а. Лоаллаха йоаллача окопа чу бар уж. Мусости Забрати шоайла вӀаший тара бар, вошеи йишен мо. ДегӀа лакхал а, шорал а, теннал а цхьатарра дар цар, цхьан боарамагӀ уж хьабича санна. Хьатара яр йовхьамаш, бӀаргаш - жогӀара, бӀаргий цӀацкъамаш - Ӏаьржа.

Мусост, бакъдар аьлча, ший лоӀамагӀ Ӏийнавацар окопа чу. Дукха ха яр ваха хургвола, сесаг духьалъяьннаецаре. Цо дӀавахийтацар из. Забрат яр нахаца яхь йолаш, майра саг.

- Аз де хӀама дац укхаза, - йоахар Мусоста сесагага. - Дунен чу топ бе елла вац со цӀаккха а. Хьа а дац укхаза Ӏе гIулакх. Хьо кхалсаг я. Йолле, воай говр-ворда лаьлла, цӀагӀоргда вай.

Окопа юххе вордах ежа латтар цар сира алча. Забрат яр из йоалаяьр, гӀув тӀара ийца пед бизза шийла хий а дахьаш. Кхалсага ховра бӀухошта хий эшаргдолга. Цхьабакъда, Мусост раьза вацар цо из йоалаяь. Шоай говр ера кхерар из, къоаналла тӀеххьара шу. долаш из яле а. Бакъдар аьлча, из латта а латтар бӀаргагучча, хьежорга меттел оттайича сапна.

- ХӀама а дергдац, - йоахар Забрата, цӀаваха гӀерташ ший мара дагалувца бахьанаш юха а тетташ, - вайл хьалхагӀа а лергьяц из. ХӀанз говр ювцача дац вай. Топ етта еза.

- Юха ма доагӀий вай... Говр дIа а йига, - аьлар Мусоста.- Сенна юйт вай из.

- Латтийта Ӏа, - шек дӀаяцар Забрат. - Из-м накъа яргья вайна. Цо де а, вай де а дуккха гӀулакхаш хургда, нагахьа санна дийна дусе.

Мусоста теха топ дӀакхетанзар. Деникинцаша вӀалла теркал а янзар из. Уж юххе кхаьчабар. Дика гуш яр цар цӀена яьша йовхьамаш, цӀена шинелаш, къега иккаш.

Хьалха воагӀача эпсара тур даьккхар бетта чура. Салташа шоашта хьалха лаьцар топий гебагӀаш.

- ДӀатохаӀ - цӀогӀа техар Дудара. йоккхача топа юххе латтар из, урагӀдахийта тепча бе йоалла кулг а долаш. - ДӀаетта моастагӀашта!

Окопашкара листта ювла йолаелар топаш, тепчаш. «Та-та-тата», - аьнна, доладелар пулеметий таташ. Йоккха топ а яьлар, лергаш къорде мо, чӀоаггӀа тата а деш. Деникинцашта юккъе кхийтар снаряд. Цар мугӀараш дехар. Тур айдаь воагӀа эпсар,

цӀаьхха сецар. ТӀаккха шортта дӀаоагӀора вежар из. Цун когаметта цхьаькха эттар. Цхьабакъда, из а, чов хинна горавахар. Шин салтечо, кулгаш а когаш а лаьца, водавир из тӀема юкъера. Ехар деникинций хьалхара атака. Сихбенна юхатӀехьашка баьлар уж, байна а хала човнаш хинна а бола дуккха салтий кӀал а буташ.

ГӀалгӀашкахьара цхьа саг мара вензар. Човнаш яьяр, Дудара а еш, кхаь сага. Дудара аьрда баламах кхийттаяр топ. ЦӀий тӀадаьннадар цун Ӏаьржача чокхе тӀа. Новкъосташа дӀайнйхкар чов. Бос баха вар Дудар. ДӀаваха тиганзар.

Асхьабеи Шовхалеи, окопа чу Ӏолох а бенна, гӀаьленаш сегар. ЧӀоагӀа дог диза бар уж, атака иштта атта юхатохарах. ХӀаьтаа ховра царна, тӀема юхьиг мара из йоацалга. Бокъонца бола тӀом дӀаболабаланза бар хӀанз а, царга хаьттача. Цудухьа, низ кхобе а, поатронаш кхое а еза. Уж уйлаш яр цар дагахьа.

Мусости Забрати а багӀар окопа чу, шоашта гӀадамаш кӀал тайса, Ӏолохбенна, сискали кӀолди дуаш.

- Пхезза топ кхессар аз, - йоахар Мусоста. - Хьажал, йӀайха миштай.

- Пхезза кхоссанзар, кхозза кхессар, - аьлар Забрата. - Цхьабакъда, хӀанз мо Ӏа дӀахо а из сигала урагӀъетте, топ Ӏо а йилла, цӀавахача гӀойле я хьона а, массанена а. Зехьа сенна йоаю поатронаш.

- Сона нз тоха-м хац.

- Иштта дӀатӀаерзае хаций хьона ер, да ма хьакхарг, - топа бухь маьра наькха тӀа дӀатӀаоттабир Забрата. - Иштта, гой.

- Со ве-м яллац хьо, - баге а йийлла, топа ӀотӀахьажар Мусост. - ДӀаяккха из.

- Яллац, - топ дӀаюстара йпллар Забрата. - Цхьабакъда,. цар-м вувргва хьо, хӀанз мо мара нийса Iа из ца етте дӀахо а.

- Даьллахьа, чудахадаларе бакъахьа ма дар вай, - аьлар Мусоста юха а, доккха са а даьккха. - Говр а латт дӀаежжача, са ца лоӀийташ.

Алча, мел цар топаш етташ, кхыметтел меттахьара а яьннаяцар. Из къора яр.

- Берригаш болхача хана гӀоргда вай а чу, - аьлар Забрата.

ЦӀаьхха чӀоаггӀа таташ даьлар. Уж яр деникинцаша юха а

окопашта а юрта а чуетта йоккхий топаш. Цхьаькха атака е кийчлуш бар уж. Шоай гаубица царгахьа хьалъетта болабелар гӀалгӀай а. Шахбулат хӀанз а юхакхачанза вар.

6

Дебахан сакхетам чу ера. БӀаргаш хьадийллар цо, юха дIакъайлар. Шийна цхьа таташ хозаш санна хетар цунна. Уж яр деникинцаша юрта чуетта йоккхий топаш. Цхьабакъда, Дебахана кхетаданзар, уж фу таташ да.

Цун маьнгена юххе, ши ког болча зӀамигача гӀанда тӀа ягӀар нана. Наггахьа шийна тӀатуллача морача йовлакха ткъам хьокхар цо ший бӀаргех, Ӏимад да йой а, елхаш яр йоккха саг. Уллув, сирдаьккхача маьнге букъа тӀа кулг дилла латтар Кабиха. Кхы саг вацар цӀагӀа. Гирихана сесаг Изахьат Маддан йоалае яхаяр, хIаьта ТӀоха воккхагӀча виӀий Салмана сесаг Ӏайшет шоай цӀагIа яр, ший а ший кхына Изахьата а берашка хьожаш.

Ше мичай, шийна фу хиннад кхетадацар Дебахана. Уйла йора цо. Дагахьа, хӀанад а хацар, сагота яр цунна. МоллагӀчоа дале а, цхьан хӀаманна теркам тӀабахийта гӀертар из, цхьабакъад магацар. Сиха яр цун керта чу уха уйлаш. Еха, вӀаши йина яр, бӀаьсти чӀоаггӀа мух баьннача хана сигала хьувза морхаш санна.

Дебахана дагаехар ше зӀамига йиӀиг хинна ха. Цхьайттара яланза яр из цу хана. Из дар Салмана саг йоагӀача дийнахьа. Ӏуйран сахулла ха яр. ХӀама диа, ловзараш даь а, сакъийрда а паьнна, наьха нах хӀетта дIа-са къаьстабар. Ди айделча-м юха аха болалургба уж, керда хьаьший. ХӀаьта хӀанз цхьан юкъа царна де дезача гӀулакхех мукъабаьнна, кӀеззига шоашта а сакъерда дагахьа, нускал долча цӀагӀа хьагулбелар цӀен тӀара кагехбараш. Щен саьнга, боаржа а баь уллача кӀувса тӀа уралаттар нускал. Цунна тӀаювхар кӀайча даьре йӀаьха коч, чакхсадоагӀа кӀай шифон. Цунца ший юхь къайлайоахар цо, эхь хеташ.-Лергех Ӏоухкар бутт мо герга дошо гӀалкхаш, къаьга боагӀача маьлха .Ланараш мо, хоза дошоца дийца дотув доаллар наькха тIа, дошув тӀадаьккха говза догам деш даь шера тӀехкар хьерчар юкъах. Кога гӀирс бӀарга а гацар, коч сов йӀаьха йолаш.

Дебахана Ӏалаьмате хоза хетар нускал а, цунна тӀадувха барзкъа а. Ӏайшет цӀагӀа чуяьккхача гӀоне, наггахьа цхьа динза даргдоаца гIулакх хилча мара юстара ца йоалаш, цунна юхе геӀар Дебахан. Нускал а дар йиӀигаца безаме, тӀера. Шийга ялараш мо хоза гӀалкхаш а еннаяр цо цунна совгӀата. Дебахана бера Ӏояхкацар уж. Из сагота яр, ший лергех чехкагӀа Ӏургаш а даьха, уж Ӏоохкийта. Юххер а нанас дIа а яьха, тӀоаргаца чу дIаехкар гӀалкхаш. «ЗӀамига я хьо, - аьлар цо цунга. - Сабарде, цкъа хье хьалйоккхахиллалца».

Дебаханацара дӀакъастацар цун неш Лима а. Цигаьн мо Ӏаьржа йиӀиг яр из, боккха Ӏаьржа ши бӀарг а болаш. Цунна а чӀоаггӀа дезаденнадар нускал. Дебаханах хьагар из, из шоай а доацаш. цар долаш. Нускало Лимийна а делар совгӀат: эрсий корталн Ала доацаш, чӀоагӀа гӀадъяхар йиӀиг. Еррига кхохка а енна, «архӀаиккхар из Ӏайшета. Барт баьккхар, кога бухьара а этта, цун басилгах.

Дебахан а из а нускала юххе латтар. ЦӀагӀа бар Висити, Тучки. Лимий воша Адами. Бек-Хан тхьайсавар тхьовре а. Нускалага пандар а, лекхийташ, Лимийца халхабувлар Висити Адами. Наггахьа нускал а доаккхар цар халха. Дебахан юхагӀертар. Безам-м цун а бар халхаяла, хӀаьта а эхь хетар нускалах. Иштта, эхь хеташ, юхагӀертар Тухан а. Цхьабакъда, Лима гӀад а ухаш, ювлар халха. Ког тайжа ловзар цо. Атта леладора дегӀ. Ше зIамига яле а, моллагӀа йоӀ хьагаргйолаш, товш йоалар из халха. Кагий нах раьза бар Лимийна. Висита ловцаш доахар цунна, хестайора. Тухана халахетар, цунца халхавувлар ше воацаш. Цун а бар безам гона юкъеэккха. Когабухьар а увтташ, «ворс-вой, ворс-вой!» - яхаш, халхавала. Из варг а вар, цар... дикка дехар доре. ХӀаьта хӀанз... мишта варгва из халха. Из зӀамагӀа ма вий. Цудухьа, хоза хургдац, из сов хьакхашта хуле. Царна шоашта а ха деза из-м.

Лимийца аргӀанцара халхара бӀал баьккхача, геттара, из хоастайир Висита. Из халахийтар Дебахана. Царна ше бокъонца йицъелча санна хийтар цунна.

- Иштта мича йоал халха-м. - аьлар цо цӀаьхха, кхы сатоха а ца мегаь. БӀаргаш доагар цун, басилгаш цӀийеннаяр. - Сона дикагӀа ма хой халхаяла-м.

- Йоллел хӀаьта, йоллел, халхаялал Адамаца, - аьлар Висита. - ДӀалакхал, Ӏайшет, пандар.

Дебахан, бӀийг мо, юкъеиккхар гона. Сов сихъеннача цо, ши го баьккхар, Адама цхьа го а баккхалехьа. Берригаш а белакъежар. Шифона кӀалгӀолла хьахьежаш, делакъежар нускал а. Цхьабакъда, Дебахана уж бӀаргагацар, теркалбацар. НаӀарах чухьийдда мух мо, масса йодар из. Тоха ца долийташ нийса леладора цо ший цӀе коч тӀаювха диткъа дегӀ. Юхьага кхаччалца хьалъайдаьдар кулгаш.

Щаьхха, уй хийра долча ког дӀакхийтта, цӀен юккъе Ӏокхийтар Дебахан, чӀоаггӀа лоза а еш. ДӀатӀакхоссавеннача Висита кхензар из хьаллаца. Дебахан мухь баьнна йийлхар. ЦӀий хьедар мерех. Нускала хьаьстар из. ЦӀий а дӀадаьккхар.

Цу тIа хаьдар цу бийсанара сакъердам. ХӀаьта Дебахан, мераж а йийста лийлар шоаллагӀча дийпахьа.

...Сатийна я цӀагӀа. ХӀама хьахазац Дебахана. БӀаргаш хьаделла безам ба цун, цхьабакъда, хӀанад а хац, хьаделлалац. Цхьа уйла я керта чу кхесташ, уж хьа ца деллийташ. Юха а бера хана хинна хӀама дагадох цунна.

ДӀайха ахка латтар. Лима а йолаш гулъеннача йиӀигашца лувча хи тIа яхар Дебахан. КӀаьнкаш, юртал араваьннача шув кӀал, шоаш хьабаьча Iам чу лувчар. Царех эхь хеташ, гаьнна атагӀа Ӏояхар йиӀигаш. Цига, гаьнашта юкъе гӀолла хиво гола тоххача, сайцар уж. ДӀа-са хьажар ладувгӀаш. Гоннахьа саг вацар. КӀаьдача баь тIа барзкъаш Iо а даьха, хи чу яйлар йиӀигаш. Хин дӀайха дар. Из шоашта юкъага ца кхоаче а, цу чу берда тӀара корта хьалха чукхувсалора йиӀигаш. Елар уж, ловзар, вӀаши цицхаш деттар. ЧӀоагӀа сакъердалора царна. Малх а тхьовра мо оӀайха хетацар. ДегӀа ма тов кӀаьда, дог хьоасташ хьежар из.

ПиӀигаша шоайла къайсар: хи чура корта хьал ца боаккхаш дук.хагӀа са хьан тохаргда, аьнна.

Чубеллар цхьан йиӀига корта. Дебахан лоархӀаш яр. Итт аллалца сатохаделар йиӀига. ТӀаккха Лимас беллар корта чу. Цун ялхайтта хилар.

- ДӀалархӀал хӀанз Ӏа, - аьлар Дебахана.

Дог тийша яр из, царел дукхагӀа шийна сатохалургхиларах. БӀаргаш а дувшадаь, корта хьалха хи чу иккхар Дебахан. Лима лархӀа йолаелар.

ЗӀамига а доккха а кхерий дадар хин бухе. Хиво царна тIагӀолла шортта дӀатокхадир Дебахана дегӀ. Лаьттах боаллача боккхо болча кхерах кулгаш кхийтта, изхьалаьцарДебахана. Хий бӀеха дар, цудухьа бӀаргаш хьа ца делла гӀертар из. Кулгех а когех а хьахьекхалора цо Ӏотекхаю гӀум. БӀаргаш дувшадаь дале а, тӀера сердал йоагӀаш санна хетар Дебахана. Цхьа тамашне хӀама дар из: ӀажагӀа, екъа хетар из сердал.

ЦӀаьхха ше мичай, фу леладу дицделар Дебахана. Корта цхьан хӀамо чӀоаггӀа теӀабеш санна хнйтар цунна. Лергашка зов эттар. Кхерам бессар дег чу. Садикъар. ВӀалла дIа-са хьа низ а боацаш йисар из цкъарчоа. ЦӀаккха ца хиннача тайпара беза бар корта. Хацар Дебахана ше фу де деза. Са а ца доаккхийташ, ше ювш санна хийтар цунна. Цох сов чӀоагӀа кхераенна, тохаелар из, ший бола низ тӀабахийта. Цу сахьате хьалъараиккхар хи чура. ЦӀаьхха лотабича санна хийтар цунна бӀайха хьежа малх. Доккха садаьккхар цо, баге а йийлла.

- Шовзткъе пхиъ, - аьлар Лимас. - Оввай, хьо дукха яьллар.

Дебахан юхайистхиланзар. Меттаянза яр из, сихденна детталуш дар дог. Бахабар бос. Хи чура хьаараяьнна, барзкъаш тӀадийхар цо.

- Кхы лувчаций хьоӀ - хаьттар Лимас.

- А, - аьлар Дебахана, - са-м безам бац.

Унзаро хьежар из хигахьа. Ца леш ше йисар цхьа тамашне хетар цунна.

Вокха йиӀигаша а тӀадийхад шоай барзкъаш. Берзан когаш а лувзаш, цӀаболабелар уж баь тӀа гӀолла. ЙнӀигаша цхьацца хӀамаш дувцар, бегаш бора, елар. Алхха цхьа Дебахан йоагӀар йист ца хулаш. Уилане даха дар цун бӀаргаш, цӀенхаштта яр юхь.

Цу дийиахьа денз хих кхераш хьайоагӀар Дебахан. ФуннагӀа деш йоалле а, цу хана ше хи чу йисар дагадеча, чӀоаггӀа деттадала доалар цун дог. ХӀанз а доладелар из сихденна деттадала. Доккха садаьккхар Дебахана. Кулгаш наькха тIа хьалъэзар цо. Хьадийллар бӀаргаш. ХьалхагӀа наьнеи, тӀаккха несий Кабихаи йовхьамаш бӀаргаяйра цунна. Дикка ха яьккхар цо, уж шийна тӀахьежара маӀан кхетаде гӀерташ санна, царна юхабӀарахьежаш. ЦӀаьхха, унзараяьнна, оагаелар: Дебахана дагадехар хиннар. Хорш еча санна эгар цун бордаш, бӀаргех Ӏодоладелар хий. Катеха, ювргӀа хьал а эза, къайлабаьккхар цо ший корта.

- Деба, хьо сенах кхерӀ Хьахецал, хьахецал ювргӀа. Хьа нана ма йий со, хозий хьона, са йиӀигӀ - йиӀий керта тӀара шортта ювргӀа Iо а увзабеш, из хьестар Жовзана. - Хьаеллал хьай юхь. Хьагучаяла. Аз яхар дӀахозий хьонаӀ ЛадувгӀа сога, са йиӀиг ма йий хьо, ца! мара йоаца.

Дебахан юхайистхилацар. Гарре эгар цун дегӀ.

- Уцзараяьккхай йиӀиг... цу ӀайгӀараша, - бер мо мухь баьнна йийлхар Кабиха. - Фу де боахкар уж укхох, леча ма кхоачайирий. цар-м ер!

- Сабар. Сабар, яьй! - цунгахьа кулг лостадир Жовзана. - Са ма даа са Ӏа мукъагӀа. Деба. Дика ма йий из. Са пиӀиг ма йий нз, - юха а ший йоI хьеста йолаелар йоккха саг. - Хьахьажа согахьа, аз хьайга яхар де. Со ма йий хьо хьалкхеяьр... дукха езаш. ЦӀаккха халахетар ца хулийташ. БӀарг хилар кхераш. Воча, товш мел доацача хӀамах лораеш. ТӀаккха хӀанз... тахан... хьайна а... сона халахетар хиннача дийнахьа, соца дага ца яла, сога хьа ца хьажа йоалл хьо, са йиӀиг, - елха чӀехкар Жовзан, ма хулла сатоха гӀертташе а.

Дебахана, цӀаьхха ювргӀа тӀера дӀатессар. Наьна шаккха кулг хьа а лаьца, ший юхьа тӀа диллар. Елха йолаелар из, кӀаж а ухаш. Наьна кулгаш цу миноте дошадир цун бӀаргех Ӏоухача хиво.

- ХӀама дац, хӀама дац, елха хьо, елха, - йоахар Жовзана. Из мишта соцаергья хацар цунна.

Марнанна уллув Ӏогорахайра Кабиха. Къурдаш а деш, елхаш яр нз а, хӀанз а тӀехь соца ца луш.

Несий баламах балам а теха, бехк боаккхашха цунна бӀарахьажар Жовзан. Кабихас ший багена тIа кулг диллар, ца елха гӀертар из.

- Нана! Нана! - елхар Дебахан, юкъ-юкъе йист а хулаш. - Аз хӀама даьдац... Сона хӀама хац... Фу йоах сога царӀ ХӀанаб уж селла къиза!... Сона чӀоагӀа ма безарий уж...

Жовзан йистхилацар. Йистхилацар Кабиха а. Мелла Дебаханах къа хете а, цо шоашка бакъдар хьаалар дезар царна. Уж а, цун че ма зийнгге, тийшар, из берах хиларах. ЦаI дар уж цецбувлаш, царна чӀоаггӀа хала хеташ: из берах йолга хӀанз мара шоашта дIа ца хар. «Дайна хиннад е са бIаргаш-м, - йоахар Жовзана ше-шийца. - Мича хьийжай со хьежа, фу гуш лийннай со!... Къаеннай. Яла ха тӀакхаьчай...» Дагахьа ше-шийца лувш, шийна Ӏаткъаш яр Кабиха а.

- Еннаялар со, - йоахар Дебахана, еннаялар со, тахан воте аьннар сайна ца хазийта. Сона-м хӀама мича хов... Цхьаккха хӀама а мича хов... ХӀама лазац са, Ӏеттаде а догдагӀац. Че хьатӀаенай... Сона-м хац из фуд... Цамогаш хургья со... Сайна а ца ховш...

Уйлане корта оагабир нанас. «Цамагар-м, цамагар да, - аьнна хийтар цунна. - Лазараш тайп-тайпара хул. Цхьабакъда, са йиӀиг, миска, хьогарадар лазар дац. Хьо... пхоара я. Из сона дика хов, хӀана аьлча, со - нана я, ворхӀ бер а даь».

- ЙиӀиг, - аьлар Жовзана, - йиӀиг, аттагӀа хургдар хьона... ЦӀаккха а харцлувш, хӀама къайлахьош мича яр хьо... МоллагӀа хьайна ховш дар хьадувцаш оамал ма ярий хьа... Хьаала сога бакъдар, хьай наьнагаӀ ХьаалаӀ...

- Хьо а тешац сох, - наьна кулгаш дӀахийцар Дебахана. Юха а ювргӀаца къайлаяьккхар цо ший юхь. Мухь бетташ елхар из. - ХӀана тешац шо сох цхьаккха аӀ ХӀана тешац, хӀана, хӀанаӀ!

- Нани, цамогаш я вай йиӀиг, - аьлар Кабихас шортта, - цамогаш я... Йита из...

Цун оазах кхетадир Дебахана, нус а шийх ца тешалга, мелла цо ший га доахе а. «Цхьаннахьара дала гIо доацаш, се цхьаь йисар-кх со», - уйла ессар Дебахана дег чу. ЦӀаьхха дагадоацаш сецар цун белхам. ЮвргӀа а Ӏоэзар цо юхьа тӀара.

Жовзани Кабихеи шоайла вӀаший бӀарахьажар. «ХӀанз хьаала йоалл-кх ер», - аьнна хийтар царна шиннена а.

- Бакъахьа сецар, бакъахьа сецар. Тоъаргда. Дукха йийлхай, - хьестаяла йолаелар нана. - Дика я са йиӀиг, кхеташ я. Аз массахана а ма яьхадий, хьо хьаькъал долаш я. ХӀанз хьадувца... ма дарра... Баста хьай мотт... Хьога хьежаш ма бий берригаш а... Хьалла Маддан еха ма яхийтайий Изахьат. Хоза дац вайна, хиннар цунна дӀахайча. Маддана дӀахайнар, укх ерригача юрта чакхдаргда, садовлехьа. Сона дика йовз из, ше леладу гIамал а тӀехьа. Яла, са йиӀиг, йистхила...

Дебахан нийса урагӀа, тховнагахьа хьежар. Тохалацар из, дIа-схьа ерзацар. Шаьрра хьахозар цунна йоккхийча топий таташ. Цкъаза шоай цӀенна юххе детталуш санна хетар цунна пхорч. Цхьабакъда, Дебахан царех кхерацар. Цунна дег чу ера цхьа уйла, - уж пхорч шоай цӀен тӀа кхетадалар аьнна хийтар цунна. Ялар дезар Дебахана, цӀаьхха ше ялар.

Жовзанен Кабихаси вӀалла теркал а дой-хьогI, аьнна хетар ара дувла топий таташ. Сатийна бар уж. Цар беррига теркам Дебахана тӀаберзабаь бар.

- ХӀама дац, - йоахар Жовзана, - хьо-м зӀамига я. ЗӀамига саг гӀалат воалаш хул. Атта Ӏехалу. Хов, хьо а Ӏехаеннай... Хиннадецаре бакъахьа дар. ЧӀоаггӀа бакъахьа... Сенна дувцаргда из... Лерг-м яр со, из сайна хьа ца хазийта. ХӀаьта а пайда бац, дийцадар аьнна, цкъа хиннадаьннад из. ХӀанз дарба лаха деза... Даьра деза дарба лаха-м. Массаварг хьежа а... Цудухьа... вӀаштӀехьадац, Ӏа хьа ца оалаш хилча. Ӏайха дӀауйла е Ӏа. Мелла дукха хьона из везе а, моллаг.Ӏа вале а, тийшаболх ба цо вайна баьр. Вай цIа, хьа да, вежарий гоама болаш хиннав из саг, дала цӀераца вувцалва из!

Дебахан юхайистхилацар. Иштта гӀулакх эттача, моллагӀа а эгӀазгӀоргволаш дар цун таккхалча, дӀадувцачох цхьаккха хӀама дӀа ца эцаш аллар. Жовзан хӀаьта а кӀаьда хила гӀертар цуица. Къахетар цунна ший йоӀах. Хала дар нанна цунгара лоткъам эца. Цо хӀанз бер, сенна дувцаргда из, ба а бар бокъонца бола лоткъам. Цхьабакъда, кхы де хӀама долаш яцар из. Дехьа чу цунга хьежаш ба мари къонгаши. Уж сагота ба. Уж теш йоӀо наьнага бакъдар хьадувцарг хиларах. Цудухьа яйтай цар из. Кабиха а яйтай цунна новкъостала.

Дебахана жоп лацар наьна цхьанна хаттара. Баге хьа ца елла аьнна, дув биача санна уллар из, йист ца хулаш, хьа ца хьожаш. Кабиха а яр, Дебахан шийга хеттар чехкагӀа хьадийца йоаларе дикагӀа хеташ. «ТIаккха-м ютаргьяр цар ер, кхы бала ца бахьаш», - йоахар цо дагахьа.

- Са йнӀиг, ма алла хьайист ца хулаш, - аьлар Жовзана. Юххьанца мо кӀаьдда йоагӀар цун оаз. - Из саг ца вовзаш, хала да тхона... массанена а. Вайза ваьлча, аттагӀа хургда. Цхьа нийса никъ лаха вӀаштӀехьадаргда тӀаккха. Хьо а из а - шо шоайла вӀаший чӀоагӀа дезаш дале, маьре йохийтаргья-кх вай хьо цунга. Кхы фу дергда вай... ЖожагӀата чугӀойла со, духьала-м хургьяле. Малав из ва, хьаалаӀ Гой, бӀарчча сахьат ма хургдий оаха хьога дехар ду. Селла во а ма хила, хозий хьонаӀ...

Дебахана жоп даланзар хӀанз а. Нанна хала хийтар, ала доацаш чӀоагӀа хала.

- Дала дӀаяккха со, со яккха дала дIа, хьо саг я мотташ, накха хьокхаш, хьо кхеяь, - йийлхар из. - Со а моастагӀа ма хиларий хьа-м. Фуд, фуннагӀа хиннадале а, наьнага хьааьлчаӀ Наьнах хийравоалаш хулий цӀаккха а мегаргвола дезалхо. Шоана халахетараш даьд аз, шоана ца дезар леладьад аз! Со-м сай дог а шоана дӀадала кийча йолаш, шо цамогаш хилар, меца, барзкъа тӀадоацаш дисар кхераш, хала ма лийннайий се мел яха. ХӀанз гур да, юххе дахача, оаш сона аргдола баркал, оаш са дергдола сий.

- Нана, бехк ма баккха сох, - ше хьежачара бӀарг тӀера ца боаккхаш, цӀенхаштта аьлар Дебахана.

- Сона сайна хац фу хиннад... Цамогаш я со... хетаргахьа. Че йийстай са.

- Лазий хьа изӀ - сихха хаьттар нанас.

- Лазац.

- ВӀаллеиӀ

- А, - корта оагабир Дебахана.

- Ай... тӀаккха... Фу хинна хила деза хьонаӀ ВӀаштӀехьадин Ӏа дувцар.

- Сона-м хац... Бакъда, шоана хетар-м хиннадац сона.

- Дий из бакъӀ

- Аз хьога цӀаккха оапаш бийцабац. Цхьаннега а бийцабац аз шуга оапаш. ХӀанз хӀана тешац шо сохӀ

КӀиръенна ший йоӀа бӀарахьажар Жовзан. Дебахан харц лецар. Нанна дага а доагӀаш, цӀаккха бийца а бац цо оапаш. ХӀаьта а хӀанзӀ...

Дагахьа Дебаханах теша гӀертар из, цхьабакъда хьаькъал... Цо тешийтацар.

- Маддан йоагӀа, - аьлар Кабихас.

- ХӀайӀ - чехкка корагахьа дӀахьажар Жовзан.

Аьтта кога астагӀ а лелхаш, йоагӀа Маддан бӀаргаяйра цунна. ИӀаьха Ӏаьржа кочи, керта тӀа Ӏаьржа цхарали туллар цунна. Коч цхьан кулгаца хьаллувцар цо, лаьтта Iо ца текхийта.

- НаӀалт хиларг, хьажал фу гӀирс ба тӀабийхар, - аьлар Жовзана. - Вай коа таьзет эттача санна ма йоагӀий ер-м. ХIа, йолле, вай арадовргда. Вай кхы хӀама де низ болашдац ер. ТӀера баргба-кх вайна е бала цу инша аллахӀ дала аьннадале.

Жовзани Кабихеи арабаьлар. Дебахан ше цхьаь йисар.

7

ТӀох ламаз де а вита, къонгаш дӀаарабайлар. Берригаш, цӀен тӀехьашка а баьнна, хьалбийрзар уж деникинций йоккхий топаш ювлача оагӀорахьа. Айеннача моттиге уллар цар ков. Цудухьа дика гуш дар гоннахьа доаллар. Гуш бар, топаш массаза йоал, гӀетта кӀай кӀур. Пхорч юрта йнсте а арахьа а детталора. Уж лелхаш урагӀъухар лаьтта, карташ, кирпишкаш. Гаьна доаццаш дагӀача маьждига коа кхийтар цаI, ши кор а ниI а дохадеш. Цхьаькха пхо кхийтар цар цӀенгахьа хьалйоагӀача улица тӀа. Ӏеха а Ӏехаш, новкъа меккъа дӀадодаш хинна Ӏасилг, бургац мо ай а денна, даха беша кхийтар. Кхы дӀа-са хьанзар из.

- Вай фу деш латт укхаза, цхьанна а даькъе доацашӀ - аьлар Висита. - Фу аргда вайх наха. Эхь ма дий ер. ТӀом бе даха деза вай. Массанеца цхьана хила деза. Долхнй вайӀ Со се цхьаь-м гӀоргва, шо ца доагӀе.

- Долле, дерригаш дӀачугӀоргда вай, - аьлар Гирихана. - ТӀоха фу оал хьожаргда вай цкъарчоа.

Вежарий, воккх-воккхагӀвар хьалха а волаш, юхачубахар да волча. ТӀох, ламаз даь а ваьнна, уйла еш вагӀар цхьан хӀаман.

Къонгаш пенашта юххе гӀолла дӀаайттар. ТӀох дӀа а хьажанзар царгахьа. йист а хиланзар.

Дуккха шераш хьалха дар из. Пхийттара а валанза кӀаьнк вар ТӀох цу хана. Воша-йиша дацар цун. Цкъа юрта кӀал баь тӀа бургацах ловзаш дар бераш. Царца вар ТӀох а. ЗӀамига волча хана, масса а кадай а вар из. ЧӀоагӀа тӀера хулар из бургацах ловзара.

ГӀадж теха хьайоагӀа бургац лаца дагахьа, дӀатӀаведар ТӀох. Цун ханнара волча цхьан кӀаьнка, цунга из ца лацийта аьнна, ког духьал а оттабаь вожавир из. ТӀох вӀаьхвенна вежар, чӀоаггӀа лоза а веш. Борд а хоададир цо ший, царгашта юкъедаха. ЭгӀазвахача ТӀоха йийттар кӀаьнка. Вож вийлхар. ЦӀавахар, када.

Садайна ха яр, воккхагӀа вола кхо воша а воалавеш, из юхавенача хана. Гоама когаш а долаш, тенна кагий нах бар уж. Виъэ тӀакхийтар уж ТӀоха. йийттар цар цунна, баь тӀа гӀолла дӀа а схьа а керчавеш. ТӀох велханзар. Цар ше витачул тӀехьагӀа, халла ура а гӀетта, цӀавахар из. Шийх къахетар цунна, вӀалла ца хийттача тайпара. Лаза дегӀ, йохаяь мераж яцар ТӀоха дагаяьллар, ший цхьаккха воша ца хилар дар. «Воша воаца воша - ткъам боаца оалхазар», - дагадехар цунна гӀалгӀай кица.

Кхы иштта шийх къахеташ ха енаяцар ТӀоха. Таханара ди тӀакхаччалца. ТӀаккха тахан юха а тӀаера из ха. Цу хана ца велха сатохаденнадале а, хӀанз велхача кхаьчар ТӀох. Къавенналга, дегӀацара низ дӀабахалга хургда-кх из.

- ТӀох, юрта мел вола къонах деникинцашта духьалвахав, - аьлар Висита, - хӀаьта тхо дерригаш цӀагӀа да. Нах беларг ма бий тхох.

- ТӀаккха сога фу де ях IаӀ - хаьттар ТӀоха.

Хьалъайвенна, поднара тӀа дӀатӀахайра из. Корта чу а белла, кӀайча бӀаргий цӀацкъамашта кӀалгӀолла дӀахьажар Виситагахьа. Къонгаш йистхулаш бацар. ХӀама ца оалаш цхьа юкъ яьккхар Висита а.

- Со вода хӀаьта, - аьлар Висита тӀеххьара а, дас ламаз даь цГока дӀаюстара а дилла.

- Сабар, - аьлар ТӀоха. - Сабар кӀеззига.

- Аз сенна ду сабар, - эгӀазвахар Висит. - Еррига юрт цига я, хӀаьта, вай уккхаза базар а йилла доахк. Иштта гӀулакх эттача цӀагӀа дагӀаргдале, сенна лийтад вай Советий Ӏаьдал доаккхаш, кортамукъале йоаккхаш! Со гӀоргва!

- Сабар! - цӀогӀа техар ТӀоха.

- Дац аз, - аьлар Висита, - дац. Нах латт хьалла ара бовш. Вай цӀагӀа дагӀа, зовзаш мо.

Вежарий кӀирбенна Висита бӀарахьажар. Цецбаьхар уж даьга цо деча къамаьло. Из керда дар цар цӀагӀа. Дага а доагӀаш, цӀаккха даьна духьал хӀама аьнна бацар уж. Аьлча а царна могийтарг а дацар.

ТӀоха а хийтар из чӀоагӀа тамашийна. Вокх къонгашта бIарахьажар из, цар фу уйла я-хьогI аьлча мо. Салмани Алхасти цӀимхара хьежар шоай вешийгахьа. Гирихана латтар сатийнна дар. ХӀаьта а цо лекхача бӀаргех кхетадир ТӀоха, из Висита раьза воацалга. Тухана дагадар гуччахьа дар: ший дас санна корта чу а белла, бирса бӀарахьежар из Висита. Цунна дӀатӀакхета кийчвелча санна латтар. Цкъа даьна бӀарахьожаш, тӀаккха Виситагахьа хьожаш латтар Бек-Хан а, фуд хӀанз сона хозар аьлча санна.

Висита кхетадора ше дувцар харцахьа долга. Цун бокъо яцар даьна духьал иштта къамаьл де. Ше дерг ма дий аьнна дага а хиннадацар. Цхьабакъда, хӀанз... соцалацар цунна ший баге. Вежарий а шийна раьза боацалга ховра Висита. ХӀаьта а, даьна дезаргдоацача тайпара, кӀомагӀа дош ала гӀертар из.

- Iа фу дий, кӀаьнк, сабар - сатехха аьлар ТӀоха. - Вала мара гӀертий хьоӀ ЛадувгӀалахь хӀаьта сога: аз дерригаш долийтаргдар шо, тахан тӀакхаьча эхь вай цӀенах ца кхетийта. Хезарий хьонаӀ

- Хезар, - аьлар Висита. - Фу пайда ба цун, дукха дийцадар аьнна. ХӀаьта а вета а хинна ма даьннадий ер. Тхо юхадаьхкача а дувца мегаций из, нагахьа санна дийна дусе.

- Къонах, хьо дӀа-м гӀоргвац, Ӏа фуннагӀа яхе а! - тӀачайхар да.

- ...Со гӀоргва, - аьлар Висита.

- Со хьа да вац хьона хӀаьта, дийна а волаш хьо укх коара аравоале, - пенах хьалъуллача топа дӀатӀакхайдар ТӀох.

Тешшаме дар цо из тохаргхилар, цхьабакъда из хьаэца а эшанзар. ДӀаваха аьнна Висит наӀаргахьа дӀаверззаше, Тухана чӀенга тӀа техача бийно, цӀенъюккъе юхааркъал вожавир из. Керчча маьнге кӀал яхар, цун керта тӀара Ӏоежа сирача элтара кий. Висит уллачара дӀатӀакхоссавелар Тухана, бий юхатоха а, цунна етта а дагахьа волаш. Хаьн тIа Алхаста теха мӀарга кхийтта, Салмана когашта дӀатӀавежар из. Цо, аьрда кулгаца китела качмат лаьца. хьал а айваь, бий техар Висита юхьа тIа, бӀаргех сийгаш дӀадохийташ. Цул тӀехьагӀа саьнга дӀатессар цо из. Висит Ӏовежар, корта пенах дIа а кхеташ.

«Иштта дикагӀа а да», - аьнна хийтар ТӀоха. Топ эшанзар. Цхьабакъда, хӀаьта а дог Ӏабанзар ТӀоха. Цхьан хӀаманна раьза хиланзар из: Висита хьалхха теха бий, боккхагӀчар а ца тохаш, зӀамагӀа волча Тухана техар. Цун аргӀа яцар сихвала, вокхарел хьалхаэккха. Во Ӏамар да из а. Кхетаве веза. ХӀанззе иштта дӀаболалойя, фу дергда акхар тӀехьагӀа, со воацаш шоаш бисача. ЦӀен сий дайналга ха мара дезац, зӀамагӀчо воккхагӀвар ца а лоархӀаш дезал дӀаболабелча.

БоккхагӀбола вежарий а бацар Тухана раьза. Висита-м хӀама йоагӀар. Из-м кхетадора цар. Цхьабакъда, цунна хӀама тоха езараш уж бар. Тухана гӀулакх дацар юкъеэккха. Фу барт хургба тха, воккх-воккхагӀчох тхо лета долалойя, аьнна хетар царна а. Къаьстта чӀоагӀа халахийтар из Салмана. ТӀох дӀаваьлча, из вар цӀен да хила везар. «Тухана из дицденнад, хетаргахьа. КӀомлучох тара я кӀаьнка бат. Ӏомаве веза ший гӀулакх довза».

Бек-Хан а хиланзар раьза, Тухана Висита хӀама теха. Из-м хьалхагӀа а вацар цунна раьза. Тухан гӀожа вар. Даим куралаш йора. Ше геттара майра хетар. БоккхагӀа болча вежарашта бIара ма хьежжанге кхетадир Бек-Хана, уж а Туханах бехк боаккхаш болга.

Тухана ше а кхетадора, ше даьр нийса доацалга. Шийгахьа бӀагӀара хьежа боккхагӀа бола вежарий а зувра цо. ХӀаьта а, хӀаманна сагота вацар из. Бий чӀоагӀа кхийтар, цо цох доаккхал а дора. «Цхьанне хӀаьта а тоха безаш ма барий из, - йоахар Тухана дагахьа. - Даьга ла а ца дувгӀаш, дӀаваха валлацарий. Сатохалой укхаза».

Ший хьаькъалах даь сий де веннавар Тухан. Из да а дар бакъ. Цхьаькха-м дар юкъе: ишта де дагӀацар даь сий. ТӀоха дезац эзделца доацар. Из Тухана кхетадацар.

Цхьа юкъ яьккхар Висита, ах дийлла бӀаргаш а долаш, дIасхьа ца хьовш, Салмана ше дӀакхессача уллаш. Юххера а шерра хьадийллар цо уж. Ши кулг уйна тӀа ӀогӀортадаь, саьнгахьа дӀатекхар Висит. Ӏохайра из, пенах букъ а теха. Корта бӀогора ухар цун, Ӏеттаде дог доагӀар. Юхь аьчача санна хетар, цӀий тӀадам баьннабеце а. РӀистхилацар Висит. Корта чубелла вагӀар из, цхьан хӀаманга ладувгӀа хайча санна.

Сатем эттар цӀагӀа. ТӀаккха хьахезар цунна юрта йисте бу тӀом, ювла топаш, пулеметий, лелхача снарядий таташ. Къонгаш шоай даьна бӀарахьажар. ТӀох йистхилацар. Уйла йора цо. ТӀоха дагадоаллар шоай цӀенна тӀаэттар. Наьха саг ве везалга. Дебахана дергдар-м тхьовре а чӀоагӀдаь дӀадилла уллар цун. Из-м еннар мо лоархӀар ТӀоха. Вешта, кӀезиг-дукха са-м тувсар цо, из цамогаш хиларга. Маддан хьакхаьчача ха деза-кх из.

ТӀоха дукхагӀа дагавоаллар вож вар. Цун йоӀа эхь де вихьар. ХӀанз, лерг мо лечкъа, гуча ца воагӀаш лелар. Гирихан мо, ТӀох а дика тешацар, из саг Шахбулат хиларах. Вешта, кхы мала хургва изӀ Адам вий-хьогI изӀ ЛоалахоӀ Тамаш я вале . ТӀоха цӀаккха хезадац ший йоӀи изи вӀаши тӀера ба аьнна. Кхы ва а вий саг, дагавохаӀ...

Юха а Шахбулата тӀаера ТӀоха уйла. Ак, цунна магацар, из ва ала бехкевар. Сов дика вовзар цунна из зӀамига саг. Цун сагал, эздел шийна бӀаргадайна вар ТӀох. Цунна дагабоагӀа Шахбулатар шоашка баьлла пхьа. Цкъа чарахьа даххача, харц топ яьнна, Шахбулата даь Суламбика цаI мара воаца воша вийнавар ТӀоха. Из дар доккха хатар. ВӀалла бехк беце а, ца ховш, дагадоацаш хинна хӀама из дале а, ТӀоха пхьа такха безаш эттар гӀулакх. Къоаной юкъебахийтача а, дуккха рузкъа лургда аьлча а, бита тигацар Суламбика пхьа. ТӀоха тийшача балхах вийча санна хетар цунна ший воша. Из хилалехьа хьалхха хьара бахача, лоадам боацача хӀаманна тӀагӀолла цхьа кӀеззига гӀар яьннаяр цар, ТӀохеи Суламбика вешийи. Цул тӀехьагӀа юхатайнабар уж. Из Суламбика шийна а ховра. ХӀаьта а, цаховш из хатар иккхача, эггара хьалха, царна юкъе баьнна хинна цатоам дагабехар Суламбика. Веший дакъа бӀаргадайча, дош деннадар цо, лаьтта дIа ца лела аьнна, из юха ца декхаш. Уж шоайла вӀашп юхатайна хилар, шийна а из ховш хилар, вӀалла хеза а ца хезача санна, дицденнадар Суламбика. Селла йоккха яр цунга кхаьча гӀайгӀа.

БӀарчча ворхӀ шера лийлар ТӀох, хӀанз-хӀанз цаӀ ма вуй цар яхаш, из пхьа дагабоаллаш. Къонгаш боккхий хулаш боагӀар, цхьабакъда ираз-м дацар. Нагахьа санна моллагӀа а царех цаI араваьлча, из цӀакхаччалца сатецар цун а сесага Жовзана а. Коа чувоагӀаш, е сихача боларах улицагӀа воагӀаш саг бӀаргавайча, массаза а, хӀама хинна, сога хьахайта воагӀий-хьогӀ из аьнна хеташ, са хьовзар ТӀоха. Берригаш цӀагӀа хилча а паргӀата далацар дог. Хала дар Суламбикар шоай цӀий юха маца, мишта декхаргда ха. Из царна шоашта мара ха йиш йолаш дацар. Къонгашка, къаьста ца лелаш, цхьана лела оалар ТӀоха, гайнаганза пхьа дӀатакха безалга шийна хой а.

Ши шу хьалха дар из. Коартолех зиза теха ха яр. Ши дистан лаьтта ийцар ТӀоха цхьан вӀаьхийча казакагара, пхи тума ахча а денна. ЦаӀи ахи дистан хьажкӀаши, дисача лаьтта коартолаши дӀайийнаяр цо. Уж дика хьахиннаяр. ЦаI дар во: гаьна уллар кха. Каст-каста, ворда еже, шийца къонгаш а баьхе, цига водар ТӀох. Оасар дора цар, коартолашта гувнаш дора, кхертӀой дӀадоахар.

Малх хьежаш дӀайха ди дар. Ди дӀохдаллалца коартолашта гувнаш деш а хинна, шортта гӀаш цӀабоагӀар ТӀохи цун къонгаши. Алхха цхьа Бек-Хан вагӀар ворда тӀа керда хьекха^а баьца тIа, говр лоаллаш. КӀаьнка дезар из гӀулакх. ЛаьрххӀа лехкар цо из. Цхьабакъда, хӀанз цӀаьхха «тпру!» аьнна, говр соцайир Бек-Хана.

- Фу хилар цигаӀ - хаьттар ТӀоха. - Юха хӀана сецар хьоӀ

- ДIа новкъа Суламбик латт, - аьлар Бек-Хана.

- ХӀайӀ - хьалнийсбелар ТӀох а къонгаш а.

Говр-ворда бӀаргаяйра царна новкъа сеца латташ. Цу тIа багӀар Суламбики, цун воI Шахбулати, Суламбика веший воI Ӏалихани. Гуш дар, ца ховш уж царна духьал нийсбенналга. ХӀанз цаӀ де дезар, сихха. Никъ готта хул, иштта вӀашка нийсбеннача наха.

- Аьтта оагӀорахьа дӀаерзае говр, - аьлар ТӀоха.

Бек-Хана говр дӀаерзайир. Никъ тӀехьашка а буташ, дӀаболабелар уж, хьакханза латтача баьцалла гӀолла.

- Сацийта, - аьлар ТӀоха, наькъа цхьа пхийтта-ткъо сажен гаьна даьннад, аьнна хеттача хана. - Волле хӀанз, чехкка вахе, дIа буц хьокхаш воаллача сагага, со кхайк ала.

Бек-Хан ведда вахар. Сихха юхавера из. Цхьа кховзткъа шу хургдолаш къонах вар цунна хьатӀавенар. Цунна тӀатилла мангала кий ӀажагӀъеннаяр, сов дукха маьлхе ара лелаяь.

- Ассалам Ӏалейкум, - ТӀохага кулг делар къонахчо.

ТӀоха салам юхадерзадпр.

- Iа цхьа хӀама доре, доккха гӀулакх хулар-кх тхона, - аьлар цо цул тӀехьагӀа.

- Хьадувца, фуд из, - йистхилар къонах, - дергда де йиш йолаш дале-м.

ТӀоха, чехка дӀатӀаваха, кулг кховдадир ворда чу. Хьаийцар цкъа ювла топ. Из ӀотӀайиллар ворда тӀа уллача баьца тIа. Кисара хьаяьккха, цунна юххе Ӏойиллар, даим шийца лелаю ворхӀазза ювла тепча а. Цул тӀехьагӀа, тӀехкар даьста, шалта а дӀатӀатессар ворда тIа. Салмана а Гирихана а яьстар шоай шалташ. Уж а ворда тӀа дӀатӀатайсар.

Цул тӀехьагӀа Суламбикаргахьа дӀахьажар ТӀох. Уж шортта хьабоагӀар, шоашта мукъабалийтача новкъа. Гучахьа герз дацар царга.

- Уж дӀа хьабоагӀараш, тхога дукха хана денз пхьа боаллаш нах ба, - аьлар ТӀоха. - Iа е ворда дӀатӀайига, царга шоай пхьа дӀаэца оаларе,. доккха баркал дар-кх хьона тхогара. Шо раьза дий аз яхачоаӀ - къонгашта дӀатӀавийрзар из.

- Да, - аьлар цар, Бек-Хана а тӀехь.

Царна а кӀордадаьдар даим из пхьа бувца, воагӀачох а водачох а къехкаш лела. ФуннагӀа даь а, цох балар ловра царна. ХӀаьта хӀанз шоай даьна дагадехар, майра, сий долаш, бокъонца къонахий гӀулакх хийтар вежарашта. ЦӀаккха цунна духьале ца еш, яххар деш, харцахьа ца лелаш хьабоагӀар уж. ХӀаьта хӀанз кхы а везагӀа лаьрхӀар цар шоай да. Шоашта из дика ца вовзаш санна, кӀирбенна бӀарахьежар уж даьна.

- Со раьза ва, - аьлар къонахчо, цкъа ТӀохаи, тӀаккха цун къонгаштеи бӀара а хьежа. - Со раьза ва... Аз оаш яххар, шоана бакъахьа хеттар дергда. ХӀаьта а...

- Баркал хьона, тхона чӀоагӀа гӀулакх хулаш хӀама да Iа дер, - цун къамаьла юкъеиккхар ТӀох.

Ха дӀаяхийтар лацар цунна. Къонах кхийтар.

- Мегаьд, - аьлар цо, - Iа яххар-м дергда.

Ворда лаьлла Суламбикарна дӀадухьал вахар из, Вордаш сайцар. Къамаьл доладир. ХӀама хьахазацар. Лаьтта Ӏоваьлар кхоккхе а. ХьатӀабаьхка, хьаийцар ТӀохар ворда тӀара герз. Каст-каста царгахьа хьахьожар уж. Къамаьлаш дора, кулгаш а лестадеш.

Эггара тӀехьа а хьатӀаболабелар.

- Хьадувла хӀанз, хьаовтта сона юххе, - аьлар ТӀоха къонгашка. - Сога ца хоатташ меттахьар а ма довлалаш. Гайнаганза дӀабала беза пхьа ба, тахан дӀалургба вай из.

ТӀох керте а волаш, мугӀарагӀа хьалъайттар вежарий.

Суламбика бе йоаллар тепча, топ Ӏалиханага яр. Шахбулатага герз дацар, юкъах улла шалта мара. Бетта чура яккханза яр цун из а.

Кхоккхе юхасайцар уж, хьатӀакхача итт гӀа хиллал юкъе юкь а йолаш. Уж хьабеха дӀатӀаваха хинна къонах а вера юха, ворда а йоалаеш.

- Суламбик, Ӏалихан, Шахбулат, - аьлар ТӀоха, - пурам дац шоана, тахан тхогара шоай пхьа цIа ца бихьача. Хьахаржа шоашта веззар тхона юкъера. Хьаьнал да-кх шоана, хӀанз оаш моллагӀа а тхох вийначун цӀий.

Тепча бе йоалла кулг хьатӀахьекхар Суламбика. Топ аййир Ӏалихана а. Шинне а ТӀоха тӀахьежадора герз. ГӀадвахар ТӀох. «Далла ба хоастам, - аьнна хийтар цунна, - цар со хержача. Са са цар дӀаийцача, нийслургда деррига а. ТӀаккха шоашта сапаргӀата баха йиш хургья са къонгий».

- ТӀох, хьо сона дика вовз, - аьлар Суламбика. - Къонахчал долаш саг ва хьо. ХӀанз Iа дер а да, наггахьача саго дергдоацаш, майра а эздий хӀама. Цох хьона баркал хилда. ХӀаьга а аз сай веший цӀий дутаргдац. Тхона къинтӀера а вала, хьайна моге.

- Суламбик, аз сий деш тайпа хиннад шундар. Иштта децаре, тахан е сурт а оттадергдацар аз. Со къинтӀераваьннав хьона, цу далла а хозаш. Са цӀий хьаьнал а да шоана! Хьонеи, хьа цӀентӀареи гаргарен мел волча сагаи. ХӀанз шоай болх бе.

ЦӀаьхха ТӀоха хьатӀаведар Шахбулат. Цунна хьалххашка дӀаэттар из.

- Суламбик, - аьлар цо, йизза даь цIи а яьккха, - Ӏалихан, ма ве акхарех саг! Ма ве! Бераш мо ма латтий ераш вайна хьалхашка. Шоай герз вайна хьа а денна. Хьахьажал акхарга! Гаций шоана ерашӀ

- ДӀавала духьалара! - воӀа тӀачайхар Суламбик. - Хьога лувций со!

Цхьабакъда... Ӏалихана топа бухь Ӏобийрзар лаьтта.

- Сона магац, - аьлар цо. ГӀовтала пхьош хьекха, дӀадаьккхар цо хьаь тIа даьнна хьоцар. Топ лаьтта Ӏокхессар.

Цецваьлча санна, веший воӀа бӀарахьажар Суламбик.

- Ӏайт, дала дӀадаха шо! - иккхар цунга. - ДӀавала духьалара! - юха а ший воӀа тӀачайхар из. Аз е тепча дӀачакхйоаккхаргья хьона!

- Ве со, - аьлар Шахбулата. - ДӀавала ма ала.

Тохаяланзар Суламбикага а тепча. Цигга пхьа битар цо. Цу хана денз ТӀохари ужи шоайла чӀоагӀа тӀера болаш, вӀаший увш хьабоагӀар. ХӀанз е хатар децаре, царна юкъе иккха...

«Ак, Шахбулат укхаза гунахьа вац», - юха а юха а из уйла дег чу ухар ТӀоха.

- ЙоагӀаш латт Маддан, - аьлар Тухана.

Беррнгаш корашкахьа дӀабийрзар. Уж шиъ дар. Шаккхе а ков долча оагӀорахьа да.

- Шо цӀагӀа Iе, - аьлар ТӀоха. - Бек-Хан, хьо волле, аравала. ЛадувгӀаш хила, хьайна хӀама да ховчча кепара. Укх чу саг а ма виталахь.

- Мегаьд, - лоацца жоп а денна, араваьлар Бек-Хан.

8

Ца хаддаш топ еттар Асхьаба, шоашта тӀакхача гӀерташ, тӀаудача деникинцашта. Цунна гора уж Ӏолегаш, гораухаш, хьахозар цхьабараша детта махьарч, ду узамаш.

Из яр деникинций шоллагӀа атака. Гуш дар, хӀанз цар бокъонца гӀалгӀай духьале йохае лаьрхӀалга. Пулеметаш, топаш еттар цар. Лаьтта Ӏобийше, дов деш цхьа юкъ а яьккхе, юха тӀахьадар. ФуннагӀа даь а, дегӀал бахка, окопашка кхача гӀертар.

Асхьаба дика ховра, уж дегӀал баьхкача, шоаш зшаргболга. Ира гебагӀаш юхье а дагӀаш яр цар топаш. ХӀаьта акхарга юхаӀотта хӀама яцар, шалташ мара. ДӀатӀакхоачаргвий шалтаца, гебагӀа духьал оттабича. ДегӀал баьхкача шоаш котбаргба аьнна хетар деникинцашта а. Дов деш, текхаш, тIагIертар уж окопашта. Дуккхабараш бийшшача бусар, кхы ца хьовш, цигга валар корадийя.

Окопа чура хьалтессача астар тIа накха а болаш уллар Асхьаб. КӀирвенна дӀахьежар из моастагӀашкахьа. Царех саг хьайча, топ тохар цо, хьожайийя. Нагахьа дIа ца кхеташ а висацар. Цхьа сихача балха чуийча санна, еррига уйла тӀаяхнйта дора Асхьаба дов. Уллув латтача Шовхалгахьа бӀарглокхар цо цкъаза. Из а ма даггара топ етташ вар, юхахьажа ца кхувш цунгахьа. Пхорч гоннахьа детталора, шок етташ дӀаухар керта тIа гӀолла. Асхьаб каст-каста Ӏотебар. Садаккхийтацар цунга моастагӀий пулемето. Из къаьстта новкъа яр цунна. Асхьаба духхьал гувлга тIа латтар из, цхьа пхийтта сажен мара гаьна"йоацаш, дукхагӀа яле а. Пулемет ца хаддаш етташ яр, цкъаза корта хьалъайбе а дӀахьажа а ца вуташ.

Шаьхха Асхьаба бӀарг кхийтар шувна кӀалгӀолла додача хи чу гӀолла текхаш водача цхьан сагах. Цун кийнах кхетадир цо из юртара саг волга. МоастагӀашкахьа водар из. Асхьаба цкъарчоа пулемет йицъялийтар цу саго. «Ер ма тамаш я, - аьнна хийтар цунна, - хӀанз укхо фу леладуӀ Малав ер, мича водаӀ» Гуш дар саг, моллагӀа из вале а, цхьа лоархӀаме хӀама дагадеха водалга. МоастагӀашта бӀаргагацар из. Сенах хов цар цох бӀаргкхете а аьнна, шувна йистте бадача деникинцашта, уж хьалъай ца болий таш, топ етта волавелар Асхьаб.

ХӀаьта из саг - Боскар вар. Бокъонца хулаш воагӀа кулак. Дика ков-карт, боахам болаш вахар из. Тхов тӀа ӀажагӀа кирпишк йилла даь доккха цIа, ши етт, говр, пхи-ялх устагӀа бар цун. ЦӀенца букъ а болаш даь отар дар, коа ларма доаллар. Цу чу шортта коартолаш яр, ши пед хьуна кхораш латтар баша бехка, кӀолд чуйолаш цхьаькха цхьа пед а латтар. Из беррига боахам къахьегаш, цхьацца дохкаш-эцаш техабар Боскара вӀашагӀ. Дийиахьа а бус а яхар мо ший боахамга бӀаргкхоабаш хулар из. Цох доаккхал деш хулар. йоалаяь ах шу доаца цун сесаг Зуго а мутӀахьа яр, ший мара леладеча гӀулакхашта. Из еце а, хургйолаш ше дӀавовзийтавар цо цунна.

Духхьал бутт хьалха дар из. Мовлата устагӀа бийнабар Боскара. Гучахьа бусалба ди лелабе гӀертар из, дагахьа кхы Iа яха ше цунна тӀехьа веце а. Хан-ханнахьа ламаз дора, кхо бутт мархий кхоабар. Наггахьа, моллаш а.бийхе, мовлат дора.

УстагӀанна ше урс а хьекха, шийла йоллаше, ара, коа ягӀачм комара ткъовроиах хьалъэлла, тулабир Боскара. ТӀаккха гударга тIа а бехкаш, дагарца тийдар. Цул тӀехьагӀа, дӀачукхайка цӀагӀара ара а яьккха, сесагага аьлар цо, устагӀа цӀенбе аьнна,

Зуго араера, юкъах тӀолг а элла. Оаркхо чу дилла дӀачудихьар цо дулх. Чураш ведара чу ехкар. Уж цӀенъе дог дагӀацар Зугой. Шийла яр цунна.

- ДӀакховс аз ераш беша, - аьлар цо. - Сов бӀеха я-кх ераш.

- Кховса, хьа даьна вир! - цӀогӀа техар Боскара. - ЭгӀаяьйий хьо, ешап!

- ЦӀенъергья аз, цӀенъергья, цӀенъергья, - кхераелар Зуго.

- Щенъергья, цхьабакъда ергьяц даьра хьона хеттача тайпара-м. Мотт а хьекхаш ергья-кх, жӀали!

ЦӀагӀа дӀачуведар Боскар.

«Са даьла, хӀанз фу де воалл ер!» - кхераенна хьайзар Зуго. Каст-каста тӀачовхар цунна мар, цхьабакъда хӀанз мо эгӀазваха цӀаккха а вайнавацар Зугойна из. Цхьан дахаш даьккхача ах шера дика йовза кхийнадацар цун ший маьра оамал. Боскар гӀожа вар, юхь даим цӀенхаштта хулар, къамаьл кӀезига дора. ХӀаьта Зугой безам бар ела, гӀадъаха, бегаш бе, лоацца аьлча, безаме яха. Цох хӀама хургдоацалга кхетадир цо, Боскарца яхаш кӀира а далалехьа. Зугойна дагарча хӀамаех уйла еча вацар мар. Цо уйла йора цӀен, боахама, тӀадахьачун. Кхыдар, деррига а, цунга хаьттача - дош доацар дар.

Цкъа ювла топ бе йоаллаш, коа араиккхар Боскар. Зуго, цотехача цӀогӀах кхераенна, сийнденнача пӀелгашца сихъенна чураш цӀенъеш йоаллар, боаржабаь уллача устагӀан кхакха тIа уж Iо а ехка.

- Юхачуяхка уж ведара чу! - сесага топ тӀалаьцар Боскара.

Чехкка чураш ведара чу ехкар Зугос. - Маьра бе топ бӀаргаяйча, унзаръяьннача цун, бисар а дӀабахар тӀера бос.

- Хьаэца ведар.

Зугос хьаийцар.

- Иолле хӀанз комара дӀатӀа, топа бухь дӀалостабир Боскара. Ше юстаро латтар из.

Зуго дӀайолаелар. Комара дӀатӀаяхар из.

- ХьалтӀаяла!

Цо цӀогӀа массаза тоха оагалора Зугой дегӀ.

- СеннаӀ.. - халла юхаоаладелар цунга.

- ХьалтӀаяла, ешап! - мухь техар Боскара. - АшхӀада биллахӀий, укх минота из ведар а ийца, хьо цу тIа ца йоале, е топ чакхъэккхийта цу хьа дегӀах. ХьалтӀаяла!

Лаьттах дӀагӀортабаь нахьара маьчеш тӀаювха боккха ши ког а болаш латтар Боскар. Хьалхашкараяр, ший сесаг а йоацаш, моастагӀа волаш санна, цӀимхара хьежар из Зугойна бӀара.

- Ай, цӀерах яга со, эхь ма дий ер, - йийлхар Зуго. Басилгаш тӀагӀолла Ӏодоладелар хин тӀадамаш.

- Хьо-м цӀерах а мерах а ювцаялар, жӀали! ХьалтӀаяла чехкагӀа!

Ведар шинна кулгаца айяь, ши ткъовро вӀашагӀхотталучча Ӏада тӀа хьалтӀаоттайир Зугос. Халла ше а тӀаяьлар. ТӀаьда, шийла яр комар. Когаш лувжар. Кулгашца чӀоаггӀа ткъовро хьа а лаьца, хӀанз фу де аз аьлча санна, маьрагахьа юхахьажар Зуго. Елхар из.

- ХьалтӀаяла кхы а лакхагӀа! - цӀогӀа техар Боскара.

- Магац сона, когаш лувж са, - аьлар Зугос, ехача оазаца.

- Хьога ма луй со! - юха а оагабелар маьра бе йоаллача топа бухь. ТеӀӀа лака тӀа бижар пӀелг.

- йоал, йоал, - ведар бе еллар сесага. Ловжаргдоацаш когаш дӀачӀоагӀдир цо. ТӀаккха, айяь, керта кӀеззиг лакхагӀа ткъовронах хьаягӀача галгах хьалъэллар ведар. Ше а хьалтӀаяьлар цигга.

Хьадеха вай ДаьттӀа Лерг.

- ДӀакхайка хӀанз жӀалешка, - аьлар Боскара.

- ДаьттӀа Лерг, хьадола, - шортта кхайкар Зуго.

- ДӀа цӀогӀа тоха, вошшийна вир! - тӀачайхар мар. - Аз, бӀарашдуарг мо, корта хьалха хье цигара чуяйталехь.

- ДаьттӀа Лерг, ДаьттӀа Лерг, хьадола, хьадола! - чӀоаггӀа шоай жӀалега кхайкар Зуго.

Из гучадалацар. «Ца дезача хана-м когашта кӀалхара дӀа мича доалар, хӀанз малагӀча кашашка дахад хьо», - яхаш, дагахьа жӀалена сардамаш доахар цо. Шелъеннаяр Зуго чӀоагӀа. Цхьабакъда, из а дицдолийташ дар коанаӀаргара а улица тӀара а шийгахьа хьахьежача нахах цунна хета эхь. Царна боккха сакъердам бар Зугос леладер. Зугойна хьахозар цар ду къамаьл.

- Сенна яьннай даьци гаьна тIаӀ - хаьттар цхьанне.

- СеннаӀ Гаций хьона: ше эгӀаяьндаь, - жоп делар вокхо.

- Яьй, хьо вахалва, - аьлар кхоалагӀчо, - гаций хьона топ бе а йоаллаш комара кӀал латта Боскар.

- ХӀайӀ МичаӀ

- Сенна яьннай даьцп гаьна тIаӀ - юха а хаьттар зӀамагӀчо.

Берий гӀар хьахозе а, уж зецар Зугос. Царгахьа дӀахьажа а яхьацар из. Эхь хетар.

- ДаьттӀа Лерг, ДаьттӀа Лерг, Лерг, Лерг! - юха а кхайкар из жӀалега.

Беша да, йокъаеннача карта юххе гӀолла, шийна тӀехьа ши жӀали кхы а долаш, йоргӀа доагӀача цох бӀаргк.хийтар Зугой. ЦӀаьхха, жӀале дӀа-схьа терка боккха корта а, цун болар а чӀоаггӀа ший маьрачох тара хийтар цунна.

ДаьттӀа Лерг, комара юхе кхоаччаше, бат а айяь, хьаж яха доладелар.

- Ӏотовса чураш, - аьлар Боскара. - КӀеззиг-кӀезига.

Ше юстараваьлар. Зугос чураш чутайсар. ДаьттӀа Лерг тӀакхийтар уж яа. ЦӀаьхха, цкъа юхасайца, хьа а хьажа, хьатӀадедар вож ши жӀали а. Дунен тӀа вӀалла дулх бӀарга а ца дайча санна, сутара тӀадеттаделар уж чурашта. Шоайла баг-багара йоахаш, ка етташ, вӀашагӀлеташ, Ӏехаш, цӀувзаш - бӀарчча чоалх еллар жӀалеша комара кӀал.

Ше дергдар даь ваьнна, цӀагӀа дӀачувахар Боскар. Из къайла ма ваьлланге а, ведара чура еррига чураш Ӏотайсар Зугос. Шортта Ӏолохеяьлар из, цхьабакъда, лаьтта Ӏояла яхьанзар. Комара нийсса кӀал хьувзар жӀалеш. Мичара дера а ханзар - хӀанз бархӀ-ийс хургдар уж. Зуго дехкеяьлар, чураш гаьнна дӀахо ше ца тайса. Цхьан ах сахьата кхы а комара тӀа ягӀа йийзар цун, шелал дегӀ эгаш, делача берашка ладувгӀаш. Эггара тӀехьа а, жӀалеш дӀадаьлча, лоралуш Ӏо а яьнна, цӀагӀа дӀачуяхар Зуго. Мар араваьннавар. ГӀадъяхар из, из чухьа воацаш. ХӀанз йийлхар мухь бетташ.

Иштта саг вар Боскар. Беррига юртахой деникинцех лата арабаьлча, цӀагӀа Ӏийра из. Боскар лата уйла йолаш а вацар. Ший боахам лорабеш, дагабоаллаш хьувзар из, деникинций йоккхий топаш ювла яьлча гӀоне. Ше сагаца дов даккхацар цо. Шийнна ваха гӀерташ воаллар. Наха новкъа хургдола хӀама ца де гӀертар. ХӀара саг ше-шийна ваха веза аьнна хетар цунна. Болх бе беза, йоаккхалур яккха а еза, мекъа воацаш, сецца гӀотташ а бийса кӀоарга яххалца Iо ца вужаш а, цӀен гӀулакхашка хьожаш а хила веза, ваха безам бола саг, яха уйлаш хулар цун дег чу. Ше ваха а вахар иштта. Боахам а ков-карта вӀашагӀа ца тохалуш лелача нахах вашацар Боскар. «Из цар эсалал да, - аьнна хетар цунна. - Делкъа ха хиллалца бийша а ухкаш, тха хӀама вӀаштӀехьа-м далац, ираз дац тха яхарах пайда бац. Мекъа гамаж чиш деттара тӀера хул оалаш да. Иззамо, мекъа хила вагӀац саг. Къахьегаш, рузкъа лохаш хила веза. Дала из тунгилгах чукхоссарга а ца хьежаш».

Иоккхийча топий цхьа пхо Боскара ларма чу кхийтар. Цкъарчоа из ларма, дийн а денна, цхьа бирса аькха мо тоссаделча санна хийтар Боскара. УрагӀадахар ӀажагӀа лаьтта, бекъий, ардакхилгаш. Коа латта Боскар, фево дӀакхесса, аркъалвежар хоттала, лаккха ши ког урагӀа а бодаш. Кхораш санна ӀотӀалийгар цунна лаьттан дарбалаш.

ЦIа гIа ноанал деш йоаллача Зугой са дӀадахар, пхера тата даьлча. Ӏохайра из сихха. Тхов чукхет аьнна хийтар цунна. Цхьабакъда, хӀама хиланзар, цӀа агарал совгӀа. ЦӀаьхха арахьедар из, мар дагавеха. Баьша корта коа Ӏайнача хи чу а болаш,вӀаьхвенна вежа улла Боскар бӀаргавайча, цхьа дог унзарадаьлар цун.

- ИппӀали! - аьнна, ши кулг урагӀ а тесса, мара дӀатӀаедар Зуго.

ТӀехьашкара хьамархӀа а велла, из гӀоттаве елар из, цхьабакъда вож даш чудеттача санна, веза вар. Зугойна айлацар из. ЦӀаьхха йийлхар Зуго, гӀийла оаз а ухийташ.

- Со йита ваха воалл хьо, нана яларг, - йоахар цо, ше елххаше. - Хьайист хӀана хилац хьо, бӀаргаш хьа хӀана деллац Iа.

Халла айваь, текхавеш, вихьа цӀагӀа дӀачуваьккхар цо ший мар. Ӏовиллар маьнге тӀа. Пахашк хьекха, цӀенбир корта. Боскар хӀанз а хьакхетанза вар, цхьабакъда Зугойна хийтар бокъонца из веннав аьнна. Деррига дуне дицдалийтар цунга цу уйлано. ГӀалгӀай истий ӀаьдалагӀ, мара юххе лохигача гӀанда тӀа елха Iолохъелар из.

- Меца борз Ӏаха йоалл шоана, - йоахар цо, ше елххаше,

- Даьра ча кхайка йоалл шоана!

Фу ала йоалл, фу дувца йоалл,

Дукха ма яхарг аьлча,

Юхьа деза ма диллаш сона,

Сина къайла ловчо боаккхалба оаш.

Ага гӀохкара хана ден хьа,

Даьца да воацаш, наьнаца нана йоацаш,

Дуне шийла диа, гӀийла лийнна,

Даьла миска я шоана со.

Хьун юкъе Iай хьекха мух санна гӀийла, дег чу южаш йоагӀар Зугой оаз. ЯггӀача дӀа-схьа теркар из, бӀаргех ца хаддаш Ӏоухар хий. ХГаьта арахьа герз дар, тхьовра мо даггара дувлаш. Наггахьа наьха гӀараш а хозар хьа. Цхьабакъда, Зуго яцар уйла еча. Цунна-м шедар дицденначох тара дар, кхыметтел ше а тӀехь. Из елхар, елхар цӀенача дег тӀара, дунен тӀа тӀеххьара ше елхаш санна.

- Да ваьхача коа нитташа канаш ма даьхадий са, - дувцар цо дӀахо.

- Нана яхкача цӀагӀа диткъа кулг даь Ара ма яьпнаярий со,

Ва нанас ца яьр яларг!

Лерге гӀолахь со яьча нанна,

Да даькъал ваьрашта гӀийла бӀарахьежаш,

Нана гӀоза яхкарашта гӀийла хьежаш,

Дуне шийла дуаш гӀийла Лелар шун гӀийла болг.

Юхьа шаьра ма дувцалахь,

Ва нанас ца яьр яларг!

Укхазара беза бала ма барра бийце,

Сина сагота хьовзабелахь уж,

Ва нанас ца яьр яларг!

Порах аха ялалахь,

Асарах арда ялалахь,

Аьнна водий хьоӀ

Порах аха яла тарлургдарий са,

Асарах арда яла тарлургдарий са,

Лала вала новкъост вӀалла мичав са,

ВӀалла дала ма кхеллаялар со,

Ва нана яларг!

ВӀалла дунен чу ма хиннаялар со,

Ва нана яларг!

ЦӀе цӀогӀа техача хозаргдоацача вахав,

Ва нана яларг!

Боаккхаргбоаца болата чӀега теха вахав,

Ва нана яларг!

ЦӀаьхха чӀоаггӀа тата даьлар ара. Зуго хӀаьта а меттахьа хьанзар.

Боскар сакхетам чу вера. Дикка иллар из, бӀаргаш хьа ца локхаш, шийна хозар фу оаз я, хиннар фуд, ше мичав кхетаде гӀерташ. Ара лелхача пхорчий таташа дагадохийтар цунна хиннар. БӀаргаш хьадийллар Боскара. Корта чубаха, Ӏояха мосаш а йолаш, дӀа-схьа теркаш елхаш ягӀа ший сесаг бӀаргаяйра цунна. Цкъарчоа цецваьлар из.

Ӏокадаш елхаш яр Зуго. Цунна хацар ший мар сакхетам чу венавий а, шерра бӀаргаш а дийлла шийна бӀарахьежаш из уллий а.

- Сил совгӀа новкъост воацаш,

ДегӀал совгӀа оамал боацаш,

Герга корта билла готта лахьта Дала даьрже лакхадолда хьа.

Ва нана яларг!

Бийда гом леста баьде каш Дала даькъала долда хьа,

Ва нана яларг!

- Фу лахьта, фу герга корта, фу гом, фу йилбазий мотт ба Iа бувцар, ва дала дӀаяккхарг! - цӀогӀа теха, ураиккхар. эгӀазваха Боскар. - Ер-м со дӀаволла кийчъенна ма ягӀий!

- Са даьла! - бокъонца венна саг дийнвелча санна, унзараяьнна, дӀаханара ежар Зуго. - Са даьла!..

Хаххе ший боахам дагабехар Боскара. Сесагагахьа дIа цз хьожаш, арахьедар из цӀагӀара. Кхыметтел гӀадваха а кхензар цун, ше дийна висарах. Боахамах йолча уйлано дицдалийтар шедар.

Ларма доацаш дар. Из хиннача моттиге лаьттеи, кхораши, кӀолди, ардакхилгаши, хьокхарчн вӀашагӀъийна цхьа чоалх латтар. Из деррига дицдолийташ дар, отаргахьа хьажача Боскара бӀаргадайнар. Отар цхьан оагӀорахьа чукхийтта латтар. Дайна дадар говри шаккха етти. Жа дийна дисадар, уж беша арадалар бахьан долаш.

ДегӀа юккъе гӀолла топ чакхъяьккхача санна, чӀоагӀа халахийтар Боскара дайна ухка доахан бӀаргадайча. Чура низ дIабахача санна, Ӏоохкаделар цун пхьарсаш, чубахар корта. Дукха ха яьккхар цо, меттахьара ца воалаш, коа юккъе латташ. Цхьабакъда, хало е бала тӀабенабар аьнна, денал деха вусарех вацар Боскар. Цун дегӀ а чӀоагӀдала доладелар, цӀенхаштта йнйрзар юхь, дорхал ессар бӀаргашка. Бийнаш дир цо. ТӀаккха коанаӀаргахьа дӀахьажар из. Хоттала улла ший кий бӀаргаяйра Боскара. «Хьа ца эцаш Ӏийнаеций, кхо тIа еттарг!» - дагахьа сесага яппар йир цо. ДӀатӀаваха хьаийцар кий. Цох лета хий дӀадоаккхаш, шозза-кхозза яхар мо из дIа а лостаяь, керта тIа тиллар цо. ДIачувахар цӀагӀа.

Зуго, унзараяьнначара юхаметтаена, ламаз деш йоаллар. Боккха хоастам бора цо, ший цӀенда дийна висарах. Цудухьа хӀанз даьла цӀи йоахаш ягӀар из. Сарахьа лоалахошта сагӀа дала лаьрхIа а яр.

Боскара цунна новкъарло йинзар. ЦӀен саьнга тӀоаргаца тӀехьашка латта топ хьаийцар цо. Истола яьшка чура хьаийца киса еллар цхьа иттех поатрон. ТӀаккха аравахар. Ламаз деш йоалле а Зугос кхетадир мара леладер. Из ураэккханзар. ТӀехьаяданзар. Из зехьа дар. Ховра цунна, маро фуннагӀа даь духьал йоале а, ше яххар мара дергдоацалга. Цул совгӀа, цхьаькха а дар Зугойна хоза ца хеташ, Боскара хӀама дар ше кхере а. Юртара беррига нах довна арабаьнна хилча, ший марцӀагӀа Ӏар - цун дог кхардаш а, нийса ца хеташ а хӀама дар. Цудухьа, тамаш е езаш дацар, топ а бе елла мар араволавелча, из кӀезиг-дукха гӀадъяхарах. Нахаца яхь яр Зугой а. Мелла Боскар шийца гӀожа вале а, цох водар алар, эсала ва аьнна цIи йоаккхаш хьахазар дезацар цунна. Вешта, кхы из кхера езаш хӀама гучадаьннадацар цунгара. Тахан цӀагӀа Ӏар деце.

Боскар эсала вацар. Наха юкъе гӀулакх доагӀаш а. ше лоархӀийташ а вар. Цхьабакъда, сутара вар. Иззаморг кхы цхьаькха вий-хьогӀ аллал чӀоагӀа сутара.

Юрта араваьлча, цхьа юкъ яьккхар Боскара, гӀалгӀашеи деникинцашеи вӀаши беш латта тӀом зувш. Асхьабага корта хьал ця айбайташ, еттача моастагӀий пулемета бӀарг тӀаэттар цун. Лаыта бийша, топаш етташ ухкача деникинцашта тӀехьашка гувлга тIа латтар из. Ца хаддаш етташ яр пулемет. Цунна тӀакхача лаьрхӀар Боскара. КӀеззига цун татага ладувгӀаш а лаьтта, кашамашкахьа дӀаволавелар из. Уж аьтта оагӀорахьа а дуташ, шувна ӀокӀалваьлар. Котам а къайлайоаккхаргйоацаш, тӀехига доагӀар хий. Цу чу ваьлар Боскар. Цу сахьате тӀоададир цун когаш. Хий шийла дар. Цхьабакъда, Боскара из теркалдацар. БӀаьззаиз шийлагӀа хилча а варгвар из цу чу. Цкъа дег чу дессар чакхдаккха дезар. Иштта яр Боскара оамал. МоллагӀа а цхьа лоархӀаме хӀама де эттача, шедар дицдолийтар цо. Еррига уйла, низтӀабахийта, сага де могаргдац-кх из аьнна хетар, даь чакхдаьккхе дӀаводар из. Низ болаш тенна саг вар Боскар. ЦӀаккха цамогаш хиннавацар. КӀаьдвалар фуд ховш вацар.

Букаравийрза, боккха гIа а боаккхаш, хи чу гӀолла хьалволавелар Боскар. Цхьа ткъаьх сажен гаьна ваьлча, юхасецар из. ДӀахо йода моттиг, моастагӀашта гургволаш, шаьра яр. Топ кач а элла, хи чу гора эттар Боскар. Кулгаш а хи чу овттадир. Берда йисте гӀолла шортта дӀаволавелар из. Хий Ӏалаьмате шийла дар. Цхьабакъда, ла дезаш дар. Хала дар биъкогара ваха. КхертӀон Ӏетталора гонех а кулгех а, сихха дӀавохалацар. Боскар цун уйла ца е гӀертар. ЛоархӀаме хетацар цунна из. Боскар соцавергволаш, из юхавоаккхаргволаш яцар уж новкъарлонаш.

Цхьан юккъа юхасецар Боскар. Шортта корта айбаь, дӀахьажар из моастагӀашкахьа. Лелхаш герзи урагӀъухаш кӀури бар. Шув тӀа гӀолла, шолкъаш санна, бӀаьхбенна бадар боабаь деникински салтий. Боскара юххе хи чу пхо кхийтар. Цхьаькха а кхийтар, цун берда тӀа латтача кулга кӀалхара кхера дӀабохийташ. Боскар Ӏочувижар хи чу. «БӀаргавайра жӀалешта», - аьлар дагахьа. Меттахьара ца хьовш уллар из, ладувгӀаш. Цхьабакъда, кхы топ тоханзар цунна. «Со вийназ мотта хургда», - уйла ессар цун дег чу. ХӀаьта, из иштта дацар. Из Асхьаба болх бар.Цо вийра Боскар бӀаргавайна, хьежжаеш цунна топ етташ илла моастагӀа.

Боскар шортта айвелар. Волавелар, тхьовра мо гора а этта. Юхасецар из хиво гола тоххача. Боскар хӀанз моастагӀашта тӀехьашка вар. Хьалъайвелар из. ХӀанз хайра кхерам бацар цунна. Деникинцашта гацар из. Уж чуийнна тӀом беш бар. Пулемета тӀаэттар Боскара бӀаргаш. Из гаьна яцар. Алхха кхо саг мара вацар пулемета юхе. «ХӀама дац, царех со лоархӀавергва», аьнна хийтар Боскара. Качара топ Ӏоийцар цо. Поатрон чуйоаллаш яр. Гора ваггӀаше, хьожжаяь техар Боскара топ. Пулеметчике цаI вежар. Вож шиъ кхыметтел юха а хьажанзар. Шоай пулемет етташ бар уж. Шоашта тӀехьашкахьа моастагӀа хургва аьнна-м царна дага а дацар. Ялийтар Боскара цӀаькха а топ. Вежар шоллагӀа пулеметчик. Кхы топ тоханзар Боскара. Тхьовра мо кач эллар цо из. Бетта чура яьккхар шера шалта. Татадоацаш, цискмо, кӀаьдда тӀавахар из юхевисача пулеметчика. Из юхаверзанзар, Боскар дӀатӀакхаьчача а, цо букъах шалта Ӏеттача а. Цу сахьате хилар пулеметчика валар. Боскара, цун шинелах хьекха, цӀенъяь, бетта чу еллар шалта. Цул тӀехъагӀа юстаратессар цо из. Пулеметчика тӀаювхача иккех бӀаргкхийтар Боскара. Езае ар цунна уж. ДIасхьа хьажар Боскар. Саг вовнзар гонахьа. Катехха сиха пулеметчика тӀера иккаш Ӏояьхар цо. Ӏояьхар цхьаькханена тIера а. КхоалагӀвар витар: бӀеха хийтар Боскара цун иккаш. Аьшка кӀопилга чура хьаийца качъэллар цо ггоатронех йизза йола ши гӀап. Аьрда бе иккаш ехкар, аьтта кулгаца пулемета ко лаьцар, Ӏочуведар босех, из текха а еш. ХӀанз хи чу валанзар Боскар, берда тӀа гӀолла Ӏоведар. Деникинцаш хьаберзале, ӀотӀехъэккха кхе дог доахар цо. Цхьабакъда, из чакхдаланзар. Шоай пулемет дукха сеца латтандаь, фу хиннад-хьогӀ аьнна хеташ, юхахьежача деникинцашта бӀаргавайра Боскар. Цецбаьлар уж, сов майра тӀавена, шоай пулемет а ийца водача цох. Топаш хьакхар цар цунна, геттара дорхбенна. Боскар, ваха ший пулемет а тӀехь хи чу кхийтар. ВӀаьхвенна хьалвижар из берда йисте гӀолла. Пхорч детталора гоннахьа листта. Вийча санна уллар Боскар. ХӀаьта а соцаш яцар цунна етта топаш. «Ховргда-кх кӀорда хьанна ду хьалхагӀа», - ше-шийца йоахар Боскара. Меттахьара валацар из. Хьоадацар кулг-ког. Баге а хи чу яр цун. Мерех доахар цо са. Ха шорта йодар, Ӏалаьмате шорта. Цхьабакъда, Боскар вар сатохалургдарех. Из хьежар. ЛаьгӀъелар деникинцаша етта топаш. Геттара сецар уж цхьа ха яьннача гӀолла. Из шоаш вийнав аьнна хийтар моастагӀашта. Мичара, царна вӀалла дага а дацар, из дийна хург ма вий аьнна. Дийна саг мишта улл, селла дукха ха поаккхаш цу шийлача хи чу.

Боскар ураиккхар. Лаккха урагӀатувсаш когаш а долаш, ма могга Ӏоведар из хи чу гӀолла. ХӀанз а, дӀа ца хецаш, бе йоахкар цунна иккаш. КхертӀош тӀа гӀолла, чӀоаггӀа таташ деш, хьалхувсалора пулемет. Лаккха урагӀъухар хин цицхаш.

Шоаш Ӏехабенналга а хайна, хӀанз кхы а лирагӀа топаш йолайир деникинцаша. Уж Ӏалаьмате цецбаьхар цу саго.

Боскаргахьа иштта цецбаьнна хьахьежар гӀалгӀай а. ДукхагӀабарашта вайзавар из, ура ма эттанге а. Бокъонца вала дагадехача саго мара леладергдоацаш дар Боскара леладер. Мичча бесса дале а, цаI ловра царна массанена а: аз дийна висар. Цудухьа ца хаддаш тӀом духьал бора цар деникинцашта.

Боскар юха а хи чу вижар. Геттара дӀаюхетеӀар из берда. Пхорч догӀа мо легар. Пулеметах а, хи чу а, бердах а детталора уж. Боскар велча санна уллар. Са а шортта доахар цо. Боскара ховра хӀанз сиха хила ца везалга, деникинцаша тхьовра мо чехка топаш совцийтаргйоацалга. ГӀалгӀаша царна духьал ду дов хозаш, гӀадъухар Боскар. Из децаре цунна тӀакхача хьожаргбар деникинцаш. ХӀаьта хӀанз цох кхерам бацар, хӀана аьлча, ший юртахошца вар Боскар.

Деникинцашта юха а кӀордадир из лораве. Цул совгӀа, кхо а хетар царна, цу цхьан сага шоаш йоаю ха. Из я а яр кхо, хӀана аьлча, цар керттера моастагӀа царна хьалхашка, окопашка вар.

Боскар хӀанз а котваьлар. Сецар деникинций топаш. Юха а из шоаш вийналга лаьрхӀар цар. Ше шелвалар, ший дегӀа хула хало дага яцар Боскара. ЦаI дар из воагаш: пулемет а, иккаш а ийца, сихагӀа кӀалхарвалар. Из бар Боскара деникинцашта, ший боахам цар бохабарах юхабу бекхам. Цох кхоачам бе уйла йолаш а вацар из. Кхы а дукхагӀа зе де лаьрхӀа вар Боскар моастагӀашта. Цхьабакъда, хӀапз керттерадар кӀалхарвалар, дийна висар дар.

Ураиккхар Боскар, вийначара дийнвенна саг санна.

Едда йоагӀача гамажо мо, чӀоаггӀа таташ а деш, юха а дӀаведар из хи чу гӀолла. Цкъарчоа цунна бӀарахьежжача бисар деникинцаш, кхыметтел топ а ца тохаш. ВӀалла сага леладе магар а тамаш йолаш хӀама дар Боскара царна хьалхашка оттадаьр. Цхьатарра топаш хьакхар цар цунна. Боскар юха а сихвенна хи чу вижар. КхозлагӀа а иштта уллаш царга хьежа велча, дукха ха йовргьяр. Цудухьа, гоннахьа шокарч етташ пхорч дале а д!ахо ваха лаьрхӀар Боскара. Хи чу гӀолла текхаш дӀаволавелар из. Ханра ваха везацар цун. ХӀанз кӀалхарвоалача кхаьчавар из. Боскара уйла шоашта дӀаяйзача санна, михьарбаьнна топаш еттар деникинцаша. ХӀаьта а Боскар вахар. Цхьаккха пхо кхетанзар цох. Кхыметтел хьокха а баланзар.

Боскар дийна виса чӀоагӀа гӀадбахар гӀалгӀай. Юхахьежар уж, шоаш болча хӀаиз-хӀанз из хьатӀа ма воагӀий яхаш. Цхьабакъда, уж Ӏехабелар. Боскар, кашамашта тӀехьашка гӀолла го а баьккха, юрта чувийрзар. ТӀом беча ший юртахошкахьа, кхыметтел дIа а хьажанзар из. Дахчан ткъовро санна тӀехьатекхаш пулемети, бе йоахкаш иккаши яр цун.

Боскар цӀаводар.

9

Маддан цӀагӀа чуяьлар. БӀарглекхар чугӀолла. ЦӀнмхара яр цун юхь. Мераж мо ира дӀаягӀар чӀенг а. Хий ухе а, шедар гуш, зувш хьежар дукха дайна къаьна бӀаргаш.

- Марша йоагӀийла, Маддан, - кӀаьдда йнстхилар Жовзан.

- Моаршал лолда дала, - аьлар Маддана. - Фу хиннад шунцигаӀ

Изахьата хӀама дӀааьннадацар цунга, гӀулакха эш аларал совгӀа.

- Из... тхона... - фу аргда ца ховш йисар Жовзан. ДIаоалалацар цунна долаш дар. - Из, дий хьона, Ӏоха хьайна.

- Со-м кӀаьдъеннаяц, дукха яьгӀай Ӏохайна, - гӀожа аьлар Маддана. - Къонгаш мичаб шунӀ Цига бийӀ - корта лостабир цо.

Жовзана кхетадир, «цига бийӀ» яхалга, моастагӀчоа духьал баха бий яхалга долга. Юха жоп даланзар цо.

- йиӀиг... из... йоI цамогаш хиннай тха, - аьлар Жовзана.

- ХӀайӀ - кӀиръенна Жовзана бӀара а хьажа, тӀаккха цун шин несийгахьа хьажар Маддан. - Цамогаш хиннай ях IаӀ

- Хиннай-те, - аьлар Жовзана. - Хьо... хьожаялар цунгаӀ..

Маддана кхетадир Шагрий-наькъан цӀагӀа цхьа во хӀама иккхалга. Сона хетар дий-хьогI хиннар аьлча санна, юха а бIарахьажар из Жовзана. Вокхо бӀаргаш лаьтта лекхар.

- Цу чу я изӀ - аьлар цо, къайла латтача наӀара кулг дIатIа а хьекха.

«Хургдац, хургдац сона хетар, - йоахар Маддана дагахьа. - Шагрий-наькъан тайпа - чӀоагӀа тайпа да. Акхар цӀагӀа нийслургдац иззаморг. Нийсдала йиш а яц...»

Дебахан уллача дӀачуяьлар из. Жовзани цун ши нуси а чубайлар цунна тӀеххьа. Дебахан царгахьа хьа а ерзанзар. Ший дуненах дола дакъа кхоачаделча санна уллар из, нийсса урагӀа а хьежаш. Унахочун мо, бос бахабар цун юхь тӀара. Сийна яр бӀаргкӀпйленаш.

Маддан маьнгена юххе дӀаэттар, кӀиръенна Дебахана бӀара а хьежаш.

- Меца я шун йоI, - аьлар цо. - ХӀама даийта укхунга, шоашта ер ялар ца дезе.

- Даа-м тигац, - аьлар Кабихас.

- Хьадал гӀанд.

Изахьата гӀанд дӀаоттадир Маддана. Йоккха саг Ӏохайра йоӀа юххе. Цунна тӀера ювргӀа Ӏоозабир цо. Дебахана ка техха юхаозабир ювргӀа.

- Ер фуд хӀанз - тӀачайхар йоккха саг. - ДӀадаха уж тIодаш. Иштта. Со-м хьога фу лазар да хьажа йоалл, кхы хӀама де яллац.

Дебахана дӀадаьхар кулгаш. Маддана Ӏобаьккхар цунна тIера ювргӀа, хьалъэзар коч.. Дебахан оагаелар цун хобаденна шийла кулг ший дегӀах дӀакхийтача. ЦӀенхаштта йийрзар Маддана юхь. Дехьара а сехьара а йиӀий че теӀаеш, кулг детташ чакхъяьлар из.

- Лазий хьаӀ - хаьттар цо.

- Лазац, - аьлар Дебахана.

«СагӀадехарга тӀорме чура корадаьд йоах, паччахьага а ца хиннар. Иштта, вӀалла дага а ца хиннача акхар цӀагӀа а иккхадоад е во», - аьнна хийтар Маддана. УрагӀеттар из.

- Со сенна йийхай оаш, деррига шоашта ховш хилчаӀ - аьлар цо, Жовзана бӀара а хьажа.

Маддан шортта арайолаелар.

Ший дан вежарийи болча чуиккхар, наӀара тӀехьашка цо мел оала дош хозаш лаьтта Бек-Хан. Массане бӀаргаш цунна тӀаэттар.

- Со сенна йийхай оаш, деррига шоашта ховш хилча, аьлар Маддана, - шийна хезар дӀадийцар Бек-Хана. - Из цӀайода.

- Бакъхилар хьона хӀаьта, - корта а оагабеш, гӀайгӀане аьлар ТӀоха.

- Со вода, ТӀох, - аьлар Салмана.

- Со а вода, - аьлар Алхаста.

- МичаӀ - хаьттар ТӀоха.

Кхетаций хьо аьлча санна, кӀирбенна даьна бӀарахьажар къонгаш.

- Из ве, - аьлар Алхаста. Шахбулата цIи йоаккхаяланзар цунга.

- Из малавӀ

- Шахбулат ва, - аьлар Салмана.

- Вац, - аьлар Гирихана.

- Вац, - аьлар Висита а.

УрагӀеттар из.

- Долле, малав а хайя, юхадувла, - тӀачайхано аьлар ТӀоха.

Къонгаш, вокх-воккхагӀвар хьалха а волаш, арабаьлар. Берригаш шоай йиша йолча цӀагӀа чуболхар уж. Корах арахьажар Гирнхан. Маддан бӀаргаяйра цунна коара арайода. Ше накъа йоаккхаш, тӀехьа воагӀаш саг веце а, шозза юхахьажар Маддан, дӀакъайлаялалехьа. «Йоккхача саго оапаш бийцабац», - аьнна хийтар Гирихана.

Дебахан вежарашкахьа хьахьажанзар. Унзара хетар цунна цӀагӀа, из ший доацаш, хийрача наьха, моастагӀий цӀа долаш санна. Хийрабаьннабар вежарий а, да а нана а кхыметтел. Селхан, духхьал сийсара, уж боацаш мегаргйоацаш, бӀаьстн къаьга йоагӀа сийрда сигале санна, дог цӀена долаш Дебахан лпйннаяле, хӀанз из деррига а дехадар. ХӀанз цӀагӀара саг бӀаргагор а дезацар цунна. Кхерар из царе.х. Бовзацар цунна уж. Сов догцхьалха яр Дебахан пахаца, ший цӀен тӀарчарца къаьстта а йолаш. Цхьабакъда, кхы хургьяц. ХӀанз ше хиннар яц из. Кхыйола саг я.

Вежарий уралаттар. Цунна бӀарахьежаш. Дебахана ховра из. Цхьаькха а ховра цунна: ший дег тӀара бала бовза, самукъадаккха уж баьхкабоацалга.

ЦӀагӀа чуяьлар Кабиха. Дебахана вежарий уж бале а, цар цунна хӀама дар кхерар из.

- Цамогаш я из, йита изӀ - дийхар цо.

Вежарий цхьатарра дӀатӀабийрзар цунна. «ХӀанз хьа гӀулакх дац укхаза», - йоахар цар бӀаргаша.

- ДӀаяла! - цӀогӀа техар Алхаста. - Кхы дага а ма дохалахьа укхаза чухьажа.

Кабиха, раьза йоацдаш, корта хьал а тесса, цхьан хӀаман уйла еш санна дIа-схьа а тохаенна, араяьлар.

«Массарел дог-кӀаьдагӀа Кабиха я, - аьнна хийтар Дебахана. - Цо ергьяцар сона хало, акхар ютаре». Хьоастаяла, из мархӀайолла безам эттар Дебахана. Цхьабакъда, хӀанз из деча дацар. ЦӀувнаш санна, Дебахана гонахьа латтар, цун кхел е баьхка вежарий.

ХӀаьта юртал арахьа тӀом бар тхьовра мо даггара беш. Йоккхий топаш ювлар. Пхорч лелхар. Цхьабакъда, укхаза... сатем латтар. Унзара сатем. ТӀом хьоаха а бацар, из геттар биц а белча санна. Бакъда вежарий кийчча-м бар моастагӀа духьал баха, цох лата а, бала безе, бала а. Из-м ховш дар. ТӀоха къонгаш массаза а хиннаб шоай дакъа хьаллоацаш, эшшача болаш, шоашкара денал, эздел гойташ. Из ховш да юрта а. Цхьабакъда, тахан уж гов. Цар цӀагӀа эттар царна доккха эхь хулаш гӀулакх да. Ха деза: малав из. Из моллагӀа вале а, маьрша дӀалелийта йиш яц лаьтта. Цун вахар, хьаштдале, цун тайпан фу а шоашта хоадалургда аьнна хетар ТӀоха къонгашта. Цу сага гӀулакх, цӀи яйза яьлча, йистедаьннар мо лоархӀар цар. Цхьаькха дар дага: шоай йиша. Вежарашта езар из. ЧӀоагӀа езар. Цар курал, дегагӀозал яр Дебахан. Лергбар уж, цунна халахетар ца хилийта, цун керта тӀара цхьа чо а Iо ца божийта. Иштта еза яр цар шоай йишилг. ХӀаьта хӀанз... царна хала да. Де ца доагӀар даьд Дебахана. Ший вежарий, цӀен сий доадаьд цо. МоллагӀа кхы хӀама цо даьдар аьнна: цIа доагадича а, боахам бохабича а, шоайх саг вийча а цунна халахетар дергдацар цар. Атта къннтӀера бовргбар. Цхьабакъда, хӀанз эттар... дац цхьанна хӀаманца нийслуш. ЦӀип Ӏодахийта дезаш да. ТӀаккха а далац из эхь хаьдда тӀера дӀа. МоллагӀчо а тӀехтоха йиш йолаш хӀама да из. Царна а, цар берашта а, берий берашта а тоха йиш йолаш. Ховш да, шоаш эгӀазбахача, тIех-м, доацар а тох наха. Цхьабакъда, хӀанз хиннар шаьрра гуш да. Наха арадаьннад. Из юха декха деза. Беш бола бекхам а хила беза, совдар дувца безам хургбоацаш, из дӀахезарий. Наьха бӀеха метташ дехка деза. ДӀахайта деза, моллагӀа а хьадаьр, иттаза чӀоагӀагӀа а декхаш, шоашта юхадекхаргдолга.

Иштта яр Дебахана вежарий уйлаш. Цунгара, хӀанзарчоа, цаӀ дезар царна: малав Из, цо хьаалар. йишийцара гIулакх-м сов сиха дац. Из-м цӀагӀа я. Из хоададе-м кхувргда цар .

- Деба, малав ИзӀ - хаьттар Салмана.

Дебахан юхайистхиланзар. ДегӀ вӀашкатеӀар цун. Вежарий хьежар. Хьежар садетташ.

- Хьайист хӀана хилац хьоӀ - из бегйоаккхашха аьлар Тухана.

Цунна цӀимхара бӀарахьажар Салман. «Оамал тӀара ваьннав, - аьнна хийтар. - Ший аргӀа йоацар де гӀерт. Варгвац юха ца техача».

- Деба, - аьлар Гирихана. Массаза мо кӀаьда яр дун оаз. - Деба, хьо тха йиша я. Тхох яла йиш а йоацаш. ХӀаьта тхо хьа вежарий да. Вай цӀенна а, тхона а доккха эхь долаш нийсденнад тахан вай цӀагӀардар. ГӀулакх мичча бесса хиннадале а, чакхдала йиш йолаш дац. Тхона массанена а хет из иштта. Цудухьа, къайладахьа а ца гӀерташ, дагаяла тхоца. Хьаала, малав ИзӀ Тхоай, къонахий гӀулакх дайта тхога. Е мукӀарло.

- Аз хӀама аргдац, - аьлар Дебахана.

- ХӀанаӀ - кхы а кӀаьдагӀа хаьттар Гирихана.

- Шо сох тешац, - аьлар йишас. - Шо тешац сох, тӀаккха аз фу дувцаргда шуга.

- Деба, тхо теш хьох, - аьлар Гирихана. - Тхо массаза а тийшад хьох, хӀанз а теш. Хозий хьона аз яхарӀ Вай дахалда теш.

- Тхо теш хьох, Деба, - аьлар Висита а.

Цхьа юкъ яьлар Дебахан йист ца хулаш. Сатем латтар цIагIа. Вежарий хьежар. Хьежар шоай йиша йистхиларга, духхьал цхьа дош цо аларга.

Дебахан йийлхар.

- Хац сона сайна хиннар фуд. - аьлар цо. - Фу бала бзоаш сога бахьар! Оаш фу дувц хац сона. йита со, йитаӀ!

- ХӀайт, зуд яI-кх, - иккхар Алхастага.

Изи, Салмани, Туханн, шоай йиша е кийчбелча санна, бирса хьежар цунна бӀара. Гирихани Висити дог лазаш хьежар. БекХана вӀалла ше фу де деза а хацар, боккхагӀбарашта тӀехьа дӀалелалга мара.

Тхьовра, Маддан яхалехьа, хьалха, Дебахан цо цамогаш я аларга дог даьхадале а, хӀанз бокъонца тийшабар вежарий, из берах хиларах. Цхьабакъда, Гирихан-м хӀанз а вар кӀезиг-дукха шеквувлаш. Дебаханах теша гӀертар из. Харцлувчох тара дацар йиший лер, хӀаьта а... массаварг а ца тешаш хилча, тешалацар из а.

- Сацийта гӀар, - аьлар Салмана. - Хьаала, малав ИзӀ Тхо мукъа дац. Тхо харцахьа ма дахийта. Адам ва ИзӀ Шахбулат вз ИзӀ Е кхывар ва ИзӀ Яла аьле.

- Вац, вац, - аьлар Дебахана. Елхар из кӀажъухаш. - ХӀана бахь оаш сога балаӀ ЗӀамига ма йий со. Дага а мича хиннад сона оаш дувцар.

- ХӀ-м, зӀамига я, - кхессар Тухана.

Тухана, тамаш еш, бӀарахьажар Гирихан. Къа ца хеташ оалар Тухана ше оалаш дола хӀара дош. Из сов къиза хургва меттадацар Гирихана цӀаккха а. «Е гӀалат хила а мег со, - йоахар цо дагахьа. - Ше воккха хинналга хьахайта гӀерталга дий-хьогӀ цун изӀ Ак, дац. Гой, бирса къега бӀаргаш, вӀашкатоӀаяь царгаш. Дувца а эшац, къиза кхийнав. Цох бехке тхо да, доккхагӀдараш».

- Мегаьд хӀаьта, - аьлар Салмана. - Тхо Ӏа ца лархӀар мара хӀама дац, цу сага цIи Iа къайлаяхьар. Хьай хьаштдар де, цхьабакъда тхона хӀаьта а вета а ховргда из. Цкъарчоа Шахбулат вувргва оаха.

Шахбулата цӀи дӀахезача, кхы а чӀоагӀагӀа йийлхар Дебахан.

- Ма, ма - аьлар цо. - Цунна хӀама хац... Бехке вац .. ЦӀерца йоагийла со, жожагӀата гӀойла со, хӀаманна бехке из вале! Вац шоана из бехке.

ЧӀоагӀа сахьайзар Дебахана. Шийна хиннар, Ӏуйран денз шоай цӀагӀа доаллар сил дукхагӀа везача зӀамигача сага дӀахазар кхераелар из. Цул халагӀа йоӀа фу хетаргда! Из уйла яр кер лотабеш. «Фу моттаргда цунна, деррига дӀахойя, кхыметтел вежарий а сов сох дог ца лазаш болча».

- ТӀаккха Адам вувргва оаха, - лаьрххӀа аьлар Салмана.

- Ма ве, ма ве, - юха а йистхилар Дебахан. - Цунна а хац хӀама. Фуд оаш дувцарӀ!

- ТӀаккха малав ИзӀ

- Хац... Саг вац... ХӀана тешац шо сохӀ.. Шун йиша ма йий со... Аз дIа ма яхий шуга, со цамогаш я...

- ХӀанз сабарделаш, - аьлар Гирихана. - Лима йоагӀа цига. Ӏоъарадовргда вай.

Чехка араболабелар уж. Массарел хьалха вар Висит. Шин йийста юхь Лимайна бӀаргагора дезацар цунна.

ТӀох волча юха а дӀачубахар къонгаш.

НаӀарах хӀама техар Лимас.

- Чуйола, цӀагӀа да тхо, - аьлар Жовзана.

Къонгаша дӀааьннадар цунга, из йоагӀалга.

Чуяьнна, ди дика дийцар Лимас.

- Тха Адам-м тӀем тӀа вахав, - аьлар цо. - Хабар а дац. Шунбараш бахабийӀ

Сурт санна хоза яр Лима. Йоагар цун хьатара басилгаш, кӀаьдда, безаме хьежар Ӏаьржа бӀаргаш. ДегӀ товш, эздий дар.

- Адам вахав ях Iа... Йолле, цу чу я хьона Деба, - аьлар Жовзана.

Лима цӀаьхха дӀахьажар цунгахьа. Ше цхьан хӀаманна йоккхача сага новкъа йолаш санна хийтар цунна. Араяла, цӀаяха дагадехар цунна. Цхьабакъда, нийса хургдацар Лима иштта дӀаяхача. КӀеззига сабар а даь, яха лаьрхӀар цо. Хьалчуяьлао из ший неш йолча.

Цецъяьнна латтийсар Лима, метта улла Дебахан бӀаргаяйча. Сийсара царцпга йолаш, лепаш бос а болаш, безаме, елаенна, ловзаш хинна из, хӀанз яла йижача санна уллар, Лимай бӀаргаш чу хий эттар.

- Фу даьд хьонаӀ Цамогаш я хьоӀ - хаьттар цо.

Юха а йийлхар, вежарий арабаьлча сеца хинна Дебахан.

Шоайла мархӀалийлхар уж. Белха болабелар, бераш санна. Цхьа ха яьннача гӀолла сайцар. МархӀара баланзар.

Дехьарча цӀагӀа Жовзанн цун ши нуси яр, шоаш фу дергда ца ховш, бала кхаьча хьувзаш. Кхы а дехьарча цӀагӀа ТӀох а къонгаш а бар, шоашта эхь даьча сага цӀи хьайовзалга фуннагӀа дергдолаш, уйланга баха латташ. Иштта уйланга ваха вагӀар ТӀох ше а. ХӀанз а тӀехь юрта чуетташ яр йоккхий топаш, юртал арахьа беш лира тӀом бар.

Цхьан юккъа из деррига дицделар Дебаханаи Лимийнеи_ Шоайла барташ доахар цар, вӀаши хьесталора.

- Лима, - аьлар Дебахана, - Лима, ираз дайра са. Бала кхаьчаб сога, боккха бала...

- Фу балаӀ - хаьттар Лимас. - ХӀама дергдац, цхьан ма дий вай. Фу хиннад, хьаалал сога. „

Ший неш тӀемах кхераеннай меттар Лимийна. Из деце, кхы фу даь хургда цунна.

- А, - аьлар Дебахана, - из дац из. Кхыдар да. Хьадал хьай кулг.

Лимас дӀаделар кулг. Дебахана, ювргӀа ӀокӀал а даьккха, ший чена тIа диллар Лимай кулг.

- Гой хьонаӀ.. - аьлар цо.

Цкъарчоа лоацаелча санна йисар Лима. Дебахана кӀиръенна бӀарахьажар из. Вож йистхилацар. ТӀаккха кулг шортта дIаходахийтар цо. Че хьаягӀар, берах йолча кхалсага санна. Лимас шерра дийллар ший Ӏаьржа бӀаргаш. ХӀанз кхы а доккхагӀа хетар уж.

- Ай!... МиштаӀ.. Мичара хиннад хьона ерӀ.. - хаьттар цо, оаз а хедаш. - Сога... сога-м хӀама мича аьннад Iа.

- Хац сона сайна хиннар фуд, - аьлар Дебахана. - Цхьа ткъаьх ди хьалха... хӀама дацар... ХӀанз хьатIаенай-кх ер... бод санна.

Лима хӀанз а метта янза, цецдаьннача бӀаргашца бӀарахьежар ший нешийна.

- Ай... мишта хилар хьа изӀ.. - юха а хаьттар Лимас.

- ЛадувгӀаций Iа. Аз ма яхий хьога, фуд хац сона сайна хиннар.

- ХӀаув, ХӀаув... Кхет со, - аьлар Лимас, - кхет. Из... тӀаккха... малав ИзӀ

- Хьо а тешац сох, - йийлхар Дебахан. - Цхьаккха тешац сох...

- Саца, дукхаяхарг, саца, ма елха, - хьаьстар из Лимас.

- Кхы аргдац аз... Кхы хоаттаргдац. Неший ма дий вай. Деций вай нешийӀ Са-м хӀама хиннадац, хьох аз лочкъа а дергдолаш.

- Са а хиннадац...

- ЦӀагӀа... дӀахайнадий изӀ

- Хайнад. Царна а мотт... со цхьаннеца хиннай...

- Атта дар, маьре яхаяларе, - аьлар Лимас.

Тамашийна хетар цунна Дебахана дувцар. Дагахьа кӀеззига раьза а яцар из цунна. «Сога мукъагӀа хьаала мегаций бакъдар», - йоахар цо ше-шийца.

- Шахбулат веза сона, - аьлар Дебахана.

- Едда дӀа хӀана яханзар хьо цунгаӀ

- СеннаӀ Из-м со еха дагаволаш ма варий. Со хӀанз цамогаш хиннай. Фу моттаргда цунна, ер ма дарра дӀахойяӀ..

- ХӀайӀ Цунна хаций изӀ

- Хац...

- Во Ӏнйнай хӀаьта, дӀа ца оалаш, - аьлар Лимас, бехк боаккхашха. - Хайта деза. Геттара сиха. Из, юстара а ваьнна, дIаоттийта-м яллац хьо.

- Цун фу бехк баӀ - кхетацар Дебахан.

- Из фуд, фу бехк ба яхалга, - аьлар Лимас. - Беррига а ба-кх... ДӀайига езар. ХӀанз дика дий изӀ

- ХӀама хац хьона а, - Лима мархӀара дӀахийцар Дебахана. - Хьо а ужжаморгаш я... Тешац сох.

Дебахан дӀайийрзар пенагахьа. Лимас цхьа юкъ яьккхар, цунна бӀарахьежаш ягӀаш. Кхетацар из цох. Лечкъа сенна ду цкъа хиннар, аьнна хетар цунна. Шийх хӀаьта а. Бера хана денз цхьан хьалкхийна, даим вӀаши дагабувлаш хьабаьхка а хилча.

- Корта е кхы хӀама лазий хьаӀ - хаьттар цо.

- А, - аьлар Дебахана.

- Фу де аз хьона, новкъостал эший хьонаӀ

- Эшац. Ӏа де хӀама дац.

- ДIа-схьа ваха везаш а, хабар дахьийта дезаш а ма хулий.

- Сона цхьаккха хӀама дезац.

НиI техар. Лима урагӀеттар. ЦӀагӀа чуяьлар Жовзан.

- Тхога-м хьаала тигац тха йоӀо, Из малав, - аьлар цо, - хьога хӀама аьннадий укхоӀ Пурам дац хьона, бакъдар ца оале.

- ХӀама аьннадац, - жоп делар Лимас. - Деба цамогаш я... Цамогаш я со йоах...

- Я из цӀерца ювзарг, цамогаш. Лима, йолле хӀаьта, хьо цӀагӀо. Хьайна дайнар кхы дувца а ма дувца. Дала аьннар хургда укхох.

Цкъа йоккхача сага бӀарахьажар Лима, тӀаккха нешийна хьажар. Дог теӀар цун Дебаханах къахеташ. Халахийтар, ший цунна де новкъостал доацаш. Шортта ара а яьнна, цӀаяхар из. ЦӀенхаштта яр Лимай юхь, гӀайгӀане дар бӀаргаш.

Шоай коа чуерззаш бӀаргавайра цунна, улицагӀа сихха хьавоагӀа Шахбулат. Лима лечкъар карта тӀехьашка. Хотташа йизаяр Шахбулата иккаш, цӀимхара яр юхь. ДIа-схьа ца верзаш, ӀотӀехваьлар из чехкка.

Из ТӀохарга водар.

«Фу хургда-хьогӀ цига. Фу хургда-хьогӀӀ» - уйла ессар Лимий дег чу.

Из къайлаваллалца лаьттар из, цунна тӀехьа хьежаш.

10

ТӀохарга кхача мелла сиха вале а, цкъа шоай цӀагӀа дӀачуотта лаьрхӀар Шахбулата. Дан нанеи дагадоахкар цунна. Юхь ноагаш вар из, сийсара уж болча ца водаш ше висарах. Ховра цунна массаза мо, ше дагавоаллаш, саготдеш уж хургболга. Цул совгӀа, кхычарна дӀахайча а, цун сий деш дацар, бутт совгӀа ха йоаккхаш арахьа а лийнна, ший юрта цӀакхаьчача, наьхацига а ваьгӀа, дай нанеи долча дӀачу ца отташ вахар. Царна чӀоаггӀа халахетаргда, из вахалга дӀахайча. Тамаш а яц. ЦаI мара вац из цар. Цхьабакъда ворхӀ воӀ хилча а, иззаморг доагӀаш дац.

Цхьаькха уйла а яр Шахбулата дага: цӀагӀа дӀаховш дийхьогӀ, РаӀаса шийна тӀехтехар. Дале, ма эхь да из, ма йоккха гӀайгӀа а я из даьнеи наннеи.

Ипкъ лоацбар духьа, картех тӀех а вувлаш, наьха бешамашка гӀолла дӀаволавелар Шахбулат. ЖӀалеш тӀаудар цунна, тӀадетталора, из парххе вохаве доахкаш санна. Картах баьккха бӀаьхл гӀуркх бетташ, дӀалелхадора уж Шахбулата. «Ма корзагӀдаьнна хьувз ераш, ма доккха хӀама да акхар дер», - йоахар цоше-шийца. Тахханалца шоай юрта ужжал дукха жӀалеш дий хайнадац цунна. Тамаш а яр из-м: цхьаццайолча хана шиъ вӀаши духьал нийсделча а ца мегаш, шоайла латаш, дIа-схьа кхувсалуш, керчаш, йоккха гӀар аййийя хьовза уж, хӀанз бӀарчча цӀоз цхьан доллаше, кхыметтел вӀашка а Ӏахацар. Нагахьа санна уж жIалеш децаре, машар баьб-кх цар шоайла, аллал хӀама дар из. Шахбулата дӀабеттача гӀуркхах, ка етташ, лачараш дӀаухийтар цар, когашта тӀадетталора. ЦаӀ шоллагӀчул майрагӀа хила, юхегӀа да гӀертар. Сиха вецаре-м хӀама дацар, дӀакъувсаргдар цо царца. Цхьабакъда, хӀанз царга ладувгӀача вацар Шахбулат. Саготта гӀулакхаш дар цун, тӀакхача везаш. Кхы жӀалеш дӀа ца даьнна, кӀорда а даь, балам тӀара Ӏоийца, шозза уругӀа техар цо топ. ЖӀалеш, «ӀовцӀ» делла, дӀа-схьа лийлхар. Гаьнна юха а сайца, унзара тӀехьахьежар уж Шахбулата, цо топ теха сов чӀоагӀа шоаш кхерадарах раьза доацаш санна.

Дан нанеи цӀагӀа дар. Суламбик кхий цӀендеш воаллар, говр коа ара а яьккха. ВоӀ бӀаргавайча, битар цо ший болх. Дахчан шода кхий пенца дӀаоттадир.

- ЦӀавоагӀа хьо, - аьлар дас. Юхь снйрдаяьлар цун, воӀ бӀаргавайна. - Нана я хьа чӀоагӀа саготдеш.

- Могаш лийннадий шоӀ - хаьттар Шахбулата.

- Лийннад, тхона-м фу дергдар, - аьлар Суламбика. - Тхох-м де хӀама дацар, цамогаш хилча а, тхо-м къаденнадар, хьо гӀаьхьа лийлача. Волле, чугӀоргда вай.

ПаьтӀамата бӀаргех хий даьлар, ший воӀ бӀаргавайча. Шийна коч е ло боаккхаш ягӀар из, поднара тIа.

- Далла ба хоастам, цӀавена, - аьлар цо. - Иззал ха йоаккхаш хулий, хабар а доацаш.

- ВIаштIехьа-м даланзар са кхы хьалхагӀа цӀава, - аьлар Шахбулата. - Сийсара цӀавоагӀаш вар со...

- Венаваларе хӀама дацар сийсара а, - цун къамаьла юкъеиккхар нана. КӀадеи кӀоди дӀаюстара диллар цо.

Шахбулат цӀийвелар. «Бокъо яцар са, ТӀохарга кхачар мелла чӀоагӀа дезе а, цкъа дай нанеи долча ца отта» - юха а, дагадера цунна. ХьалхагӀа шоай цIа а ца водаш, ше дог доаха йоI йолча вахар, нийса доацаш, гӀалгӀаша эсала лоархӀаргдолаш хӀама дар. «Венаваларе хӀама дацар сийсара а», - нанас аьннача цу дешаша из шаьрра дIа а хайтар цунна. Нана нана я массахана а.

ВоӀа эхь хеталга а хайна цо аьлар:

- Висит хьа доттагӀа ва, доттагӀа волча-м ваха веза, ди-бийса ца къовсаш а. ХӀаьта а, сона дикагӀа хетаргдар, хьо из а воалавеш, хьалхагӀа вайцига венаваларе.

- ХӀама даалехьа аравала-м цигара а веннавар со, цӀаьхха тӀехьа саг а вена, Буро тIа юхаваха вийзар-кх.

- ГуржегӀа дихьа гӀулакх хиларий хьаӀ - хаьттар дас.

Поднара тӀа вагӀар из. ВоI уралаттар.

- Из дика чакхдаьлар, - жоп делар Шахбулата. - Дуккха герз да вӀаштӀехьадаьлар тха.

- Фу дар цигаӀ - Укхаза санна во латтий цига а е замаӀ

- ХӀанз массанахьа цхьатарра да, - аьлар воӀо. - ТӀом беш, шоай бокъо йоаккхаш ба нах.

- Оаш шоай къамаьл дешше, аз даа хӀама кийчде вайна, - аьнна, кха тилла дахча да коа араяьлар ПаьтӀамат.

- ТӀаккха фу хургда мотт хьона укхохӀ - юха а хаьттар дас. - Деникин а ӀотӀа ма кхаьчавий. КӀайча казакий гӀаьраш а ма йий, са ца доаккхийташ, гоннахьа хьувзаш.

- ГIаьрех-м хайра кхерам бацар, Деникин ва кхераме, - аьлар Шахбулата.

- Англи а йолаш, шн-кхо паччахьалкхе я йоах из хьаллоацаш.

- Я. Ховргда-кх фу хул. Цхьабакъда, мелла боккха низ цун бале а, вай юха-м тохалургдац цунга. Из тӀехьа ва. Болхлой, ахархой кулг кхаьчад Ӏаьдалга.

- Вай юрт-м яла кийчлуш я, цунна духьал этта.

- Хов сона-м, - аьлар воӀа.

- Хьо а хургвий царцаӀ

- Хургва. ХӀанз цигара воагӀа со. Окопаш йоахаш да тхо.

- ХӀ-м, цаӀ хургда, цаӀ хургда-кх укхох, цаӀ хургда-кх.

Цхьа юкъ яьккхар цар йист ца хулаш. хӀаране ше-ший уйла еш.

Суламбика дагадоаллар шийна хеза, наха ший воӀах лаьца арадаьккха къамаьл. Из бакъда, дац, ха безам бар цун чӀоаггӀа. Нагахьа санна из бакъдале, хоза доацаш, цар цӀенна эхь тӀадахьаш во хӀама дар из. Из тешацар цу къамаьлах. Дага а хиннадац цунна, ший воӀо иззаморг дерг ма дий аьнна. Цо даь а хургдац, хӀаьта а... Фу пайда ба цун, наха дувцаш хилча. Ца! доацаш-м цар а дувца хургдац из. Наха со пхоара ва яхе, пхоара ва шоана, яьхад йоах Цагена а. Иззамо цаI-м хиннад...

Сагота яр даь уйлаш. Иштта сагота вар Шахбулат а. «Даьна дӀахой-хьогӀ РаӀаса аьнна, - уйла йора цо юха а, юха а. - Шийна хезадале, хӀана вагӀа ер хӀама ца оалаш. Аз айса дIааларга хьеж-хьогӀ ер. Со латте а ха-м дӀайода. ТӀохарга кхача веза чехкагӀа. Хиннар фуд ха деза. «Сона хеззача тайпара во, сона хеттача тайпара ийрча из дале, ираз довр да хьона. Са а, цар а, йиӀий а».

- Шахбулат, - шортта йистхилар да.

«Ховш да, дӀахезад», - из уйла цӀаьхха дег чу ессар Шахбулата. Юха а тхьовра мо цӀийвелар из.

- Шахбулат, из... сона хезар... бакъда е дацӀ - хаьттар дас, кӀирвенна воӀа бӀара а хьажа.

ЦӀаьхха цхьа таташ хеза, корагахьа дӀабийрзар уж. Таташ юха а даьлар. Уж яр юрта чуетта йолаенна моастагӀчун йоккхий топаш.

- Са ваха веза, - тохавелар Шахбулат, - сога хьежаш нах ба.

Дага а доацаш, ена цӀагӀа чуиккхар нана.

- Са даьла, лаьтта эгӀ - аьлар цо, сихъенна. - ХӀанз фу хургда вайхӀ!

- Сацийта гӀар, вӀаштӀехьа йий хьо, - аьлар Суламбика, бехк боаккхашха сесага бӀара а хьажа. - Волле, хьо гIо, - юха а воӀа дӀатӀавийрзар из. - Хьай гӀулакх де.

- ТӀаккха шо...

- Тхо дага ма дахка. Оаха-м массане а дер дергда. Хьо хьай новкъостий болча хьалгӀо.

ПаьтӀамата бӀаргех хий даьлар.

- Лоралуш мукъагӀа хилалахь, - аьлар цо. - Хьо тхох къасте, кхы ираз гуча дац хьона тхо укх лаьтта.

- Сона хӀама дергдац, гӀайгӀа ма е, - аьлар Шахбулата, наьна балам тIа кулг а дилла.

«Гов-гов», - яхаш хьахозар ювлача йоккхийча топий таташ. Шахбулат коа тӀа ваьлар. ХӀанз а Ӏурра санна кхоаленех екъаяр снгале. Хотта баьннабар лаьтта, халла мара саг дIа ца вохалуш. Безаме яцар. Ара лела ди дацар из. ЦIи а йийза, цӀагӀа вагӀа дп дар.

Шахбулат, коара ара а ваьнна, сихха улидагӀа дӀаволавелар. «Даь хаттара жоп даланзар-кх аз, - йоахар цо ше-шийца, - со юхавалцца дагабоаллам хургба-кх цунна цох».

Виц-м валанзар из, хӀаьта а... хацар-кх ше хӀана Ӏнйра юха хӀама ца оалаш. Хетаргахьа, из хьоахадар а шийна ца дезандаь Ӏийна хила а мег. ХӀаьта... бакъахьа дар жоп деннадаларе. Даьга цох кхы уйла ца яйта. ХӀанз фу хета хургда цуннаӀ Из-м ма хургвий бокъонца из хабар бакъда мотташ.

Минот яханзар цу уйлаша Шахбулат юхаверзо. Ца хаддаш етташ йоккхий топаш хиннаецаре, из верзарг а вар юха. Цхьабакъда, хӀанз йиш яцар. Кхы а сихдир цо ший болар. Окопашка хила везаш вола саг вар из, юрта юкъе вена лела. Новкъостий цунга хьежаш хургба. Раьза хургбац, из дукха говш. Шахбулата бокъо яцар, иштта лира эттача хана, ший гӀулакхаш хьалха а даьха, юрта лела. ХӀаьта а, фуннагӀа хуле а, цкъа ТӀохарга дӀачуэтта фуд ца хайча цхьаккха хӀама де сатувргдолаш вацар из. ТӀохарца дувзаденна хӀама, моллагӀдар мо дацар Шахбулата. Сов деза дар цун цар цIа. Дебаханаца болча безамо кхы а чӀоагӀагӀа дездаьдар цунна из. Цудухьа, хӀанз цкъа цига хиннар фуд хайначул тӀехьагӀа, шийна вала а хала хургдоацаш санна хетар Шахбулата.

Ший цӀенна дикка гаьна а ваьнна, маьждиг долчахьа хьалвийрза водар Шахбулат. Духьал кхийттача кхалсаго, из дIа воагӀа кӀаьнк хьога кхайкий аьнна, соцавир из. Шахбулат юхавийрзар. Удаш тӀавера цунна кӀаьнк. Хьайистхулалуш вацар из, кӀаьдвенна, шахьа ваха. Юха а хьежаш йодар, из воагӀа аьнна кхалсаг.

- Фу даьд цигаӀ - хаьттар Шахбулата. КӀаьнка бӀарахьожжаше хайра цунна, цхьа цадезар хинналга.

- Йоккха... йоккха... - йоахар кӀаьнка, хьайист а ца хулалуш. - Йоккха топ кхийттай...

- Мича кхийттайӀ - цунна ӀотӀавийрзар Шахбулат. - Вала хьааьлеӀ

- Шун цӀагӀа кхийттай...

- XIайӀ! - иккхар Шахбулатага. - ХӀама даьдийӀ Хой хьонаӀ

- Суламбик Ӏовежа улл... Из лозаваьв.

Шахбулат юхаведар цӀенгахьа. ТӀеххьа ведар кӀаьнк а.

Ӏочудадаш, кагденна а даланза а, бекъий а сарпалаша долаш, къавеннача сага баге мо делладенна латтар Шахбулатар цIа. Пен, а божабеш, чукхийттабар йоккхача топа пхо. ВӀалла саг а ваьхавий-хьогӀ цу чу-м аргдолаш, кегар боаллар цӀагӀа.

Коа аьла тIа уллар да. Цхьан кога тIа нахьара маьчи ювхар цунна, шоллагӀбар дӀабаьккхабар гонга кхоаччаш. Метта тIа тувса киси тӀахьоарчадаь, дӀабнйхкабар из. Аьла тIа а лаьтта а цӀий латтар, Ӏоиха. Суламбика гонахьа хьувзар ПаьтӀамати, лоаллахара ена ши кхалсаги. Унзара бӀаргаш къерзадеш доарахочоа гонахьа латтар бераш.

Суламбик сатийнна уллар, вӀалла хӀама а ца хилча санна. Цхьабакъда, бос-м чӀоаггӀа бахабар цун. ПаьтӀамат елхар. Шахбулата бӀаргаяйра, цо цхьа хӀама Ӏаьржача пахашка юкъейоллаш. Наьна юхьахь а, цун эгача кулгех а кхетадир цо, из даь дӀабаьккха ког болга. Дог чӀаьхкар Шахбулата. Харцахьа а вийрза, дохадаь латтача цӀенна дӀатӀавахар из. Сага ца гойташ кулг хьаькхар бӀаргех.

ЦӀа бокъонца дехадар, тоадечар а даьннадар. Шиннахьара кагьенна, чукхийтта уллар чӀарга, тӀехьашкара пен а, тховнагара денз уйна ӀотӀакхаччалца хаьда, дӀабожа кийчча болаш латтар.

Шахбулат юхатӀавера даьна. Цунна уллув Ӏогорахайра из.

- ХӀанз а дӀавахавеций хьоӀ - халла нистхилар Суламбик.

- Кхувргда са, - аьлар Шахбулата.

Цхьа юкъ яьккхар дас, цхьан хӀама уйла еш санна, урагӀахьежаш.

- Тхьовра аз хьайга даьча хаттара жоп ца луш дIавахар-кх хьо, - аьлар цо.

Шахбулата бӀаргаш лаьтта дийрзар.

- Сона ховш, са бехк болаш хӀама дац из, - аьлар Шахбулата. - Цига фу хиннад а хац сона. Сийсара а ма хиннавий со цига.

- Бакълуй хьоӀ - да дӀавийрзар воӀагахьа.

- Со харц лец, - аьлар Шахбулата, нийсса цунна юха бӀара а хьажа.

- Далла ба хоастам, - доккха садаьккхар дас. Юха а урагӀалекхар цо ший бӀаргаш. - Далла ба хоастам.

- Юртара нах дӀаухаш латт, - аьлар Шахбулата, - бакъахьа да шо а дӀадахача. ДӀахо фу хул а хац.

- Из уйла йолаш ва со а, гӀоргда тхо, - аьлар дас. - Iа хьай гӀулакх де, тхо долча га а ца говш. Iа тхона де новкъостал дац.

- Ворда дӀаножа азӀ

- ХIа-а, из мегаргда. ДӀапожа.

Шахбулата чехкка говр дӀаежар. Ворда тӀа цӀена йол йиллар цо. Цул тӀехьагӀа ворда дӀаюхеэзар Суламбика. Исташа гIо а деш, шортта тӀаваьккхар цо да. Лаьтта уллача аьла тӀара ше пахашка юкъебелла ког хьаийцар ПаьтӀамата. Ворда тӀехьашка, саьн чу Ӏобиллар цо из, аьлах къорг а яьккха. ТӀаккха дӀакъайлабаьккхар. ЦӀагӀара, мегаргйола, ца йохаш йиса хӀама хьаэца еннаяр ПаьтӀамат, воӀо йита а аьнна, Ӏийра из.

- Шоана новкъа хургья уж, - аьлар Шахбулата. - йита цӀагӀа. Со укхаза ма Ӏай хӀаьта а.

- Уж-м, хьаийцача а, ӀотӀаяхка моттиг яцар, со ишгта дIахьувза мара, - аьлар нанас.

Шийна гIо деш хиннача исташта, дӀатӀаяха, мархӀакхийтар ПаьтӀамат.

- Баркал шоана, - аьлар цо. - Дала дилладале, дерригаш гӀаьхь а долаш, юхавӀашагӀкхетаргда вай. Ӏадика хийла шун, Ӏадика хийла.

- ПаьтӀамат, хьа а хийла Ӏадика, днкача наькъ тIа хилда шо, - йоахар исташа. - ГӀайгӀа а ма е. Тхо раьза да хьона, денал деха хьо йоацаш. ЦIенда-м верзаргва хьа. Дала тӀерабоаккхаргба вайна е бала. МоастагӀашта хетар хургдац укхох.

ВоӀо гӀо а деш, ворда тӀа яьлар ПаьтӀамат а. Маьра керта юххе, аьрда оагӀорахьа аьла тӀа Ӏохайра из. Шахбулата урхаши шоди дӀакховдайир цунга. Говр човхайнр ПаьтӀамата. ЦӀайзар чархаш, ворда шортта йолаелар. ДегӀа зӀамига яле а, низ болаш яр цар цIе говр. Цунна бӀарахьежаш, аьрда кулгаца йоалкхам а лаьца воагӀар Шахбулат. Да йистхилацар. Цун юхьа т!а даьннача хьоцара тӀадамех хоалуш дар, мел чӀоагӀа хало ю цунна човно. ПаьтӀамата шийна тӀатуллача Ӏаьржача маьша ткъам хьакха, дӀадаьккхар цун юхьа тӀара хьоцар. ВоӀагахьа дӀавийрзар Суламбик.

- Кхы ма вола хьо, - аьлар цо.

Шахбулат ца гуш санна хьежар цун бӀаргаш. Басилгашка кӀоарга харшаш дийшадар. Да чӀоаггӀа кӀаьд а къа а нелча санна хийтар Шахбулата. Сагота вар из, даьна де ер да ала гIо, цунна яла оатто шийга йоацаш.

Шахбулата йоалкхам тӀара кулг хьадаьккхар. Юхасецар из улица юккъе.

- Дикача наькъ тIа хилда шо, - аьлар цо.

- Маьрша лелалва хьо а, - халла йистхилар Суламбик.

- Лоралуш хилалахь, - юхакхайкар нана а. - Тхо сагота хургда хьона, хьо дагавоаллаш.

- Ма хила сагота, хӀама дергдац сона, - аьлар Шахбулата.

ПхорагӀа йоагӀача улицагӀа дӀахьайза ворда къайлаяллалца

лаьтар из, царна тӀехьахьежаш. Ше къайлаяллалца юхахьежащ яхар нана а. Сагота яр из, воI шийна тӀеххьара гуш санна.

ЦӀаьхха юха а дагабехар Шахбулата, цхьан юкъа бицбенна хинна ТӀохар. Сихвенна юхаволавелар из улицагӀа.

Тхьовра мо, ца хаддаш, юрта чуетташ яр йоккхий топаш.

11

Кхыметтел ТӀох а цецваьлар, Бек-Хана, корах ара а хьажа, Шахбулат воагӀа аьлча. Дахчан маьнге тӀа вагӀа из урагӀеттар. Кора дӀатӀа а ваха, коа арахьажар. Цунна тӀехьашка а вокхакорага а хьагулбелар къонгаш. йист ца хулаш, кӀирбенна арахьежар уж.

Шахбулат цхьаь вар. Топ уллар цун баламах, юкъах шалта уллар. Майра воагӀар из царцига, сов майра воагӀар. Хоттала лувжар цун когаш, хӀаьта а лаьгӀдацар цо болар. Лаьтта Ӏохьажацар из, ТӀоха цӀенна тӀалаттар цун бӀаргаш. Коа цхьаккха саг вацар. «Мичаб-хьогӀ ераш, саг ара хӀана валац акхарӀ» - йоахар Шахбулата ше-шийца. Цунна гацар корех кӀирбенна шийга арахьежа ТӀохи цун къонгашн. Цкъа ТӀоха юхьах ший бӀаргкхийтача санна-м хийтар цунна, цхьабакъда чехкка наӀаргахьа лекхар цо бӀаргаш, корех чухьежа тоам а ца хеташ.

ТӀох шортта юхаваьлар. Юхабайлар къонгаш а. Даьна бӀарахьежар уж, хӀанз фу дича бакъахьа да вай аьлча санна.

- Долле, дIа коа довла, - аьлар ТӀоха.

Цунна шийна а хацар фу дича бакъахьа да, Шахбулат шоайцига сенна воагӀа. Геттара бакъахьа вар ца воагӀаре. ДIахо-м цаI дергдар, цхьабакъда хӀанзарчоа эшаш вацар из. Човна тIа тесса тух мо, ца товш дар, Шахбулат хӀанз царцига нийсвалар. Цудухьа чӀоаггӀа раьза воацаш, хьажаюкъе шод беллар ТӀоха. Къонгашта тӀеххьа араваьлар из, цкъарчоа цӀагӀа Iе уйла хиннаяле а.

- Шо ара ма довлалаш, - аьлар цо, нана-цӀагӀа Ӏочуваьлча, сагота шпйга хьежаш латтача сесагагеи песарашкеи.

- Даьла духьа, во хӀама ма эккхийталахь цигаӀ - дийхар Жовзана.

Из аравоаллаше, корашка айттар уж.

- Сенна воагӀа хӀанз ер а укх юккъе гӀолла, - доккха садаьккхар Жовзана.

Шийна хьалчухозача къамаьлах цхьа дегабуам беш, меттара урагӀеттар Дебахан а. Дег тӀа йоккха гӀайгӀа яле а, кӀеззига йижа илла, са чуденадар цунна. Кора дӀатӀаяхар из. ДӀаарахьожжаше, юхаиккхар, нитташа йоагайича санна. Кхохкаелар цун басилгаш боанга чу иккхача хьазилга санна, чехкка деттадала даьлар дог. Наькха хьатӀатоӀадир ши кулг, дог хьаараэккхар кхераш санна. Шахбулат! Дага а хиннадацар цунна, из тахан шоайцига нийслург ма вий аьнна. Палат яьларий хьогӀ со аьлча санна, юха а корах арахьажар из. А, из гӀалат яьннаяцар. Цар коа воагӀа зӀамига саг Шахбулат вар. Нийсса цар цӀенна тӀавоагӀар из, лестадеш аьрда кулг а долаш. Даим из оамал йолаш вар Шахбулат. Мелла гаьна хиларах, Дебахана вовзар из, цо лесточа кулгах.

Шахбулат бӀаргавайча, юха а сомаяьлар таханара ди тӀакхаччалца Дебахана дег чу яьга цӀена, сийрда уйлаш. Юха а безаме сийгаш лотаделар цун Ӏаьржача бӀаргашка. ДӀаараэккха, Шахбулатага моаршал хатта, чувига, цунга къаьмаьл-де, бегаш бе дог дера Дебахана. Ма атта дар нз хьалхагӀа,, кхыметтел сийсара, хӀаьта хӀанз...

Баьхка, из арахьежача кора духхьал дӀаайттар цун вежарий. Чура Ӏалаьмате сагота бале а, сабаре хетар уж тӀахьажача. Йовхьамаш цӀенхаштта яр цар. Араваьлар ТӀох а. Къонгаш дIа-схьа теӀар, цунна шоашта юкъе моттиг мукъаюташ. Сатем эттар. Шахбулата тӀалаттар цар массане бӀаргаш. Шоашта хӀанззалца вовзаш хинна зӀамига саг а воацаш, моастагӀа из волаш санна, цӀимхара хьежар уж цунна бӀара.

Шахбулат юхасецар, царна ӀотӀакхача иттех гIа бисача. Цхьан минота царна бӀарахьежжача висар из. А, хьалха хиннараш бацар хӀанз ТӀоха къонгаш а, ТӀох ше а. Баьде, дог доацаш хьежар уж цунна бӀара. Виситагара дIа мел иккхар. Из, хӀанад а хацар, Гирихана тӀехьашка латтар, цхьан хӀамах эхь хеташ санна. Цхьабакъда, Висита-м ховра, ше сендухьа лечкъ. Ший йийста юхь Шахбулата бӀаргайовр дезацар цунна. Юха а ТӀоха бӀарахьажар Шахбулат.

- Ди дика хилда шун, - моаршал делар цо.

ЦӀаьхха, коанаӀарашта юххе йоккхача топа пхо кхийтар. Совсаеннача москала цӀог санна, даьржа урагӀадахар лаьтта, коанаӀараш хаьрцар цхьан оагӀорахьара, «къарс-къарсе» каг а луш.

ТӀох а цун къонгаш а хьалхьажар цигахьа, алхха Шахбулат-м верзанзар юха. Меттахьа а хьанзар. Доккха дар цо дена гӀулакх. Шийна из иштта хеталга царна дӀахар а дезар цунна. Цудухьа кхыдола хӀама, йоккхача топа пхо а хилба из, теркал ца де гӀертар Шахбулат. ӀДул совгӀа сиха а вар пз. Цун новкЪостий тӀом беш ба, хӀаьта из сахьат совгӀа ха йоаккхаш юрта юкъе лел. Из хоза дац. Товш дац.

Мичча бесса дале а, ше денача гӀулакхах цхьа хоадам безар Шахбулата. Из боацаш дӀавохалургволаш вацар нз.

- Марша воагӀалва. хьа а хилда ди дика, - моаршал юхадерзадир ТӀоха.

Дебахана Шахбулат бӀаргагацар, вежарий духьал -а айтта. Цхьабакъда, къамаьл-м шаьрра дӀахозар цунна. Пена дӀатӀатеӀар Дебахан, корага лерг а дилла. ТӀаккха арахьажар.

Вежарашта ше гац аьнна хетар цунна. Цхьабакъда, из иштта дацар. Из гӀалат яр. Тухана гора из бӀарга. Тхьовра денз, ше кхычахьа хьежа кеп а увттаеш, йиша зувш, цунга хьожаш вар Тухан. Цунна шаьра гора, цкъа кора дехьаэккхаш, тӀаккха юха сехьаэккхаш, когабухьара отташ, Ӏолохлуш, Шахбулат бӀаргаго безам болаш хьувза ший йиша. Цо леладер, цхьа эхь дайна, во хӀама хийтар Тухана. ХӀанз шеко йоацаш хаьдда тнйшар из, Дебахан берах хиларах а, цунна бехке вар Шахбулат хиларах л. Алхха цаI дар из цецвоаккхаш: сов эхь дайна уж хилар. Йиша а Шахбулат а. «Из а коа сенна воагӀа, кхахьпа, - йоахар цо дагахьа, - укхо а фу леладу, тха а ший а сий доадича а кхоачам боацаш, корах арахьежаш». ЭгӀазвахар Тухан, вӀалла тоха са а доацаш. ДӀатӀаведда, шалта Ӏетта, Шахбулат ве аз аьнна дагадехар цунна цкъарчоа. Даьнеи вежараштеи бӀерахьажар из. Уж, берригаш, цхьа уйлане бахача санна латтар. Йистхулаш бацар. Уж сов сабаре хиларо кхы а чӀоагӀагӀа эгӀазвигар Тухан. ЦӀаьхха, керда уйла дагаера цунна, Шортта юхатӀехьашкаваьлар из. НиӀ дIа а тетта, цӀагӀа чуваьлар. Цох, из къайлавоаллаш, бӀаргкхийтар Салмана. «Цхьа де ца дезар де воалл-кх ер», - аьнна хийтар цунна. Из а, шортта юхатӀехьашка а ваьнна, цӀагӀа дӀачувахар. Салман Гирихана бӀаргаваира. Тухан воацаш вайча, кхетадир цо, из цунна тӀехьа водалга.

Тухан сиха вар. ДӀачувоаллаше, тӀаведда хьаийцар цо пенах хьалъулла топ. Чуеллар поатрон, гӀапа чура яьккха. Кора дӀатӀа а ваха, тӀахьожайир коа латтача Шахбулата. Цу ханна цӀагӀа чуваьннача Салманагахьа юха а верзанзар из кхыметтел. Лак эзар цо. ЦӀаьхха, лерг а лоацаш, аьтта басилга тIа кхийттача тӀоаро, кхесса поднара кӀал вахийтар из корта хьалха. ТӀоара кхетарца цхьан яьлар топ а. ЗапТе дехар кор. Из хеза, цхьатарра хьалчубайдда истий, дош ца оалийташ, сиха юхалаьхкар Салмана. Из деррига хилар геттара лоаццача юкъах.

Дага а доацаш, цӀаьхха из топ яьлча, оагавелар Шахбулат. Цо кхетадир, ше бахьан долаш из яьнналга а, хьакхийттаеце а, пхо шийна лаьрхӀа хинналга а. ДӀатӀахьажар из дехача кора. ТӀохи цун къонгаши а бийрзар цхьатарра юха. «Из а Тухана болх ба, - аьнна хийтар ТӀоха. - Фу метта хургда-хьогӀ хьаыпаӀ» Из ше лаьттача вар. Цунна хӀама даьдацар, кхыметтел чов а яьяцар.

Цхьабакъда, Шахбулат гуш йоацча Дебахана меттар цар из вийнав. ЦӀий а Ӏоухаш, тӀеххьара садоахаш из хоттнйла уллаш санна хийтар цунна. ЦӀаьхха, тахан Ӏурра денз шийна мел хезар а, мел дайнар а - деррига а дицделар Дебахана.

- Вийра! Вийра! - унзара цӀогӀа а теха, араедар ший цIагӀара. - Вийра! Из вийра цар!

Нана-цӀагӀа гӀолла чакх а иккха, аравоалача наӀара тӀакхийтар Дебахан. Кабиха хьалаца кхийра из.

- Сабар, са йиӀиг, - аьлар цо. - Ма гӀолахь цига, ювргьч хьо.

Дебахан, озаяь, низзагӀа ший цӀагӀа юха чуйигар цо, даггарз елхаш, караръяла из гӀертташе.

- ХӀама даьдац. Вийнавац. ДӀахьажал, дӀа латт Шахбулат, - халла тейир из Кабихас. - Гой хьонаӀ

Ца тешаш корах арахьажар Дебахан. Шахбулат бӀаргавайра цунна. Из бӀаргагуш вар шаьрра, кора хьалхашка латтача Гириханаи Алхастаи юкъе гӀолла дӀахьажача. Шахбулат нийсса уралаттар. ЦӀенхаштта яр цун юхь, гӀайгӀане хьежар бӀаргаш.

Салмана, цкъа техачох кхоачам ца хеташ, шозза-кхо.чза кхы а хӀама техар Тухана.

- Хье майра а вале кхы вола хьо хьайна тӀадоацар де, даьла къорӀатӀас са дIа хьа дахнйта| - тӀачайхар цунна Салман.

- Из сенна воагӀа хӀаьта вайцига, вайна эхь а даь, - дог а чӀехкаш, аьлар Тухана.

- Хьо хьайга яххар дича ваьннав, хьол боккхагӀа ба цига дуккха а. Хьайна аргӀа дӀатӀакхаьчача ергья Iа цун гӀайгӀа. Кхийтарий хьоӀ

- Со-м бакъахьарадар де мара мича воаллар...

- «Бакъахьарадар!» Хьона сенах хов из, бакъахьарадар да е дац. Хьа да веций цу ара латтар, тхо деций. Хье тхол хьаькъал долашагIа-м хетац хьонаӀ

- Хьаькъал сенна дувц...

- Мегаьд, тоъаргда хӀанз. Волле Ӏочу, хьай цӀий уха мераж ӀоцӀенъе.

Из, кхесса, нана-цӀагӀа Ӏочу а вахийта, коа араваьлар Салман. Юха а ТӀоха уллув дӀаэттар из. ТӀаккха Шахбулата нийса дIабӀарахьажар хӀанз а дӀаваханза ва хьо, яхаш санна. Топяьннаво хетар цунна. хьаьша хьалхашка шоашкара эсалал гуча иьлча санна. Цудухьа хӀанз, хинначул а цӀимхарагӀа яр Салмана юхь.

Дукха лаьттар ТӀох, йист ца хулаш, корта чубелла, кӀайча бӀаргий цӀацкъамашта кӀалгӀолла Шахбулата бӀарахьежаш. Шийнна хьалххашка лаьттах цо дӀагӀортаяь латтача Ӏаса тӀа ухкар, урагӀа а пхорагӀа а замо листта шувнаш даьха, хобаденна цун гӀийла кулгаш. ТӀоха кхетадора, Шахбулата дена гӀулакх. Цунна цох цхьа къоастам безалга. Цхьабакъда, фу къоастам беза цунна, ше фу оал цо хьа - из хацар ТӀоха. Цудухьа зӀамига саг хьалхагӀа хьайист хилийта уйла хиннаяр цун, цхьабакъда вокхо, - е эхь хетар цунна, е ше фу аргда хацар, - хӀама алацар.

ТӀаккха ТӀох хилар йист.

- Сенна венав хьоӀ - хаьттар цо.

ТӀоха кхетадора, Шахбулатах хӀама къайладахьа ца дезалга. Шедар ховш, гуш из волга. Цудухьа, кӀалтӀа ца доахаш, нийсса хаьттар цо, сенна венав хьо аьнна. ТӀоха аьннар тахка, цу тайпарча хаттара жоп далар духьа ше венавале а, цкъарчоа юха фу аргда ца ховш висар Шахбулат. Бакъда, цаI ала дезаш дар.

ВӀаштӀехьадацар йист ца хулаш латта. Из хоза дацар, Ӏовдала дар.

- ТӀох, могаш дий шоӀ - мишта оал а ца ховш, аьлар

Шахбулата.

Из кхы а ӀовдалагӀа дар цун. Цо ше а кхетадир из, уж дешаш ший багара дӀаарадалларца. ЦӀийвелар Шахбулат. ХӀанз хьона сох хеттар, Iа сох аьннар нийса хургда-кх аьлча санна, бӀарахьажар из ТӀоха.

- Тхо могаш хилари ца хилари-м дувца эшаш дац, - гӀожа йистхилар ТӀох, - сийсара мара дIа мича вахав хьо укхазара. Ӏайха дена гӀулакх дувца Iа, кхы ха а ца йоаеш.

Цу дешаша бокъонца кхетавир Шахбулат, мел лоархӀаме да, мел гаьна даьннад ше вена гӀулакх.

- ТӀох, - аьлар цо, - ТӀох, сона тахан мара хезадац ер. Сона фуд ховш хӀама а дац ер. Со вац сайна эхь тIа а ийца лела йиш йолаш... Аз шо лаьрхӀад массаза а. Цудухьа венав со шун коа. Хьалла ара тӀем тӀа се хила веззаше. Венав шун цIа а, шун сий а айса доккха лаьрхӀандаь. Сай маьже дӀалургьяр аз, шун коа водар даьннад, аьнна, сайна ца хазийта.

Шахбулата шортта дора къамаьл. дизза оалар хӀара дош. Сагота, ший са дуаш вар из, шийх уж ца тешар, цар ла ца дувг!ар кхераш. Цхьабакъда, вожаш саббаре латтар, цун къамаьла юкъе ца эккхаш, меттахьа ца хьовш.

Царел а чӀоагӀагӀа цунга ладувгӀаш яр Дебахан. Цун къаьстта безам бар, Шахбулата фу оал ха. Дебахана дог доахар, цо ший га даккхар. Из мукъагӀа шийца дай вежарийи мо къиза ца хилар. Цхьабакъда, Шахбулата ши-кхо дош а алале, дехар Дебахана даьха дог. ЦӀаьхха, вӀалла дала оарц а доацаш, цхьаь, цаI ше йисача санна хийтар цунна. Басилгаш тӀа гӀолла Ӏодоладелар бӀаргех лега хин тӀадамаш. ХӀанз бе-башха хетацар цунна, Шахбулатага ладийгӀача а ца дийгӀача а. ХӀанз бе-башха хетацар цхьаккха хӀама а, ше елча а, цар ше йийча а. Хьаштдале цу минота а яла кийча яр из, духхьал Шахбулата дувцар шийна ца хазийта а.

- ТӀох, - юха а цо ший даь цIи йоаккхаш хезар Дебахана, - юрт тӀехьа а йолаш дув баа йиш йолаш ва со, сох шоана хетар бакъ ма дац, шоана хьалхашка цӀена ма ва со аьнна. Укх минота а, шоана хьаштдале.

- Масахьат де веналга да-кх хьа из, - юкъеиккхар Салман.

- Дац, - аьлар Шахбулата, - со шуцара ийгӀа хиннавац. ХӀаьта хӀанз Iа аьннар, Салман, сох хье ца тешалга да. Мегаьд, ма теша, хьай безам беце. Из хьа хьай гӀулакх да. Цхьабакъда, тахан, лай а воалий а ца ховш эттача дийнахьа, сона лац, сайна эхь тIа а ийца, шун коара дӀаваха.

- ТӀаккха фу де воаллар хьо, - бегвоаккхашха аьлар Алхаста - харц да хьона хетар, нагахьа санна цкъа оаш тхона пхьа бнтабар яхаш, оаха хьайна тхоай йишийна даь эхь дутаргда мотте. Тхо дац тхоашта даьр дуташ... Сел эсала.

Шахбулат иккха бӀарахьажар Алхаста, вӀашкатоӀайир царгаш. КӀаййийрзар цун юхь. ТӀаккха ТӀоха хьажар из бӀара. Цепваьлар из, цо ший воӀага хӀама ца аьнна. Алхаста аьннар нийса лоархӀаш санна, из а цун вож къонгаш а йист ца хулаш Ӏийра.

- Цу далла ма гой из, - аьлар Шахбулата, - хьо Шагрийнаькъан а воацаш, кхыча наьха валаре, бӀарганогӀар тохача юкъа аз хьа са эцаргдецаре. ХӀаьта хӀанз, Алхаст, со къинтӀера воал хьона. Сона хазанзар Iа аьннар. Иштта лоархӀаргда вай из. Сага хезадац из, сага.

- Сигаленна хезад, лаьттанна хезад, хьона хезад, сона хезад, тӀаккха хӀана ях Iа сага хезадац.

Шахбулата хӀама аланзар. Массаза а вар из, Алхаст Ӏовдало хеташ-м. Цо-м фуннагӀа аьлча а тамаш е езаш дацар. Цхьабакъда, из цецваьннавар вокхарех. Уж декхарийла бар из соцаве. Сага ла хала долаш во къамаьл дар Алхаста дер.

ЦӀагӀара араваьлар Тухан. Ший вежарашта юххе дӀаэттар из.

Алхаста аьнна дешаш дӀахеза, цар унзараяьккха, юха а, лергдилла ладувгӀаш яр Дебахан.

«АттагӀа дар, - уйла йора ТӀоха, - акхар шоай пхьа лийхабаларе, тахан ер эхь тхона тӀадахьачул. Шоай даьла духьа, вийнавалар-кх тхох моллагӀа а... ХӀанз халагӀа да ер деррига».

Да а вежарий а ше аьнначоа юкъе ца лийлха, геттара хьакхашта ваьлар Алхаст.

- Сенна латт хьо, - аьлар Алхаста, - оаха хьайна тӀера хачи Iояккхарга-м хьежац хьо. Из тхона хала дац.

- Алхаст, - аьлар, халла сатеха, Шахбулата, - ма дувца ца доагӀар. Биткъа болччара хад йоах муш. Аз тахан чӀоагӀа сатехад хьона.

- Вай коа а вена, фу къамаьл да цо дер, - иккхар тӀехьашка латтача Туханага.

Салмана, баламах мӀишка теха, соцавир из.

- Таханарча дийнахьа тхона хьалхашка маьрша ва хьо, - аьлар ТӀоха. - ХӀанз яхийта, дӀавала гучара.

Букъ берзабир цо Шахбулатагахьа.

- ТӀох, - чӀоаггӀа аьлар зӀамигача саго.

Воккха саг юхавнйрзар.

- ТӀох, сона чӀоагӀа халахет, хьо сайх ца тешаш. Со шуцара хада венавацар, шо дезаш венавар. ХӀанзчул тӀехьагӀа ког баьккха, кхы шун коа варгвац со. Шоай безам бале теша, безам беце ма теша, цхьабакъда цӀаькха а ях аз, со бехке волаш гӀулакх дац оаш сога дувцар. Тайпа а, да а, нана а долаш саг ва со а. Шун кхалсаг цӀена хиннаяцар яхаш, сайна эхь хьатӀаийца лела дагаволаш а вац. ДӀахатта шоай йоӀага. Хьадувцийта малав. Шоай нахацара дов цӀенде. ХӀаьта со вита. Соцара гӀулакх къаьстар шун, дика а во а доацаш, укх минота денз.

- Iа фу дий, къонах, - тӀачайхха аьлар Алхаста, - Ӏоъаравалал укх коара, оаха хье нӀанашта шу а ийца, хьай даь-вешийна тӀехьа вахийталехьа.

Юха а ТӀоха вийна даь-воша шийна тӀехтехача, ла ца могаш халахийтар Шахбулата.

- Хьакха хинна далла духьалгӀолва хьо, кхы-м Iа са даьвоша хьоахавергвале! - цӀогӀа техар Шахбулата.

Мишта хилар а ханзар, цхьанне а юхайистхила а, хӀама ала а кхелехьа, балам тӀара Ӏоэцари тӀахьожаяри цаӀ долаш, топ тӀалаьцар цо Алхаста.

- Эъ! - иккхар Салманага, шийна юххе латтача вешийна топ тӀахьожае из вахьарах цецваьнна.

ДӀатӀаведар из цунна. Алхасти Тухани а байдар дӀатӀа.

Шахбулат топ-м тохаргйолаш вацар. Алхаста сов эгӀазваха даьлар цунгара из гӀалат. Салмана вожавир из, тӀакхоаччаше хӀама теха. Тухана топах катехар. Лака тIа нийсделар цун кулг. Топ яьлар. Алхаст, оага а венна, дӀаоагӀора вежар. Гириханеи Бек-Ханеи хьаллаьцар из. Аьрда оагӀорахьа накха тIа кхийтта, чакх а баьнна дӀабахабар пхо. ЦIе боккха кӀаьд эттар Алхаста наькха тIа.

Бетта чура эккхийтача шалта шийла дитт къаьгар Салмана бе.

- Сабар! - цӀогӀа техар ТӀоха. - Сабар!

Каглуш дӀаяхар Салмана букъа бӀоаххала кхийтта Ӏаса. Сецар нийса Шахбулата фоарта тӀайода шалта. Юхахьажар Салман. Топ дӀахийцар Тухана а.

- Юхадовла, жӀалеш! - човхабир уж ТӀоха.

Безам боаццаш юхаваьлар Салман.

Топ яьнна хеза арабайддача исташа гIо а деш, цӀагӀа дӀачувихьар, веннав е дийна ва ца хов Алхаст. Истий белхар. Велхаш цӀагӀа чувахар Тухан а.

Шахбулат урагӀеттар. Хьаийцар цо ший топ. Чокхи бӀехде.чнадар цун, хотташ лета. Кулгаш а дар бӀеха.

- Яхийта коара! - цӀогӀа техар ТӀоха. - ХӀанз шоай пхьа цӀабихьар Iа. Маьрша ва хьо таханарча дийнахьа. ДӀахо йодача хана тхох лора а лелахь, хьо а, хьа тайпан мел вола саг а.

Шахбулат юхавийрзар. Хоттех биза бар цун беррига букъ. Шортта хьалволавелар из еха латтача коанаӀарашкахьа, Деникинцаш тӀабахкарал чӀоагӀа лазар дора цун дега, ТӀохарца даьннача довно. Деникинцаш-м моастагӀий ба. Из ваьннав царех майрра летача. Лай а хӀама дац. ГӀоазота веннарг лоархӀаргва. Из вӀалла чоалхане хӀама дац. Чоалхане а ла хала а да, ТӀохах, вежарий санна шийна безаш хиннача цун къонгех, са мо дукха езача йоӀах валар. Валарал а совгӀа, цу тайнача дезало лира моастагӀа лоархӀаш дӀаваха везаш нийсдалар. «ХӀайт, бӀехал! Е езаш яр, вирах Ӏехарг. Гой, цӀогал хиннад-кх цо соца мел леладаьр. ХӀаьта со тешар цох. Се цунна веза моттар. Ӏовдал! Воккха Ӏовдал! Бер санна лелар со, корта байна. йоалае уйла йолаш а вар. ХӀаьта из кхахьпа хиннай. Ший кхывар волаш хиннай. Кхалсагах теша мегаргвац мога а могаш. Ийс шайтӀа доал йоах царех эггара дикагӀчох а. Из зехьа а аьннадац. Миска Алхаст... Дийна висарий-хьогӀ изӀ Топ техар со вацар, хӀаьта а хӀанз сона хьатIавиллар-кх из...».

Шахбулат дӀакъайлаваьлар.

- Долле хӀанз тӀем тӀа гӀо, дерригаш а, - аьлар ТӀоха, къонгашта дӀатӀа а вийрза. - Наха дер де. Бек-Хан, Ӏа говрворда дӀадожа. Кхалнах, шоай бераш а ийца, лоамашка хьалбахийта беза. Хьо, царца гӀоргва.

- Шахбулат во вахийтар вап дӀа, - ше-шийца оалаш мо аьлар Салмана.

- Коа цхьаь чувена саг вийра цар оалийтаргдац вай нахага, - юхайистхилар да. - КӀезнга хила мегаргвац цӀаккха а. Хьо фу деш латтӀ - дӀатӀавийрзар из Бек-Хана.

- Аз а бергба тӀом, - аьлар Бек-Хана.

- Хьайга яхар де, волле! - тӀачайхар цунна да.

ТӀоха виъ воӀ - Салманн, Гирихани, Висити, Тухани коара хьалъараболабелар, топаш а ийца.

Алхаст, сакхетам чу венавале а, хьайистхулаш вацар. Дакъан санна бос а баха уллар из.

Бек-Хана ворда дӀаежар. ЦӀен наӀарга дӀатӀайигар цо из. Арабаьлар Ӏайшети Изахьати. Ворда тӀа чехкка дӀатӀаехкар цар, Бек-Хана гIо а деш, цхьаццайола цӀагӀара хӀамаш, тӀабаьккхар ши гали жувр, цхьа гали фуъал яьха хьажкӀаш. Царна тIехьанахьа кӀувс а билла, дӀатӀаховшадир бераш. Ворда тӀехьабийзар ши етт. Цхьа етт цӀагӀа бисар.

- Алхаст вита, - аьлар ТӀоха, - цо никъ ловргбац. Дебахан а йита. Со а цӀагӀа Ӏа. Шо дӀагӀо.

Жовзан кӀиръенна ший мара бӀарахьажар, цунна фу дага да ха гӀерташ санна.

- Кабиха а IайӀ - хаьттар цо.

- А, - аьлар ТӀоха. - Из сенна Iа, со укхаза хилча.

Кабихай безам бацар дӀаяха, хӀаьта а ший маьрдаьна духьал хӀама ала яхьанзар из.

Жовзан, дегабуам беш, юха а бӀарахьажар ший мара. Из раьза яцар Дебахан цо юхе юташ. Цул дикагӀа дар, нус йитача. Воалий, вусий ца ховш метта уллар цун мар а хилча. Цхьабакъда, из а яхьанзар ТӀоха духьал хӀама ала. Ховра цунна, из зехьа долга, мара аьннар мара чакхдаргдоацалга.

Говр човхайир Бек-Хана. Ворда шортта йолаелар. ГӀаш тӀехьаболабелар истий. Уж белхар. Ший несий Кабиха пхьарс лаьца йодар Жовзан. Ворда лала этта водар Бек-Хан. Наггахьа урхех катехе, говр човхайора цо.

Уж, коара арабаьнна улицагӀа дӀаберззалца царна тӀехьахьежаш лаьттар ТӀох. ТӀаккха, доккха са а даьккха, цӀагӀа дӀачувахар.

12

ТӀохаргара Лима чуеча, гӀадамаш тӀалаттача дахчан кхоален кӀал устагӀа бийна воаллар цун да Зайпал. Хьоцар даьннадар воккхача сага. ОагӀора яьннаяр цунна тӀатулла мора кий. УстагӀа тулабаь ваьлча, гударг кӀал а оттаяь, дулх тедаэттар из дагарца. Чураш цӀенъеш йоаллача ший нанна Напсата новкъостал де дӀатӀаяхар Лима.

«ТӀом бе-м са вӀаштӀехьадаргдац, - аьнна хетар воккхача сага. - Къавеннав, ка а эг. ХӀама дац, дулх а зене хургдац латача наха. Согара новкъостал даргда царна. Цул совгӀа, воӀ а ма вий са царца».

Ков хаддача кхертӀой дехкар цо. Царна тӀаоттабир Ӏаьржа боккха яй. Цу чу хий а детта, аханел совгӀа из бузаш, цӀи йийзар Зайпала. Беррига устагӀа чубахийтар яь чу, чураш мара юхе ца юташ. ТӀаккха ваха, тӀехк тессар шоай, кхоален тӀехьашка дӀадийхка латтача жӀалена.

Цхьаццабола нах юртара дӀаухаш гора Зайпала, цхьабакъда ше-м сагота вацар из дӀаваха. Из уйла вӀалла дага а яцар цунна. «Латаш арахьа юрта мел вола къонах а волаш мишта вода дIа», - йоахар цо ше-шийца. Цун уйла яр тӀемахошта кхехкадаь д.Ӏайха дулх дахьийта.

Зайпал дика кхетацар мехка эттача гӀулакхах. «Советин Ӏаьдал а кортамукъале а яьккхай йоах, мичай из тӀаккхаӀ - аьнна хетар цунна. - Паччахь дӀаваьккхав йоах. Цхьабакъда, фу пайда ба цун, ца хаддаш деш тӀемаш хилча. Юртара юрта ваха унзара йолаш ха латташ хилча. КӀайказакий гӀаьраш хьувз гоннахьа, шоаш тӀакхаьччар вувш. ХӀанз тӀвенав Деникин. О, са даьла, маца сапаргӀата баргба-хьогӀ къе нах! ЗӀамига да гӀалгӀай къам, хӀаьта а нах шоайла вӀаший барта боагӀаш бац. Къе-миска бараш, ахархой, болхлой, уж, берригаш а кердача Ӏаьдала тӀехьа ба. Цхьабакъда, болаш ба духьалбараш а. Уж ба бӀаьхий хиннараш, наьха хьакъ дуаш баьхараш, паччахьа эпсараш хиннарех а иштта фанатикаш а хинна дина тӀехьа латтарех а бараш».

ЦаI дар Зайпала чӀоаггӀа хала хеташ: тӀеххьарча шерашка дукха къонахий, кагий нах бовра цар юрта. Из во дар, Ӏалаьмате доккха во.

Улица тӀара ведда цар коа вера РаӀаса воша Ражип.

- Зайпал! - цо техача цӀогӀо ше еча уйлаех ваьккхар къоано. - Зайпал, шун Адам кашамашка хьалвера! Из вийнав.

Зайпал цхьан метте латтийсар. Ӏохайра из. ДIа-схьа хьажар. Мухь баьнна бийлхар Напсати Лимаи.

- Йолле, йоI, - аьлар Зайпала, цхьа ха яьннача гӀолла, - дӀаволларгва вай хьа воша. ХӀанз иштта эттай е ха. Наха новкъостал дергда вайна. Елха а ма елха. Хозий хьона.

Ражип ший сома бӀаргацӀацкъамаш хьал а эза латтар, ужзувш. ТӀехьашка баьккхар цо цхьа гӀа, тӀаккха цхьаькха баьккхар. цхьаькха баьккхар - шортта улица тIа ваьлар Ражип. Цул тIехьагӀа, царцига вена цхьа во хӀама ше дича санна дӀаиккхар из, корта чу а тоӀабаь.

Лима сецар, ца елхаш. Кхий чу латта бел бе а елла, даьна тӀехьа шортта коара араяьлар.

- Со а йола шуцаӀ - хаьттар Напсата.

- Ма йола, - аьлар Зайпала.

Адам чӀоагӀа сиха вар водаш. Деникинцаш баьхкаб аьнна дӀахоззаше, тохавелар из ваха.

- Роза, жи, жи, - аьлар цо йишийга, - тӀатилла говра нувр.

Лима вешийла шу зӀамагӀа яр. Адама Роза аьнна мара цIч яккхацар цун. Лнма гӀадъухар, хоза хетар цунна цо шийх Роза аьлча. Лимийна везар ший воша, доаккхал дора цох. Даим цун барзкъа аьшк техе, цӀена хулийтар. Киса йовлакх а доацаш аравалийтацар.

Цкъа даьнеи тӀаккха наннеи бӀара а хьажа, чехкка коа араяьлар Лима.

Адама, шийна тӀера маьчеш Ӏокхайсар, тӀайийхар ботинкаш. ТӀадийхар чокхи, юкъах еллар гӀап. Топи тепчеи хьа а ийца, наӀаргахьа волавелар.

- ВоI! - юхасоцавир из дас. - ВоI, да хье де&харийла вар де, цхьабакъда диц ма делахь, хье цаI мара са воацалга.

- Со зовза вар аьнна хозаргдац шоана, - аьлар Адама. - ХIа, со вода.

Из араваьлар. ТӀеххьа араяьлар нана а. Лимас говр хьатӀайоалайир. Из нувр тилла яр. Кадай говра тIа хайра Адам. ТIаккха, ши ког теха човха а яь, дӀаэккхийтар цо из коара.

- Лоралелахь, - ала мара кхензар наьнеи йишийи.

Дукха лаьттар уж цунна тӀехьахьежаш. «Фу хургда-хьогӀӀ Фу хургда-хьогӀӀ» - уж уйлаш хьувзар цар дегашка.

Юрта малхбузен оагӀорахьа нийсвелар Адам. Цхьа ткъаьх саг вар уж йӀаьхха яьккхача окопа чура моастагӀашта духьал тӀом беш. Адама говр, юрта йисте чукхийттача моттиге, кӀарцхалах дӀатесса латтар.

МоастагӀий тӀаудар, ма могга дегӀалбахка гӀертар.

- Ма дохалаш, къонахий! - цӀогӀарч деттар гӀалгӀаша. - Кортали керта тӀа доагӀалда, тахан кхеравенна тӀехьашка варгволчоа!

- Вай дайна-м даьра гургда царна, кхерабелар аьнна ца хозаш! - цӀогӀа техар Адама а.

Топех арабетталора цIе ала. Пхорч дар шокарч етташ. Майра бора гӀалгӀаша тӀом. Юхабеттар деникинцаш. Царга амар дацар цхьанне а. ХӀаране, бакъахьа хеттача тайпара, ше-ший декхар кхоачашдора юртахошта а мехка а хьалхашка.

Аьрда кулга гола астара тIа оттаяьда хаддаш топ еттар Адама. ХӀара пхо нийса бодаш санна хетар цунна. ЦӀаьхха оагавелар Адам, бера Ӏоежар топ. Ше а вежар Iо. Юххе латта новкъост ӀотӀавийрзача, Адам садоахаш вацар. Топ кертах кхийттаяр.

Деникинцаш юхатӀехьашка баьлча, говра тIа а вилла, кашамашка Ӏовера из новкъоста.

Сангара дӀатӀехваьннача йокъаеннача баьца тIа уллар Адам, Зайпали Лиман дӀакхаьчача. Говр юххе латтар, чуртах дӀатесса. Гаьна доаццаш уллар цхьаькха цхьан къонахчун дакъа. Царна вовзанзар из: аьчаяр цун юхь. Кашамашкара шаьра гуш яр окопаш, топаш етта нах. Наггахьа, унзара шок техе, Зайпалаи Лимийнеи тӀагӀолла а бодар пхо дIа. Уж ӀотаӀацар, лачкъа гӀортацар. ХӀанад а хацар, вӀалла кхерам бацар цар дег чу. Новкъа воагӀаш ши саг а вайна, царгара гIо дийхар Зайпала. Вожаш хьатӀабаьхкар. Уж бар Солса-Юртара оарцагӀа боагӀа нах. Бел дIа а пйца, каш даккха эттар уж.

Сангара юххе гӀолла сихха, лестадеш аьрда кулг а долаш, хьалвоагӀар цхьаькха цхьа саг. Из вар Шахбулат. Юхасецар из. Цунна яйзар Лима. Цо кхетадир ший воша Адам дӀаволла из еналга. Адам. Цох дегабуамбеш вар Шахбулат. «Из вий-хьогI Дебахана сий доадаьр», - яхаш. ХӀанз... Адам а вийнав. Цунгара даккха хӀама дац.

Кашамашка дӀачу ца водаш, хьалтӀехваьлар Шахбулат. Из сиха вар окопашка кхача.

Адам дӀавеллар. Ший бӀаргех хн тӀадам балийтанзар Лимас. Бос баха яр из,бIаргаш сецача санна шийла хьежар. Къонахашта баркал аьлар Зайпала. Уж бахар вокх дакъанна бӀара а хьажа. Из дӀаволла боагӀаш нах бар: воккха саги кӀаьнки, хетаргахь, венначун гаргара нах.

Веший топи тепчеи хьаийцар Лимас. Топ кач эллар цо. Бе еллар бел. Веший боарза бӀарахьежаш цхьа юкъ а яьккха, цIайолаелар из даьна тӀеххьа, журал лаьца говр а йоалаеш.

Уж коа чубийрзача, духьалъера царна Напсат.

- ДӀавелларнй оашӀ - хаьттар цо.

- Веллар, - аьлар Зайпала.

Нана йийлхар.

Лимас, цӀагӀа дӀачуяха, тӀадийхар веший барзкъаш. Оззаяь гӀап хьоарчайир чокхена тӀагӀолла. Баламах топ эллар. Юкъах еллар тепча. ДӀакоаяьлар из. Дай нанеи кӀирденна шоай йоӀа бӀарахьажар. Ма гӀо аьнна хӀана аланзар. Алхха Зайпала дийхар цунга, кӀеззига цо сабардар. ЦӀагӀа чуваха, гали а дахьаш юхааравера из. Аьшка мӀараца хьа а доахаш, гале чу тессар цо деррига дулх.

- Кхийхка даьннад, - аьлар Зайпала. - ТӀемахой меца хургба, хьалхьо ер царна.

Лима раьза хилар дас аьнначоа.

- Хий а хьо аз царнаӀ - хаьттар цо.

- Геттара бакъахьа да, хьона дохьалойя, - аьлар Зайпала.

ЦӀагӀа дӀачуяха, геза гӀумагӀа йизза цӀена хий арадера нанас.

- КӀудал могаргдац хьона яхьа, - аьлар цо.

ГӀумагӀа аьрда бе еллар Лимас. Дас гIо а деш, ги доллар цо дулх чудола гали.

- Йохьлургья аьнна хетий хьонаӀ - хаьттар Зайпала.

- Йохьалургья, - жоп делар Лимас.

Сихха ког боаккхаш, коара арайолаелар из.

- Шорта, шорта, - тӀехьакхайкар нана, - Ӏокхетаргья хьо.

- ХӀама дергдац, - аьдар йоӀа, - фуд Ӏоежача а. БӀех мара ергйий со.

Ди Ӏуйранна санна баьде дар хӀанз а. Малх морхех дӀелечкъабар, вӀалла гуча а ца бала лаьрхӀача санна. Дега бала совбоаккхаш дар Ӏалам а. йокъаелча санна, ерзанъяьнна латтар гаьнаш. Гуш цхьаккха оалхазар дацар. Сагота яр.

Улица тӀара хьа а яьнна, кашамаш долча оагӀорахьа дӀайийрзар Лима, цӀаькха а ший веший боарзах бӀаргтоха безам болаш. Из гаьннара бӀаргабайра цунна. Боарз тӀаьда, Ӏаьржа бар. Дог теӀар Лимий. Къурд бир цо, ца елхаш Ӏийра. Цун веший боарза кӀеззига юстаро керда каш доаккхаш воаллар тхьовра цунна бӀаргавайна къоано. КДаьнк юххе латтар. КӀаьда хетар воккхача сага чукхийттача наькха тӀа Ӏоулла, йӀаьха кӀай модж. Бесазаяьнна гӀовтал ювхар тIа. Воккхача сага юххе чокхе тIа уллар тхьовра Лимийна бӀаргадайна дакъа.

Юха ца соцаш, тӀехъяьлар Лима. Кашамашта из хьалмагӀа яьлча, цӀогӀарч техар цунга окопашкара:

- Мича йоагӀа хьоӀ! Юхаяла! Ювргья хьо, юхаерза! Ӏотаба!

Цхьабакъда, Лима юха а ерзанзар, Iо а табанзар. Шин болар ца дохадеш, нийсса тӀаяхар из окопашка багӀача наха. Окопаш дукха яр. Юрта шоррал дӀайолхар уж атагӀа гӀолла. Массанена чу хьагора гӀалгӀай герга кийнаш. Топаш ювлаш, кӀай кӀур гӀеттар. Молха, даттарий хьадж етталора хьа. Турба ийккха, еха латтар цаI мара йоаца гӀалгӀай йоккха топ.

Лима окопа дӀатӀакхоаччаше, цунгара гӀумагӀеи галии дIаийцар Асхьаба. Из ше а чехкка Ӏочуялийтар. ГӀумагӀа лаьтта Iо оттаяь, гали дийллар цо. ХӀанз а шелдаланза долча дулха йӀайха Iи хьакхийтача, «хаххе» юхь сийрдаяьлар цун.

- О, ер гӀулакх да, - аьлар Асхьаба, чӀоагӀа раьза хинна. - Баркал хьона, йоI, ер да дагадеха. Шовхал, дӀаэцал дулха чIегилг. ХIа, ер.

йоккха йӀайха дулха чӀегилг дӀакховдайир цо цунга. Шовхала шннна бе еллар из, ший кулгаш цунца дохьдеш. Мусост а, цун сесаг Забрат а, кхыча окопашкара пхи-ялх саг кхы а хьагулбелар Асхьаби Шовхали волча. Берригаш меца бар. ВӀалла ца диача санна, мерза хеташ, дуар цар устагӀан ховха дулх.

ХьатӀа ца боагӀаш Ӏийра ТӀоха къонгаш. Внъэ цхьан окопа чу бар уж. Нахаца йистхулаш бацар. Саббаре топаш еттар цар деникннцашта.

- Зайпал фу деш ваӀ - хаьттар Шовхала. Цунна йовзар Лима.

- ЦӀагӀа ва из, - жоп делар йоӀо. - Цо дайтад из дулх шоана.

- Тхогара доккха баркал цунна, - аьлар Шовхала, - Зайпал массаза а хиннав камаьрша, ше везийташ.

Кхы дӀахо хаттараш данзар къонахаша. Боккхача безамца диар цар дулх, мелар хий. Лима, качара Iо а инца, топ етта йолаелар деникинцашта.

- ЙоI, - аьлар къонахаша, - хьо цӀагӀо. ТӀом кхалнаьха гӀулакх дац. Хозий хьонаӀ

- Топ тоха хов сона, со гӀоргьяц, - аьлар Лимас. - Со йита.

- А, йоI, хьо Iе йиш яц, - цун къамаьла юкъеиккхар Шовхал. - Хьа воша а вийнав. Йолле цIа. Хьа даьна духьал даха юхь хургьяц тха, цкъаьннахьа хьона хӀама дойя.

- Йолле, йолле, хьайга яхар де, - аьлар Асхьаба а. - Тхо на доккха гӀулакх даьд Ӏа, даа хӀама дена.

- Даьна тхогара доккха баркал а ала, - дийхар вокхар. Ла ца днйгӀача яланзар Лима. ХьалтӀаяьлар из окопа чура. ЦӀаьхха ежар, бера гӀумагӀа дӀа а йодаш, аьрда ворох топ кхийтта. Пхо чакхбаьннабар. ИиӀнй ираза, тӀехк лаьцаяцар.

Къонахий хьалъаралийлхар. Сихха окопа чу юхачуяьккхар цар Лима. Из сакхетам чура яьннаяр.

- Сов сиха цӀайига еза, - аьлар Асхьаба.

Забрата, къонахий харцахьа а берзийта, шийна цхарала кӀал тӀатуллача корталеца дӀайийхкар Лимий чов.

- Ер аз югаргья цIа, - аьлар цо. - Яьй, - дӀатӀайийрзар из ший мара, - гIо дел сона, йоI ворда тӀа дӀатӀайилла.

Цар говр хӀанз кашамашта юххе латтар, юх деникинцашкахьа а йолаш. Тамаш а яр из-м, цхьаккха топ кхетацар цох, даггара дӀаухаш, пхорч доллаше.

- Со а воагӀа, - аьлар мара.

- Ма, сенна воагӀаргва хьо, - юхайистхилар Забрат. - Со хӀаьта а укх сахьате юха ма йоагӀий.

- Жихьнй хӀаьта, - аьлар Асхьаба, - оаха моастагӀашта топаш еттаргья шоана, царга корта хьалъай ца байташ, Iа из чехкка дӀахьо.

Лима зӀамига бер долаш санна мара ца хеташ, атта айяь, мархӀаелла, вордана дӀатӀайолаелар Забрат. Маьра гIо а эшанзар цунна. ХӀаьта а ворда йолча кхаччалца ший сесага тӀехьа дӀавахар Мусост. Ворда чу дада гӀадамаш нийсдир цо. Цар тIа шортта йоӀ Ӏойиллар Забрата.

- Говр юхайоалаергйий IаӀ - хаьттар Мусоста, говр човхаяь, из йолаелча.

- А, - аьлар сесага.

Дикка цунна тӀехьахьежаш лаьттар Мусост. Цхьан хӀаманна раьза воацаш санна, кертах мӀара а хьекха, юхавийрзар из.

Забрат шортта йодар. Чууллаш Лима а йолаш йоагӀа ворда шоай коа йийрзача, геттара беха хьайзар Зайпали Напсати.

- Кхера ма ле! - цӀогӀа техар Забрата. - Лоза мара яьяц шун йоI, дийна я.

- Далла ба хоастам, дала дукха йоахайойла хьо, - аьлар Напсата. - Мича кхийттай укхуннаӀ...

- Ворох кхийттай топ, пхо чакх а баьнна дӀабахаб, тӀехк ца лоацаш, - жоп делар Забрата. - Дийна юсаргья, гӀайгӀа ма е. Дика йоI я шунъяр. Шийна доккха баркал даьккхар укхо къонахашкара.

КӀир санна баха бос бале а, хоза яр Лимий юхь. Дувшадаь дар цун листта даьнна дӀаьха бӀаргий ногӀараш. ГӀадамаш тӀа баьржабар Ӏаьржа кӀаьда корта.

Лима хьамархӀаеллар Забрата.

- ХӀа, мича хьо вай ерӀ - хаьттар цо.

- Укхазахьа, укхазахьа, - аьлар Напсата. Сих-сиха ког а ловзаш, цӀенна дӀатӀаяхар из.

НиӀ а йийлла, Забрат цӀагӀа дӀачуяхийтар цо. Маьнге тIа мотт тессар.Ӏойижпйтар Лима. йоӀ хӀанз а сакхетам чу янза яр. Елча санна уллар из.Халла мара холацар цо доаха са.

- ХIа, со гӀулакх долаш я, шун Ӏадика хийла, - аьнна, яхар Забрат.

Зайпал, лаьрххӀа теркам беш, хьажар ший йиӀий човнага.

- Бакълийннай Забрат, - аьлар цо, - тӀехк ца лоацаш бисаб пхо. ДӀалацал пахашк, иштта. ЦӀий Iо ма ахийталахь.

Напсата шинна кулгаца дӀалаьцар пахашк. Зайпал араваьлар. Отара чура биткъа аьшка чӀий лехар цо. Из, цIи кега а яь, йоагача товнаш тӀа биллар. ЧӀий цӀийбелча, хьаарабаьккхар Зайпала. ТӀаккха шелбалийтар цо из. Цул тӀехьагӀа дӀачувахар йоӀ уллача. ЧӀийна тӀа цӀена пахашк хьоарчайир цо. Цу тӀа тух а хьерцаш, из чакхбоахаш, цӀенйир цо йиӀий ворох яь чов. Цул тӀехьагӀа дӀайийхкар. ЮвргӀа тӀабиллар. Лимийна шийла хургоацаш.

- Котама дилла яийта еза укхунга - аьлар Зайпала. - Елха а ма елха, йоӀ яхаргья хьа.

13

Ди кхы а баьддерзаш доагӀар. Из дар садовш латталга. Лоамашкахьара мух хьекха болабелар. ЧӀоагӀа беце а, шийла бар из. Окопашкара нах кӀаьдбеннабар, мец а шел а беннабар. ХӀаране дог доахар, цхьаннахьа фусаме чуваха, кӀеззига венна а вӀохлулга, салоӀалга. Цхьабакъда, йиш яцар. ХӀанз а данза дар цар сатийса оарц. Лоаллаха ядача юрташкара цхьа ткъаьх саг венавар, цхьабакъда Буро тӀара а Шолжа-ГӀалий тӀара а йоагӀаргья яьха отрядаш, кхаьча йоалаш яцар. Броневик, - цхьаннена а хацар из юхасацара бахьан фуд, - юрта йисте хьалкхаьччача латтар. Шозза-кхозза яхар мо нах тӀабахача, цу чу а гоннахьа а саг кораванзар. Юртарча нахах цхьаккха вацар броневик лалла ховш. Халахетар, тӀахьажача, доккха хӀама карагӀдала деза-кх цунна аьнна хета из, цхьанна хӀаманна пайдан а йоацаш, са хаьдача санна латтийса. Уйла йича а, хьаьжача а, де хӀама ца хинна, догдоахалга а йоацаш йита йийзар из.

Буро тӀара кхаьчар говрабаьри. Чоп баьнна ӀайгӀар кашамашта юххе сангар чу а йита, хьалтӀавера из окопашкарча наха. ГӀадвугаш дацар цо дена хабар а. Буро тIа а тӀом латт, йоахар цо. ЦӀегвардейций низ кӀезига ба. XI арми, ховш ма хургдий шоана, ехай. ХӀаьта а вай дерригаш а декхарийла да, деникинцашта ка ца яла, низ дIа а кхоачаш тӀехьашка ца довла. Штабо дех из. Дукха деце а, гIо а да шоана ца говш кхоачаргдолаш.

- Хьо тхоца Iа е водаӀ - хаьттар Дудара.

- Са сов чехка юхаваха веза.

- Iа фу дий хӀаьта, - аьлар Дудара, - дӀаала штабе, мога а могаш тхо тӀехьашкадовргдац, аьле. Тешаш хила ала. йиш яле, оарц а дайта. ХӀаьта цхьаькха а да: из Iоа латта броневик тхона а сага а пайдан йоцаш йисай. Хиннар фуд а хац. Цу тIа саг вайта, е из дӀайигийта.

- Саг воацаш мишта йисай изӀ - хаьттар тӀавеначо.

- ЦаӀ-м хинна ма хургвий цу тIа, цхьабакъда хӀанз мичав ховш вац-кх из. Ведда хургва.

- Дика да, из аз тохкаргда. Шун Ӏадика хийла.

Окопа чура хьал а иккха, сихха ший говра ӀотӀавахар из.

Дудар а кхыбараш а цунна тӀехьахьежаш латтача хана, деникинцаш, гӀайтта, юха а атака баьхкар. Цу дийнахьа хӀанз кхозлагӀа боагӀар уж атаке. Эггара эшшача хана Дудара пулемет сецар поатронаш кхоачаенна. Деникинцаша цох шоашта ма могга пайда ийцар: майрабаьнна, баьхкка окопашка чулийлхар уж. ДегӀал баьхкар гӀалгӀашта. Топ-тепча а, шалта-гебагӀа а - кхаьч-кхаьччар тохаш, вӀашагӀъийра нах. КӀур эккхар наг-нагахьа, дӀаухар сийгаш. Хала садоахар наха. ЦӀогӀарч деттар, узамаш дора, Ӏолегар, гора увттар, керчар хоттийла гӀолла, вӀаши мархӀаухар. ГӀалгӀаша ка лацар, хӀаьта а, деникинцаш, сов дукха болаш, котбоалащ латтар. Кхоъ вар цхьатарра Асхьабаца латаш. ХӀанз-хӀанз ший дегӀах чакхдоал аьнна хетар цунна цар бе йоахкача топех хьадагӀа ира гебагӀаш. Асхьабага шалта мара яцар. топ Ӏоежаяр цун. Цох де хӀама дацар, хӀанз бе хилча а. Поатрон чуелла валалехьа фуннагӀа а хургдар. ЦӀаьхха тӀера цхьаькха цхьа деникинец ӀотӀакхоссавелар цунна, лаьттах чутоха кийчбаь хьокха мо, шинна бе йоаллаш хьабагӀаш ира гебагӀа бола топ а йолаш. Асхьаб юстараиккхар. Цуннеи вокх деникинцаштеи юкъе Ӏочувежар салте. Цун букъа тIа, фоарт а лоацаш, шалта техар Асхьаба. Ше, кхоссавенна, аравахар из окопа чура. Цигга моастагӀашта тӀанийсвелар Салман, ТӀоха воӀ, БугӀа санна чукхоссавелар из царна юкъе. Хиннар фуд ха цар кхелехьа, кхоккхе Ӏовиллар уж, шалта йийтта. Ше кулгех лета цӀий а долаш, дӀахо ведар из окопа чу гӀолла. МоастагӀашта юха а юкъевахар Асхьаб а.

КӀеззига дӀаховаьннача латаш вар Гирихан а. Шалта яр цун бе. ДIа массаза тоха, меттахьа кхетар цун из. ТӀемо бӀохбаь, дорхбенна хьувзача деникинцаша дуккха гӀалаташ дувлийтар шоашкара. ТӀадаьхка бӀаргаши, эза ийрча йовхьамаши а йолаш, лаьхка йоагӀа акха говраш санна, тӀаудар уж гӀалгӀашта. Царех цхьаццабарашта-м шоайвар е наьхавар къоаста а лорий-хьогӀ, сов корзагӀбаьнна. Цкъаза, кхыметтел шоайла а качъухар уж. Яппараш йора, шоаш фу дувц хацар. МоастагӀашка дувлача гӀалатех пайда эцар Гирихана. Цхьан метте латтар из, наггахьа кӀеззига юстара а эккхаш. Цкъаза, ког кӀал а тессе, вожавора цо юххе гӀолла ведда вода салте. Из гӀатталехьа шалта тохар цун букъа тIа. Вож цигга уллийсар, Ӏоухаш цӀий а долаш.

Гирихана уллув латаш бар Висити Тухани. Уж дагабоахкар цунна, царна хӀама дар кхерар. ХӀана аьлча, уж зӀамига ба, къаьстта къона ва Тухан. Из модж яша а волавеннавац хӀанз а. Салман а ва цигахьа. Цох-м кхы Iа яха кхерацар Гирихан, дIахьажача из гуча веце Салман-м низ болаш а, ка лургйоацаш а вар. Хьаштдале пхеннеца а лоталургволаш цхьатарра.

ЦӀаьхха, Тухана букъа тIа тоха аьнна айбаь гебагӀа бӀаргабайра Гирихана. ДӀахьажжача висар из. ГебагӀа дегӀах чакх а баьнна, ший воша лаьтта вожаш санна хийтар Гирихана. «Юхахьажа!» - цӀогӀа иккхар цунга.

Цхьабакъда, дагадоацар хилар. ГебагӀа ӀотӀакхачанзар Тухана. ЦӀаьхха мичара доагӀа а ца ховш денача кулго хьалаьцар цун бухь. Къаьгар шалта дитт. ЦӀе йовлакх тӀакхессача санна, ала техар салтечун юхьа. Топ дӀахийцар цо. Шинна кулгаца юхь лаьцар. БӀехача кулгашта юккъе гӀолла Ӏоухаш цӀий а долаш, гора вахар из, тӀаккха дӀаоагӀоравежар. Тухан юха а верзанзар. Цунна, кхыметтел, ха а ханзар шийна тӀехьашка хиннар. Гирихана дайзар гебагӀа лаьца кулг а, ший вешийна ханнахьа оарцагӀа вена саг а. Из вар Шахбулат. Гирихан дагахьа чӀоаггӀа раьза хилар цунна. ХӀаьта а хӀанз Шахбулат ший вешийна юстара ваьлча бакъахьа хетар Гирихана. Тухан сиха ва. Хац, дата фу дохаргда, из цунна бӀаргагойя. Бакъдар, аьлча-м, Гирихан ше а вацар Шахбулат маьрша дӀалелийта уйла йолаш, хӀаьта... из гӀулакх дика ца къаьстача санна хетар цунна. ХӀанз а шеквувлаш вар из. Хаьдда Шахбулат бехке ва аьнна оалалацар Гирихана. Алхаста кхийтта топ... Сенна дувцаргда из, уж шоаш бар бехке. Къаьстта Алхаст ше. Топ а Шахбулата тоханзар. Из Гирихана дика дайра. Тухан вар топ эккхийтар. «Миштав-хьогӀ Алхаст хӀанзӀ Дала верзаволва из цу човнах. Ӏовдала иккха х!ама дар из, чӀоагӀа Ӏовдала».

Дов дешше уж уйлаш керта чу ухар Гирихана. Тхьовра мо каст-каста вежарашкахьа хьожар из. ГӀадъухар уж уралатташ, дийна болаш. Шахбулат, футтаройна санна, царна юхе кхестар. ЦӀаьхха из вожаш вайра Гирихана. Из хьан вожавир кхетаданзар цо, хӀана аьлча, адамий гурмат йоаллар цу хана цунна гонахьа. Тур лестадеш, геттара майра латаш вар кӀайбарий цхьа эпсар. ВӀалла а юхатӀехьашка ца воалаш, уст мо чугӀертар из, ма даггар детташ тур а долаш. Нах Ӏолегар... ЦаӀ. ШоллагӀвар. КхоалагӀвар. Шийна духьал лелхача салтех сихха юха а латаш, эпсара тӀаволавелар Гирихан. ВӀаши духьал нийсбелар уж. Цецваьлча санна юхасецар эпсар, хӀана аьлча, тӀем тӀа а воацаш, пхьегӀа тӀа араваьнна латта саг санна саббаре цунна бӀарахьежар Гирихан. ХӀаьта из ше, кӀаьдвенна, кер бувхьаш вар. Хьоцар даьннадар цун юхьа тӀа. Лакхарча дегӀара тенна саг вар из. Фуражка оагӀораяьнна, ах хьагуш бар цун Ӏаьржа кӀуж.

Гирихан юстара а валанзар, цо, тӀахьедда шийна тур айдича. Ше из хӀанз ахвоаккхаргва аьнна, хетар эпсара. Сов чӀоагӀа низ тӀабахийта лостадир цо из тур. ЦӀаьхха шалта духьал лаьца, тур гоалъэккхийтар Гирихана. Цу миноте, тӀакхийтта, дахчанна юкъе дахача санна хетийташ чӀоагӀа лаьцар цо эпсара аьтта кулг. Шалта Ӏеттар наькха тӀа, дегӀах чакхьэккхийташ. ТӀаккха дӀахийцар цо эпсар. Вож, гали мо ӀомӀаьд а венна, вежар лаьтта. Цун тур хьаийцар Гирихана, шалта аьрда бе а лаьца. ТӀаккха бӀарглекхар цо, Шахбулат лохаш. Из юххе уллар, кулгаш керта тIа а лаьца. Шахбулат дийна вар. Цхьабакъда, кхыметтел чов ехка а цунна дӀатӀаваха йиш хиланзар Гирихана. Деникинцаш сов дукха бар. Цар геттара готбеш латтар гӀалгӀай.

- Вурро! Ура! - цӀогӀарч даьлар юртагахьара.

Из дар Солса-Юртара доагӀа оарц. ГӀалгӀай партизаний отряд, Советий Ӏаьдалгахьа болча казакий отряд, кхыбараш. Из бар боккха низ.

Оарц бӀаргадайча, кхы а чӀоагӀагӀа майра баьлар гӀалгӀай. Деникинцаш сихбенна байдар. Еррига атагӀе хьалйизаяр «Вурро! Ура!» яхаш, тӀаяьхкача отрядаша деттача цӀогӀарчаша. «Вурро!» - цӀогӀарч хьакхар кӀалхарбараша а. Алхха цхьан сага дӀахазацар уж. Цунна-м, кхыметтел, шоашта оарц деналга а хацар. Из вар Мусост. Окопа чу вагӀар из, йоккха гӀайгӀа кхаьча. Цунна хьалхашка, цо кӀалтессача чокхе тIа корта а болаш уллар Забрат. Цун сесаг. Из еннаяр. Цхьабакъда, Мусоста теша магацар. БӀаргаш а дийлла, из хӀанз гӀоттаргйолаш санна хетар цун-у на. Мусоста езар из. ЧӀоагӀа езар. Воша, йиша доацаш, хала вахаш хьавена саг вар из. Дукха гайна йоалайир цо Забрат. Из йоалайича гӀоне, чӀоагӀа эргадаьлар цун вахар. Из духхьал сесаг хинна Ӏацар Мусоста. Из яр цунна везе - впзза доттагӀа, везе - воша, езе - йиша. Забрат чӀоагӀа маькара яр. Низ болаш яр. Цкъаза, къонахчоа а карагӀдаргдац аьнна хетар, дӀаенна да а дийя, дӀайодар из. ХӀаьта Мусост ше кӀаьда саг вар. Щаккха кхычоа новкъа хургдар даь вацар. Котама урс хьекха а хӀама йийна вацар. Забрата езар цун нз оамал, ше каст-каста цунга луй а. Цунна ший мар сов мекъа хетар. Да а дар из иштта. Мусоста шийна а ховра ше мекъа волга. Из днка доацалга а ховра. ХӀаьта а кхывар хила магацар цунна. Мекъа ва хьо, яхаш. шийга сесаг ле йолаелча, вела а къеже, хӀама ца оалаш Ӏара из. Ший хулчох даггара цунга оамал хувцийта еннаяр Забрат. Цох хӀама а ца хинна, витар цо из. Из цхьа зӀамига бер долаш санна, цох йола еррига йоакхо шийна дӀатӀаийцар Забрата. МоллагӀа а цхьа цун безам боаца хӀама дайта елча, берага мо цкъа лувш, тӀаккха хьоасташ хьувза езар цун. ЦаI дар Забрат чӀоагӀа раьза йолаш: лийча а, ца доагӀар ше цунна тӀехтехача а, юха яппар яь, безаме доаца дош аьнна дӀаводацар из цӀаккха а.

Мусоста хьатохаш йолча топа духьал нккха йийра Забрат. Пхо наькха тIа кхийттабар цунна.

- Хье... лоралелахь, - уж ши дош аьлар цо тӀеххьара.

ЦӀаьхха, чӀоаггӀа са хьайзар Мусоста. ХӀанз ше фу де, хьанга фу ала деза ца ховш висар из. «Вала веза со а», аьнна хийтар цунна. Сесаг яларца деррига дуне даьсса дийрзар цунна. Цхьаккха саг бӀаргагацар Мусоста: тӀауда деникинцаш а гацар, царца, тӀсххьара низ ураоттабаь, латаш боахка ший новкъостий а гацар. Нагахьа санна дIа-схьа хьайча-м вувргвар из. Мусост лоацавелча санна вагӀар. Цудухьа цунна бӀарг тӀаоттацар, сов даьрбенна хьувзача моастагӀий.

Деникинцаш юхабайдача а вагӀаш вар из. ГӀоттарг а вацар, шийна салте тӀавежавецаре. Мусост бирса ураиккхар, ший низ, хӀанзалца бийхка а лаьтта, цӀаьхха мукъахийцача .санна. Цун цӀимхара юхь бӀаргаяйча, кхеравенна, урагӀатта а ца кхоавеш, юхатӀехьашка текхар салте. Хаьда берд мо тӀавежар цунна Мусост. Аьшка тани мо салтечун фоартах хьарчар цун ийттӀа гӀожа кулгаш. Дикка ха яьккхар Мусоста, цун къамарг дIа ца хецаш, ший сесаг ера бехке алхха из цаI мара воацаш санна. Юххера а доастаделар цун кулгаш салте садоахаш вацар.

Ураэттар Мусост. ДIа-схьа хьажар из. Деникинцаш Саьбердагахьа хьалболхар удаш. Ополченцаш юхабайлар. ЦӀаьхха, сигала мух баьлча, морх хьовш санна, эгӀазал хьайра Мусоста дег чу. «Аьъ, - аьнна хийтар цунна, - са сесаг а йийна дӀадаха доахк-кх шо, вошшийна вараш!» «Шарх» аьнна бетта чура аратессар цо ший йоккха шалта. Окопа чура хьалъиккха, дезза когаш Ӏодетташ, тӀехьаведар из деникинцашта.

- Сабар, зовзаш! - цӀогӀа деттар цо. - Аз бергба шун болх-м, сабар!

- Ма гIо, юхаверза! - аьнна, тӀехьа цӀогӀарч техар гӀалгӀаша, Мусоста хӀама дӀахазацар. Тамаш яр цунна хӀанз йоккха топ яьлча а дӀахозаре. МоастагӀчоа тӀакхача везаш вар из, фуннагӀа даь а, кхыйола уйла цун я а яцар.

Деникинцаш юхахьежа баьлар, шоашта цхьаь тӀавоагӀача сагагахьа. Хоадаллал лаьгӀделар цар болар. Мусост геттара шоашта юхе кхаьчача, ялх-бархI саг, вокхарех хьа а къаьста, юхадухьал ведар цунна. Из кӀалхарваккха аьнна, хьалхьийдар ополченцаш а, цхьабакъда хӀанз из тӀехьа дар. Деникинцаша, гебагӀашца айваь, лаьтта Ӏотессар Мусост. Царех цхьаннена а шалта тоха а кхензар цун. Новкъостнй тӀакхаьчача, Мусост садоахаш вацар. ЦӀех хьалдизадар цун деррига барзкъаш. Цун дакъа дахьаш юхабаьхкар новкъостнй. ХӀаьта деникинцаш байдда бахар, юхахьежаш, бела а къежаш, иштта атта из ве шоашта карагӀдаларах.

14

Ӏуйранна кхо сахьат а даьннадацар, ТӀох меттара гӀеттача хана. Наб кхетацар цунна. ГӀайгӀане уйлаш хьувзар дег чу. Барзкъаш а тӀадийха унахо уллача цӀагӀа Ӏочуваьлар из. Цу чу Ӏочуэзза йоагаш лампа яр. Ший йиш и и маьнге гIа уллар Алхаст. Дийна вар из, цхьабакъда хьайнстхулалуш вацар. Цунна юххе, корта метта т!а а бнлла, тар кхийтта ягӀар Дебахан. Из яр дукхагӀа Алхастага хьожар. Нана-цӀагӀа поднара тIа барзкъаш а дувхаш вижа уллар Тухан. БоккхагӀа болча вежараша цӀавайтавар из, тховсара Iа укхаза де хӀама дац, цӀагӀа фуд а ха. даа хӀама а да, аьнна. Тухан раьза хилар цӀава. Алхаст дагавоаллар цунна. Бизза ший лоархӀар цо цунна топ кхетара бехк. Из сов сиха хила везацар. Цу уйлано геттара а саготдора Тухана.

ЦӀагӀа тхьайсар из, даьца къамаьл деш ваггӀаше, кӀаьдвалар а, мецвалар а, шелвалар а кот а даьнна. ТӀоха витар воI сома ца воаккхаш. «СалаӀнйта, Ӏурра юхаваха а везаш хилча», - аьнна хийтар цунна.

- Деба, - шортта йистхилар ТӀох йоӀага.

ИоӀо корта айбир. Даьх бӀаргкхетташе, кадай ураиккхар из.

- Йолле, сона еза хьо, - аьлар ТӀоха. - Лампа а хьаэца.

Дебахана, нана-цӀагӀа Ӏочуяьнна, тхан цхарал тӀатиллар. Цун

ткъамаш, наькха тIа чоал а даьха, шод баь дӀадийхкар цо букъа тIа. Лампа бе а елла, даьна тӀеххьа коа яьлар из. Ара дохкдоаллар теӀӀа. Шийла яр. ТӀоха хьабаьккхар отара наӀарах боалла чӀега. ЦӀайзза еллаелар ниӀ.

- Хьахьалхашка ял лампа, - аьлар ТӀоха.

Дебахан дӀачуяьлар отар чу. ХӀанз фу де боахк ераш аьлча санна кӀирбенна царна бӀарахьажар етт. Цхьа Ӏаьржа чоапилгаш мо къегар цун доккха бӀаргаш. Ца хаддаш хьекхадора цо мочкалаш.

ТӀох дӀатӀаволалушше, «парт-парт» аьнна уралийлхар саьн чу дада устагIий. Уж шиъ бар. Унзара бӀарахьежар уж, шоай сатем боабаьча ТӀохаи Дебаханаи. Хийцца чудоагӀача шийлача фех хоара ..царна, отара ниI йийлла йолга. Цудухьа, хӀама хуле а яхаш, довда кийчденна латтар жа.

- ТӀакъовлал ниӀ, - аьлар ТӀоха.

Пенах боаллача хьастамах хьалъулла муш хьаийцар цо. Дебахана пнӀ тӀакъайлар. «Сух-сух» яхаш, уж тешадеш кулг а дӀахьокхаш, цхьацца гӀа боаккхаш, тӀаваха цхьа устагӀа хьалаьцар ТӀоха. Вож бедда отара вокх саьн чу бахар.

- БIэ-э-э! - аьнна Ӏаьхар из чӀоаггӀа.

- Лампа Iо а оттайийя, хин дахьаш йола, аз ер бувшше, - аьлар ТӀоха.

Хьалъолла моттиг а ца кораяь, лаьтта Ӏооттайир Дебахана лампа. Ше, сихха яха, гӀумагӀа чу детта хий дахьаш ера.

УстагӀан биъэ ког, цхьана вӀашкаэза, дӀабийхкар ТӀоха. Къулбехьенгахьа корта а болаш Ӏобиллар устагӀа.

- Хьайола, ӀотоӀабе ер, бетталургбоацаш, - аьлар ТӀоха.

Ӏолох а енна, кулгашца устагӀан когаш ӀотоӀадир Дебахана.

ТӀоха шалта яьккхар. Аьрда кулгаца хьалаьцар цо устагӀаи къамарг.

- БисмиллахӀи-рахьмани-рахьим, - аьлар ТӀоха, - дала дикан тIа буалга болба хьо.

УстагӀан корта ай а баь, катехха цун къамаргах шалта хьакхар ТӀоха, Ӏаьржа цӀий Ӏохьаьдар лаьтта. Дебахан харцахьа йийрзар. Тохабелар устагӀа, кхоссабала белар. ТӀоха ший кога го тӀатоӀабир цунна.

- Хьада хий, - аьлар цо, из кӀеззига тийнача хана.

Дебахана гӀумагӀа дӀакховдайнр даьга.

- Ӏочудотта Ӏайха, - устагӀан баге йийллар ТӀоха.

Из хий доттара маӀан бокъонца фуд хацар Дебахана. Цкъа нанас-м аьннадар цунга, садоалаш устагӀанна йолча оттоиа, цуч хьогал йоаяр духьа детт из аьнна. Цхьабакъда, цох хайра тешацар Дебахан. «Фу оатто я из, къамарг хоада а яь, цунна еш яр», - йоахар цо ше-шийца.

ГӀумагӀа ӀотӀаерзаяь, устагӀан бага кхозза хий деттар Дебахана.

- Тоъаргда, - аьлар ТӀоха. - Йолле, хӀанз дӀачу а яхе, сискалаш е, ялх а барх! а - хьайна юлург. Туханага яхьийта еза уж. УстагӀа тулбаь ваьлча, аз юхаехаргья хьо.

Са хилча, Тухан сомаваьккхар ТӀоха. ВоӀа эхь хийтар, ше селла дукха наб кхийтта алларах.

- ХӀама даа хьайна, - аьлар ТӀоха, - юхаваха веза хьо.

Пешка юххе Ӏаькъа чу, Iи хьалъухаш, латтар хьаяьнна пхи сискал. Царгех хий даьлар Тухана, уж бӀаргаяйча. Дулх кхехкаш ши яй латтар пешка тӀа. ЧӀоаггӀа хӀама даа безам эттар Тухана. Цхьабакъда, дехьарча цӀагӀа маьнге тIа уллар Алхаст. Цига дӀачуваьлар Тухан. ЮвргӀа тӀера Ӏобаьнна, гуш бар Алхаста бийхка накха. ЦӀий тӀадаьнна, цӀе кӀаьд латтар тӀахьерчача кисе тӀа. Чукхийттадар Алхаста баргаш, басилгаш. Бос байна яр юхь. Таккхалча уллар из, кӀеззига дийлла бӀаргаш а долаш. йистхулаш вацар хӀанз а.

- ХӀама диадий цоӀ - шортта хаьттар Тухана йишийга.

- А, - корта лостабир Дебахана. - Ши-кхо къург дилла меннай, кхы хӀама диадац селхан денз.

Тухана доккха садаьккхар. ДӀатӀаваха Ӏохайра из вешийна йистте маьнге тIа.

- Алхаст, - дог чӀехкар Тухана, - верзаргва хьо. Сона кхийттаялар из, хьона кхетачул.

Алхаст юхайистхиланзар. Тохадаланзар цун бӀарга ногӀар. Тухан гӀеттар. Шортта юстараваьлар из. Юха чуваьлар нанацӀагӀа. Дебахана спскали дулхн Ӏооттадир цунна истола тIа.

- Аз дуаргдац, - аьлар Тухана.

- Мегаьд, новкъа водаш дуаргда Iа хӀаьта, - аьлар дас. - РӀоӀ, хьадаккхал дулх.

- Ведара чу дилла аз изӀ - хаьттар Дебахана.

- Геттара мегаргда. ЦӀена йий изӀ

- Я.

- Яла хӀаьта чехкка.

Даьнен йишиннеи тамаш еш бӀарахьежар Тухан. Сабаре бар уж, цӀагӀа вӀалла хӀама а ца хилча санна. Бакъда, йовхьамаш-м цӀенхаштта яр цар, бӀаргаш а гӀайгӀане хьежар. ХӀаьта а, из шедар дош дацар, селхан цар цӀагӀа иккхар дагадеча. «ХӀанз фу хиннад укхазаӀ Фу уйла йолаш ва-хьогIа ерӀ Дицденнад укхунна дерригаӀ - яхаш мо, даьна бӀарахьежар Тухан. - ТӀангар дӀа а дахийта, кхы эхь ца хеташ лел ер а!»

- ХӀама дага ма далла, - аьлар ТӀоха, цун уйлаех ше кхийтача санна. - ЦӀагӀара гӀулакхаш-м тӀехьагӀа кхоачаш дергда. вай. Из кхувргда. Иштта дӀаала хьай вежарашка а. ХӀаьта наха юкъера шоай гӀулакх дизза дӀахьо.

Дулхах «тӀанк» аьнна хьалйизар ведар. Из гале чу оттайир Дебахана. Пахашка юкъе делла тух а диллар цо цу тIа. Цул тӀехьагӀа, йитта улла гӀайба цӀена лоаччар тӀахьоарчаяь, пхиъэ сискал а гале чу еллар. Из ги а делла, Тухана аьлар:

- ХIа, со-м вода.

- По, - юхайистхилар да. - Сога хабар деш а хила, йиш йол-йолча хана. Сийсара цӀавена а дика гӀулакх даьд Iа.

- Мегаьд, - аьлар Тухана.

Коа араваьлар из. ТӀеххьа арабайлар ТӀохи Дебахани.

Са хиннадар ара. Дохк айлуш доагӀаш латтар. ГӀорадаьдар лаьтта. «ЙӀохлойя, юха а хотта баргба, дӀаваха ца могаш, - аьнна хийтар ТӀоха. - Бакъахьа яр шелал латтаре».

КоанаӀарашкахьа а ца водаш, беша гӀолла сихха вахар Тухан.

...ТӀох мо хьалха ца гӀотте а, сатоссаш коа ваьнна хьувзар Зайпал а. Ийснех ялх котам йийра цо, урс хьекха.

- Фу де воалл хьо, даа хӀама доацаш ма дусаргдий вай, - аьнна, ле еннаяр цунга Напсат.

-- ХӀайт, наӀалет хилда цу хьа бата! - яппар йир мара. - Фу дувцаш йоалл, еррига юрт, мохк хӀалакьхилар кхерам болаш денача дпйнахьа.

- Ай, аз-м иштта яхацар, - аьлар сесага, эхь хийтта шийгара даьннача дешаех. - Со-м...

- Хов, хов Iа мишта ях а...

- йо! дагайоаллаш яхар аз-м.

- Из а лергьяц. ХӀама дергдац. Цунна шортта дилла юсаргья. Чураш юсаргья.

- Мегаьд, со-м Iа яххачоа раьза я.

- Ма товра хӀанз хьо раьза а ца хилча. йолле, ха а ца йоаеш, дӀакхехкае уж котамаш.

ЦӀагӀа дӀачувахар Зайпал. Лимий човна тIа йоалла пахашк хувца веннавар из. ДӀатӀавахача из тхьайса а хинна, йитар цо из. Напсата, мустъяь цхьалхаяьха, яь чу яхийтар котамаш. Яй боккха болаш, ерригаш чухайшар уж цу чу. Котамаш кхехкача юкъа ши сискал еттар Напсата.

Цхьа гӀогӀ мара тӀера ца доаккхаш, - из йоӀа дитар нанас, - деррига дулх а сискалаш а пахашка тӀорме чу а ехка, араваьлар Зайпал. Улица тӀа дӀаэттар из, моллагӀа тӀемахой болча хьалводача сагага из кхача дӀабала дагахьа. КӀеззига мара латта везанзар Зайпала. Дуккха нах бӀаргабайра цунна улицагӀа хьалбоагӀаш. Уж цар юртара нах бацар. ГӀалгӀай а бацар. Кортош тIа лергаш дола кийнаш, фуражкаш тухкар царна. Когаш тIа ювхар ботинкаш, иккаш. Чокхи цхьаннега а дувхацар. Кожанкаш, полтош яр царна тIа. Топаш яр массанега а. Цхьанне хаьн уллар маузер:

- Моаршал да хьога, воккха саг, - аьлар цар Зайпала хьатӀаотташе.

- Дарасти, - моаршал юхадерзадир Зайпала. - Куда пошолӀ

- Деникина тӀадолл тхо, - жоп делар цунга.

- Деникин там, - кулг лостадир Зайпала.

Зачем твой дратца ДеникинӀ - хаьттар цо. - Это ингуш дратца Деникин. Это ингуш юрт.

- Э-э, - цӀенхаштта вийрзар эрсечох цаI, - хьо нийсавац, воккха саг. Деникин алхха гӀалгӀайх лата а ца воагӀаш, къе мел волча сага ираз доаде воагӀаш ва. Хьа юрт, са юрт а ца яхаш, дерригаш цхьана отта деза вай цунна духьал. ТӀаккха мара вай котдовргдац цул.

- Ти хтоӀ - хаьттар Зайпала, цу дешашта раьза хинна.

- Тхо Шолжа-ГӀалий тӀара болхлой да, - лоацца жоп делар эрсечо.

- Харашо, ей бох харашо, - аьлар Зайпала. - Твой правильно пришол. Вот, возьми. Курица, сискал, чурек, - ший бе боалла тӀормий дӀакховдабир цо царга.

- Возмили, возмили, - йоахар Зайпала, цар из дГа ца эцар кхераш.

- Баркал хьона, воккха саг, - аьлар болхлоша. - ЧӀоаггӀа мецденнадар тхо, селхан денз новкъа доагӀаш.

Из тоама аьннадацар. Уж харц ца лувлга кхетадир Зайпала,. даар бӀаргагушше цар сийрдаяьнна йовхьамаш зийча: гӀадвахар из, шийна доккха дика хӀама карагӀдаьлча санна.

Эрсий дӀабахача, сихха юхачувахар из ший коа.

- Сесаг, мичай хьо, - цӀогӀа техар цо. - Хьалаца вож кхоъ котам живарий!

...Ӏурре урвгӀеттавар Боскар а. Чуяьккха цӀенъюкъе латтар цо селхан ена пулемет. Цхьа уйла дага йолаш, барзкъаш тIа а дийха, цӀагӀаӀ^. араваьлар из. «ТӀем тӀа воде герз доацаш хӀана вода-хьогӀ ерӀ» - яхаш, корах цунна тӀехьахьежар Зуго. Цхьабакъда, Боскар кхыча оагӀорахьа вийрзар. Из вацар тӀем тӀа водаш. Боскар водар Дударарга. Цунна ховра, дика ховра, мича ваха веза.

- Дудар! - аьнна, коа а ваьнна, чукхайкар Боскар. - Дудар!

Дудар ийча ваьлар.

- А, хьо ва из, Боскар, - аьлар цо. - Хьавола чу, фу хиннад цигаӀ

- Баркал, чу-м вагӀацар со, - аьлар Боскара.

- Мича йихьар Iа, селхан деникинцашкара яьккха пулеметӀ - велакъежар Дудар. - ВаллахӀии майра-м ера Iа из-м. Со-м хьо цар вургва мотташ вар.

- Из пулемет бахьан венав со хьо волча, - аьлар Боскара.

ЦӀимхара яр цун юхь, дош гӀожо оалар. Цу ханна, ийча

ваьлар Шахбулат а. Бийхка бар цун корта. Човно чӀоаггӀа лазар дечох тара бар бос. Шунбараш цӀагӀа а мичаб, цIа а ма хаьрцадий шун, аьнна, Дудара шоайцига бийса яккха чувигавар из сийсара. йоккха яр Шахбулата кертах яь чов. Цхьабакъда, цун ираза хӀама ца деш бисабар хьоа. ДӀалелалургволаш вацар Шахбулат, царцига цу бус салеӀадецаре. Дудар ше а вар селхан иштта салоӀалга дезаш. Лазар деш яр цун баламах яь чов а. ХӀанз шаккхе а, кӀеззига шоаш дикагӀа хилча санна хеташ, окопашка юхабаха кийчлуш бар уж.

Боскарга моаршал делар Шахбулата. Вокханна дезадаланзар из цига нийсвенна. ХӀаьта а ше бена никъ дӀачакхбаккха лаьрхӀар цо.

- Фу хиннад цига - хаьттар Дудара. - Новкъа-м яц хьона из пулеметӀ

- Из йохка дага ва со.

- йохкаӀ - хаьттар Дудара.

- ХӀаьта, - жоп делар Боскара. - Селхан йоккха топ чукхийтта, говри ши етти бийнаб са. Ларма а дохадаьд, чу мел латта хӀама а тӀехьа. ХӀаьта дийна вар ваханза мича воал. Цудухьа... из йохка лаьрхӀад аз.

- АхӀа-а, ахIа-а, - аьлар Дудара.

Шахбулата бӀарахьажар из, цхьабакъда вокхо хӀама аланзар.

- Поатронаш йий хьогаӀ - хаьттар Дудара.

- Я. Ши лента дизза.

- Уж а пулеметаца йохкаш я-кх хьаӀ

- Я.

- Фу мах бех IаӀ

- Говра мах. Из кӀезига болга хов сона, хӀаьта а аз дарегӀа дӀалу из.

- Аз лу хьона говр, - цар къамаьла юкъеиккхар Шахбулат. - Са говр мегаргйнй хьонаӀ

- Мичай изӀ

- ДIа кхий чу латт.

- Iа йита хьайяр, - аьлар Дудара, - аз сайяр лургья.

- А, а, - аьлар Шахбулата, - саяр дӀайигийта.

Ший говр кхий чура араяьккхар цо. Боскара дехьа а сехьа а воалаш, чӀоаггӀа зийра из. Баргаш а техкар цо, царгашка а хьажар.

- Укхунна со раьза ва, - аьлар цо.

- Вале хӀаьта, дӀайига мукъа ва-кх хьо из, - аьлар Шахбулата. - Пулемет яхьа тхо тӀеххьа дӀадоагӀа хьона.

Журал лаьца, улица тIа а яьккха, говра тӀахайра Боскар.

Вож тохаелар, дирстах ка а етташ, дӀаэккха кийча йолаш. Дпрст юха а етташ йоргӀа вахар Боскар.

Шахбулата кхо хетар цо дӀаюга ший говр. Кхы цунна тӀехьахьежа а ца мега, цӀагӀа дӀачувахар нз.

Зуго духьал ера Боскара.

- Ер фу говр яӀ - хаьттар цо.

Из шийна цхьанахьа яйча санна хетар цунна.

- Аз хийцай ер, - жоп делар Боскара. - Суламбика воӀаца.

- ХийцайӀ СенахӀ

- Пулеметах. Цун мах дукхагӀа м бар, хӀаьта а... дӀаьхданзар аз из. ТӀом ма бий вайна...

Зугос кхы хӀама аланзар. Цхьабакъда, дагахьа-м чӀоаггӀа раьза хиланзар из ший мара. «Ма эхь да ер, - аьнна хийтар цунна. - Шевар тӀема гӀулакха лел, ер ший цIа мара хӀама бӀарга ца гуш хьувз. Фу мар ва саварӀ»

Говра хоамат а елла, ши ткъе тӀехьа тессар Боскара. Отар чу йийна улла говр тӀехьайийзар цо цунна.

- Дудари Шахбулати боагӀе, пулемет дӀаяхьийталахь царга, - аьлар Боскара сесагага.

Ше, говр, лаьлла, коара араволавелар из. ГӀорадаьча лаьттд гӀолла, етталуш тӀехьатекхар тӀехьайийза говр.

- Но-о! - цӀогӀа деттар Боскара. - Но-о!

Нах бӀарахьежар цунна. Цхьабакъда, Боскара-м цхьаккха гацар уж. Гацар аьлча а, царца гӀулакх дацар цун хӀанз. Цар ше хоаставой а бехк боаккхе а - бе-башха хетацар. Из ший гӀулакх деш воаллар. Шоай гӀулакхаш леладайта нахага а. Говр, юрта йисте а яьккха, кхалаж дӀакхувсача ор чу яхийтар Боскара. Цул тӀехьагӀа шаккха етт а, цхьацца хьош, бнхьа чукхессар цига.

КхозлагӀа цӀакхаьчача, Зугос чувийхар из хӀама даа. Говр дӀайийхкар Боскара. Иол йиллар. Говра хьатӀадаьхкар коа мукъахийца лела жа а. Боскар дӀачувахар. Зугос Ӏооттадир цунна сискали, кӀодари, чайи. Мара, йист ца хулаш чуийнна диар. Массаза а ше къаьста дуар цо хӀама. Сесага пурам дацар цунца Ӏохайна хӀама даа. Боскара из магийтацар. «Кхалсага ший могтиг ха еза, - йоахар цо дагахьа. - Во Ӏамаргья, нагахьа санпа кӀое воле».

- ХIа, - аьлар Боскара, ше чаь пела менна ваьлча, кулгех йовлакх а хьекха, - хьайна хӀама а диэ, хьаараяла, сона еза хьо.

Зуго дукха ганзар хӀама дуаш. Мара цӀогӀа тохар кхераш„ сихха араяьлар из.

Ларма чу дахчан лоами а оттабаь, белаца чукхийтта лаьтта хьалтувсаш воаллар Боскар. Кхораш а кӀолд а вӀашагӀъийна дар лаьтта.

- Хьайола, хьахаржа цу лаьттацара кхораш, - аьлар Боскара. - Билача баа йиш йолаш хургба уж.

ЗугЪ цецъяьлар. Уж бар зӀамига хьуна кхораш. Педаш чура берхӀа Iо а баха, лаьттанца вӀашагӀъийнабар уж. «Билача а цӀенлургбий-хьогӀ уж-м, - аьнна хетар Зугойна. - ХӀама дацар сов зӀамига бецаре а. Цул совгӀа... Фу аргда наха. Ер-м эхь ма дий...».

- Фу деш латт хьо, яьй! - тӀачайхар Боскар. - Ха ма йоае.

Зуго, чехкка .чуяха, ведар яхьаш ера. Маьре а ялехьа хеза цхьа хӀама дагадера цунна. ВӀашагӀкхийттай йоах ши неш. «Мишта ях хьо хьай марацаӀ» - хаьттад цхьанне. - «Дика, товш, ях, - жоп деннад вокхо. - Цхьа хӀама хилча гӀоне, къаьстта чӀоагӀа товш». - «Фуд из, дувцалӀ» - дийхад хьалхарчо. - «Цкъа говр-ворда дежа, кхай т!а даха арадаьлар тхо, - дувца йолаеннай вож. - Коара арайоаллаш ког дӀакхийтар тха говра. «Цкъа», - аьлар са мара. Улица тIа яьлча, юха а ког дӀакхийтар говра. «Шозза», - аьлар мара. ТӀаьх тӀехйоаллаш юха а ког дӀакхийтар говра. «Кхозза», - аьлар са мара. Кисара хьа а яьккха, тепча йийтта, цигга йийна Ӏойиллар цо говр. Иштта ювш хулий говр, фуд Ӏа даьр, хӀанав хьо селла къпза, хьайба ма дарий из, мотт боаца хьайба, яхаш, шийга со ле яьлча, «цаI», - аьлар са мара. Цу хана денз Ӏалаьмате товш дах тхо».

Из дийцача кхалсагах тара хийтар Зугойна ше а. Цу сесага хиннар мо мара бокъо йолаш яцар из Боскара цӀагӀа. Хала дар из ла, хӀаьта а фу дергда цоӀ ЦӀендас аьннар отта дезаш да гӀалгӀай фусамашка. Иштта хиннад массаза. Зуго яц цу гIулакха духьалъяла дага йолаш, духьалъяла елча а, яц хӀама де низ болаш. ЦӀендас шийга яххар дича яьннай из. Цунна дагадалла дезаш дац дӀаходар.

Пера гӀорадаь шийла лаьтта кулгашца кега а деш, кхораш хьахаржа хайра Зуго. Хачи а гӀовтал а бӀехъенна воаллар Боскар ше. Белаца хьа а ийдеш, шортта лакхе хьатӀадехкар цо лаьтта.

Баьхкар Дудари Шахбулати. Уж чубеханзар Боскара, сиха болга ховш. Пулемети ленташи, арадена, дӀаделар цо царга. Царех эхь хеташ, оагIора йийрзар Зуго. Вожаш, шоай герз а ийца, бахар. Шахбулат бӀаргавайча, ше латтачара тохаенна цунна хьатӀая елар цун говр, цхьабакъда дирсто хьахецанзар. Цунгахьа дӀа ца хьажа гӀерташ, чехка араваьлар Шахбулат Боскара коара. Боскар юха а ший балха чуийра.

ВӀаший йист ца хулаш дикка ха яьккхар Дударей Шахбулатеи. Боскарах лаьца яр цар шинне а уйлаш. Царна кхеталацар из саг. Цар Ӏовдала лоархӀар нз. Царна, кхыметтел, къа хетар цох селла нахаца дог доацаш, цӀаьрмата из волаш.

- Гой, фу деш воалл, тахан-кхоана яхар мо юрт дӀаяккхара кхерам болаш гӀулакх латташе, - аьлар Дудара.

- РаӀас морг ва-кх из а, - аьлар Шахбулата.

- Фу де боахк уж цу боахамах. Iоажал-м кога кӀал ма йоаллий.

- Царна шоаш даим бахаргба аьнна хет.

- Хургбий-хьогӀ уж вай кхоаненцаӀ - ше-шийга хоатташ мо аьлар Дудара.

- Сенах хов из... Хургбац. Хила йиш яц.

- Вайна гургйий из кхоане,- доккха садаьккхар Дудара.

- ХӀама дац ца гой а, вай даьр а довргдац.

- Бакълув хьо, Шахбулат. Саг саг хила веза. Ше сендухьа къувс, фу лех ховш а хила веза. Из да керттерадар. Шийна ваха-м хала дац. Шийна-м борз а ях. Саг, ше саг вале, адамий ираз бахьан ваха веза. Большевикаш керттерча даькъе хӀана беза хой хьона нахаӀ Дурраз из цар яхандаь, уж дог-цIена боландаь-м даьра безаӀ

Цхьацца хӀаман уйла еш, шортта окопашкахьа хьалболхар Дудари Шахбулати. ГӀорадаьча лаьтта гӀолла етталора цар яхьача пулемета чархаш. Дохк хаьдда дӀадаьнна, сийрдаяьннаяр атагӀе. Сигале а хӀанз селхан мо екъа яцар кхоалленах. Наг-нагахьа гучайоалар маьлха зӀанараш. ХӀаьта а, безаме яцар. Шийла мух бар хийцца хьекхаш.

Окопашка хьагуллуш бар тӀемахой. ЦӀераш йоагар дехьа а сехьа а. Царна гонахьа хайша а ура а латтар нах. ХӀанз селхан мо кӀезига бацар уж. Шолжа-ГӀалий тӀарча болхлоел совгӀа, Буро тӀара цӀегвардейцаш а баьхкар гӀалгӀашта оарцагӀа . Царца бар нохчий а, хӀирий а, кхыча къамех бола нах а. Уж бӀаргабайча чӀоагӀа дог айделар БӀарий-Юртарча наьха. Гаьнна лоам чу ядача юрташкара а тӀехь кхы а тӀаухаш бар гӀалгӀай. Латаш, шоай са дӀадала кийча бар уж берригаш а.

Дуккха цхьана гулбенна латтача наха тӀанийсбелар Дудари Шахбулати.

- Хьо хьан тайпах ваӀ - хаьттар Дудара цхьаннега, цкъа массанега моаршал а хаьтта.

- Эсий-наькъан ва, - жоп делар къонахчо.

- ТӀаккха хьоӀ

- Со а ва Эсий-наькъан.

- ХьоӀ

- Со а цар ва.

- Ай, дерригаш-м хургдац Эсий-наькъан, - велакъежар Дудар.

- Дерригаш дац, - жоп делар виълагӀчо, - вийтта ва.

- Дала вӀаший къоаста ма довлда шо, - аьлар Дудара.

Шахбулати изи дӀахоболабелар.

- Гой, иштта хул хьона яхь йола кӀантий, - юха а аьлар Дудара, кӀеззиг шоаш царна дӀагаьнабаьлча.

Малх айлуш боагӀар. Наг-нагахьа гучаэккхар из, лоамаш тIа гӀолла сихъенна малхбоаленгахьа дӀаудача Ӏан морхашта юккъе гӀолла.

- «Гов-гов!» - яьлар йоккхий топаш. ДӀадоладелар тӀема керда ди.

15

Сигале яьккха малхбоалехьа дӀаухар шийла морхаш. Нагнагахьа гучалелхар маьлха зӀанараш. КӀай кисеш санна, морхех Ӏоохкалора уж, цхьабакъда, чехкка дӀайовра, юха хьалчуэзача санна. ЙӀовхал лацар вӀалла а. Шийла бар бийсан, къаьстта сахуллаш хьийкха мух. ХӀанз дикка лаьгӀбеннабар из. Хих санна ша баь уллар лоа. Лаьтта гӀорадаьдар. Деникинций аргӀан атака юха а теха, салоӀаш багӀар ополченцаш. Цхьабараш хӀама дуаш, вожаш гӀаьленаш увзаш, кхоалагӀбараш цхьанна хӀаманна даькъе а боацаш санна, йист ца хулаш, цхьацца шо-шоай уйлаш еш багӀар. Наггахьавар уралаттар. Юрт ах хӀалакьяь яьпнаяр, хӀаьта а ца хаддаш чуетташ яр деникинций йоккхий топаш. Нах лоамашка хьалбахабар, цхьабакъда берригаш бахабацар. Цхьаццабола дезал хӀанз а цӀагӀа бар. Шоашта мога новкъостал дора цар тӀемахошта: даа хӀама дора, тӀаювха йӀайха хӀамаш кхухьар, бераша хий кхухьар. Тухана дена дулх дуаш багТар ТӀоха къонгаши, царца ши-кхо саг кхыи. Из хӀанз а дӀайха дар.

Хоза хетар шелданнача кулгашта из хьахьокхаделча а.

ХӀама дуаш багӀар Ӏурра баьхка эрсий а. Царех хӀанззе а кхо саг вийнавар, цаӀ чӀоаггӀа чов яь, юрта Ӏочувихьавар.

Хоза лаьрххӀа сий деш хьежар царга гӀалгӀай. Шоайчарел дукхагӀа дагабоахкар царна боабаь эрсий. Цхьабакъда, тӀом тӀом ба. ЦӀаккха ха йиш яц, мала вувргва, мала варгва.

ГӀалгӀай дег тӀара раьза бар эрсашта, шоай гадаккха уж баьхка, къамаьла а доацаш, гӀулакхаца, беча тӀемаца цар шоай денал хьагойташ. «Царна фу бала тӀакхоачар вайна, гӀалгӀашта, новкъостал ца дича, - аьнна, хетар цхьаццабарашта. - ВӀалла укхаза ца баьхкача а баьннабецарий ужӀ Вай гӀоргдарий эрсий юрташта новкъостал де, царна иштта кхерам тӀабессачаӀ! > Дагахьа ше-шийна жоп лора хӀаране: «ГӀоргдар», - аьле.

Иштта дег тӀара раьза болаш бӀарахьежар гӀалгӀай нохчашта а, хӀирашта а, балкхарашта а. ЧӀоагӀа денал хьокхаш латаш бар уж берригаш а.

Иштта яр этта зама, иштта бар большевикий лоӀам, къебарий дегашка бесса кхетам. Цох латтар цар низ а. Из кхетадацар герзех хьалбизза тӀабоагӀача моастагӀаша. Из цар доккха гӀалат а дар. ВӀалла а ца метта, дага а ца хинна юхадухьале йора царна, тӀаьръюкъе яхккал мара йоацача гӀалгӀай юрташа.

Деникинций командовани турмалца а, кулг духьал лувцаш а Ӏохьежар БӀарий-Юртагахьа, цига цхьа ший тайпара къайле бӀаргаго гӀерташ санна. Цхьабакъда, мел чӀоагӀа бӀарглакхарах, ер да аьнна хӀама дацар хьагуш. ӀажагӀа, цӀе кирпишк тӀайилла, е йост тӀатесса, деха а доханза а латта зӀамига цӀалгаш, йийца лохига карташ, готта улицаш. Юххьанца командованена хийттадар духхьал цхьан атакаца цу юртах шоаш чакхбоврг ма бий аьнна. УрагӀдагӀаш цаӀ цӀа дита уйла йолаш а бацар уж. Цхьабакъда, гӀулакх кхыча тайпара нийсделар. ГӀалгӀай садехка духьалъайттар деникинцашта, шоай хӀара цӀа вӀов йолаш санна. Атаке массаза боагӀа, боабаь а човнаш хинна а дуккха нах а буташ, юхатӀехьашка боалар моастагӀий. ХӀаьта а, сов йоккха яр цар арми, яцар иштта атта юхатохалургйолаш. ЦӀаькха а цӀаькха а яхар мо, дхьаккха саг шоашта тӀера а ца ваьлча санна, кулга пӀелгаш мо кхотаденна мугӀараш а долаш, чуухар уж атаке.

ТӀоха къонгашта юххе гӀолла тӀех а ваьнна, эрсашта дӀатӀавахар Шовхал. Куц долаш саг вар из. ЧIоагIа товра цунга доккха Ӏаьржа щи мекх. Гирихан тӀехьахьажар цунна. Велакъежар из, цкъа замешца Салмана саг йоалае вахача хана, цо цхьаца сакъердаме хӀамаш дувцаш нах белабар дага а деха.

Эрсашка моаршал а хаьтта, царна юххе окопа чу Ӏохайра Шовхал.

- Тахан берригаш гӀалгӀашта тӀаэтта латаш ба, - аьлар цо. - ХӀанад из иштаӀ Сона хетаргахьа кхы тӀехдаьнна дика нах а ма дац тхо.

- Хьо гӀалат ва хӀаьта, - аьлар, хаьн тIа маузер уллача эрсечо. Шовхал велакъежар. Ший мекха кулг хьакхар цо.

- ГӀалгӀай - майра къам да, - тӀатехар эрсечо.

- ЦIи фуй хьаӀ - хаьттар Шовхала.

- Александр я.

- Тха меттал Ӏалихан ва-кх хьо.

Гонахьара къонахий белакъежар. Велакъежар Гирихан а. Вежарашца вагӀе а, беррига теркам цигахьа бар цун.

- Болхло вий хьоӀ

- Ва. Са новкъостнй а ба болхлой. Мехкдаьттахой да тхо, - аьлар зрсечо курра.

- Со ахархо ва. Са цIи Шовхал я, - Александрага кулг кховдадир цо.

Из дар пйттӀа доккха кулг. Цундар мо гӀожа дар Александра юхаденна кулг а. Нийсса шоайла вӀаший бӀарахьажар уж. ТӀаккха белакъежар.

- Вежарий да-кх вай, - аьлар Александра.

- Вежарий да вай, - аьлар Шовхала.

ЦӀенхаштта йийрзар цун юхь. ЦӀенхаштта йийрзар гонахьа латтарий йовхьамаш а. Бегашта мо дӀадоладенна къамаьл цхьа доккха хӀама а хпнна дӀаэттар. Хийра нах шоайла вежарий хилар деза а чӀоагӀа а лоархӀаш хӀама да гӀалгӀаша. Ишта моттиг ннйсъеннача дукха нах гулбу, доахан а доадийя, йоккха че ю, ловзар оттаду. Александра хацар из гӀалгӀай Ӏаьдал. Цудухьа кӀезиг-дукха цецваьнна хьежар из царна бӀара.

- Аз дув буъ, - аьлар Шовхала, - со мел вах хьа тешаме доттагӀа хила.

Шаккхе а уралаттар уж. Лакхалла цхьатара бар уж, цхьабакъда, Шовхал теннагӀа хетар. Тешаме хьежар Александра сийна бӀаргаш, фуражка кӀалхара хьагора кера кӀудж.

- Нанас хьийкхача шурех дохьаж хилда сона, аз сай дув къаьрбаь моттиг йоагӀаргьяле!

- Аз а буъ дув, - аьлар Александра. - Сай цӀагӀа, сай новкъосташта хьалхашка сий довлда са, из цӀаккха а къаьрбойя! - Цул тӀехьагӀа шоайла кхозза мархӀалийлхар уж.

- Ираз долаш хилда шун доттагӀал, - ловцаш даха болабелар гӀалгӀай, ХьатӀаухаш, кулгаш а лувцаш, аргӀ-аргӀа мархӀабехкар цар уж.

- Вай Кавказа лоамаш мел латта дахалда шо.

- Вай къамашта юкъе цӀаккха а лергбоацача машара лард елларгаш хилда шо.

- Садалда шоана юкъе цатоам бе дагадохаргдолчун.

Шоай новкъоста, из хувцавелча санна, цецбаьнна бӀарахьежар эрсий. Шоашта гушдар бегаш ба е цӀенхаштта гӀулакх да кхеталацар царна. ХӀаьта а, сенах хов ер аьлча санна, уж а ловцаш даха болабелар Александраи цун кердача доттагӀчоаи. ДӀатӀаваха Шовхал мархӀавеллар Гирихана а.

- Со раьза ва хьона, - аьлар цо. - Сона дика хет хьо сайна вовзаш а. Со хьона вовзий хац сона. ТӀоха Гирихан ва со. Шагрий-наькъан. Со а тха цӀагӀарабараш а чӀоагӀа раьза хургба, хьо мичча хана а тханцига воагӀе.

Шовхала чӀоаггӀа баркал аьлар Гирихана. БӀарахьожжаше везавелар цунна из. Дезаделар Гирихана сибат, цун эздел, йистхилар.

- Со воагӀаргва шунцига, - аьлар цо.

Гирихан тийшар цох. ГӀадвахар из, цхьа доккха дика хилча санна шийна. Цул тӀехьагӀа мархӀаиккхар из Александра. Дег тӀара ловца баьккхар.

- Шун доттагӀа хила хьожаргва со, воша ца хуле а, - аьлар цо.

Шовхали эрсеи дув биа доттагӀий хинналга чехкка дӀахезар окопашка гӀолла. Массанахьара хьатӀаухар царна нах. ХӀаране, ше-ше чӀоагӀагӀа ала гӀерташ, даькъалдувцар цар доттагӀал.

ТӀавера Дудар а. ТӀоха къонгаш юстарабаьннача гӀолла тӀавера Шахбулат а, цунца Асхьаб а.

- Ер ди вайна цӀаккха а дицлургдац, - аьлар Дудара. - Даькъал хилда шун доттагӀал, са новкъостий! Советий Ӏаьдала моастагӀий кастта хӀалак а баь, иразе, кортамукъа вахар хилда шун!

- Амин! Амин! - йоахар гӀалгӀаша.

- Амин! - аьлар эрсаша.

- Баркал шоана массанена а, - аьлар Шовхала. - Вай котдаьлча, аз сай цӀагӀа чудехаргда шо дерригаш а. ХӀаьта хӀанз... че еча мичад вай. Цхьабакъда... халха мукъагӀа довл вай. ДIатохал тӀоараш.

Окопашкара хьалъарабайлар нах. Боккхо го а баь дӀаайттар. «ТӀох-тӀох-тӀох»! - детта даьлар тӀоараш . Ши пхьарс а айбаь, воаллаше когабухьара халхаволавелар Шовхал. Нийсса лоаттдора цо гӀов, хӀаьта когаш тӀа бӀарг тӀаоттацар, сов сиха лелаш.

«Ворс-вой!» - кхоссар цо наг-нагахьа. Хоза дора цо халхар. Къаьстта хоза хетар из эрсашта. ТӀоараш деттар цар, цхьабакъда нийса деттацар. Из царна шоашта а гора, цудухьа, геттара юха ца соце а, шортагӀа детта гӀертар уж. Новкъа хургдоацаш.

Шовхал, тӀеххьара, маркъилг мо кхоста а венна, Александра хьалхашка «тӀап» аьнна сецар. Берригаш, бела а къежаш, дIабийрзар Александрагахьа. Из цкъарчоа юхаозавелар.

- Саша, волле, вала халха вай ӀаьдалагӀа! - цӀогӀа техар цун новкъосташа.

Александра безам бацар халхавала, цхьабакъда, гонахьа латтарашка хьежача, кхетадир цо, цар яххар ца дича ший хӀама хургдоацалга. ЦӀаьхха аьтта ког лаьтта Iо а теха, кадай гона юкъе иккхар из. ЧӀоагӀа сакъердаме хеташ бӀарахьежар гӀалгӀай цо деча халхара. Александра цкъа кулг айдора, тӀаккхавож кулг айдора, «топ-топ-топ», «топ-топ-топ», - яхаш Ӏодеттар гӀорадаьча лаьтта ший йоккхий иккаш ювха когаш.

- Хьажал, хьажал! - йоахар гӀалгӀаша. - КӀант ва!

Гонна хьатӀатеӀар тӀехьашкахьа латтараш, когабухьара увттар, Александра деча халхарга хьажа гӀерташ. Тхьовра санна ца хаддаш дар тӀоараш.

Эрсий меттала байт лакха волавелар Александр:

Я не свататься приехал

И не девок выбирать -

Против белых, за Советы

За свободу воевать!

Гонахьа латтараш гӀаръяьнна белабелар. Белакъежар кхыметтел эрсий мотт ца ховраш а. «ТӀах-тӀах» аьнна, наькха тIа, гонаш тIа, дехьа а сехьа а доахаш, иккаш тIа а тӀоараш ӀотӀатехар Александра. ДӀахо лекхар байт:

Вы, ребята, не робейте,

Мы Деникина побьем,

Беляков загоним в море,

Солью задницу натрем!

ХӀанз кхы а чӀоагӀагӀа баьлар белам.

- Деникинцаш боагӀа, - аьлар цхьанне.

Шортта аьлар цо из, цхьабакъда, массанена дIа-м хезар. Ловзар сецар. «Деникинцаш боагӀа...» Цу шин дешо нахага юха а дагайохийтар мехка тӀаена йоккха гӀайгӀа, байна а човнаш яь а юкъера дӀакъаьста новкъостнй, вежарий.

Юхабахар уж окопашка.

Дехьа а сехьа а лелха даьлар йоккхийча топий пхорч, минаш, гранаташ. Лаьттанца ийна урагӀъухар Ӏаьржа кӀур. Хьаухар даттарий хьадж. Иост чуухар окопашка, лаьтта эгар. Ополченцашта геттара юхе кхаьчар моастагӀий. ГӀалгӀаех цхьаццабараш шалташка кхувда баьлар. Цу ханна кашамашта тӀехьашкара хьагучаиккхар цхьа ткъаь итт говрабаьри. Уж бар гӀалгӀай, лоамара доагӀа оарц. Цхьабарашта тӀакхохкар ферташ, вокхарга чокхеш дувхар, Духхьал чоп бар цар говраш, сов кӀаьдъенна. Шоаш лоамара баьлча денз царга са ца лоӀнйташ боагӀачоа тара бар уж.

Уж бӀаргабайча, кӀезига бале а, чӀоаггӀа дог гӀоздаьлар окопашка багӀарий.

- По доагӀа!

- Оарц доагӀа вайна! - цӀогӀарч деттар цар, говрабаьрешкахьа дIа а хьежаш.

Цхьатарра бӀаргабайра уж моастагӀашта а. Шоай пулеметаш сихха дӀаерзайир цар царгахьа.

Доккха гӀалат даьлар говрабаьрешкара: тӀом ца зувш, фудмалад аьнна ца хоатташ, нийсса юхьдухьала тӀабахар уж деникинцашта. Хьежоргах санна йийттача пулеметаша Ӏобехкар уж берригаш а, ши саг мара кӀалхара ца воалаш. Царна гIо де аьнна хьабайддабар окопашка багӀараш а, цхьабакъда, сихъяь хьакхача пулеметаша юха дӀалачкъийтар уж. Массехк саг аллийсар меттахьа кхийтта. Окопа чу юхачувоаллаш вийра Висит а. Ший вежарий кулгаш тӀа ӀотӀавежар из. Керта чоажа тIа кхийттабар пхо.

Доккха халахетар даьлар ополченцашта. Бордех царгаш еттар цар, шалтай мукъараш лувцар. Ура а лийлха, юха а моастагӀашта тӀехьабовдал сагота бар уж. Уж хьаллелха а мегар, Дударей Шовхалеи шоаш юха ца беттаре.

- Къонахий, сатохаш хила, сатохаш! - цӀогӀа деттар цар.

- Воаш доадайта аьнна даьхкадац вай укхаза, котдовла даьхкад! Хозий шоанаӀ! Доадергда вай, арадовле!

Из бакъдар. Из хӀаране кхета а дора. ХӀаьта а чӀоагӀа дар дега хинна халахетар. ХӀайт, дош дацар-кх, уж цу атагӀа гӀолла, пхьагалаш мо, хьал ца лаьхкача!

Цхьа говр йисаяр дийна. Из бар мега сира ды. Цхьан хӀаманга ладувгӀаш санна латтар из, корта чу а баха. ЧӀоаггӀа бохабаьбар цун аьрда оагӀув. Лаьтта Ӏоухкар чураш, кӀежах Ӏоухар цӀий. Деникинцаша хӀама дацар цунна.

- Къа-м цу говра а да, - аьлар Асхьаба. - Е воалл со из.

КӀирвенна, говра бӀарахьежар Шахбулат. Цунна а хетар цох къа.

- Ма Ӏовдала, ма Ӏовдала боабайтар цар шоаш, - аьлар цо.

Дог теӀар Шахбулата, Асхьаба топ аййича. Харцахьа вийрзар из. Топ яьлча, юхахьажар. Говр ежаяр. «Фу дар из сона хиннарӀ - цӀаьхха дег чу дессар Шахбулата. - Ма эхь дар из. Зе мукъагӀа зийрий-хьогӀ со сагоӀ»

Шортта дIа-схьа хьажар: из теркалвеш саг вацар.

«Далла ба хоастам, - аьнна хийтар цунна. - Фу говр я сона дагайоаллар, даггара нах бовш латтача!»

- Адамашта меттел, хьайбашта а хала ха я ер, - аьлар Асхьаба. - ХӀама дергдац... Дийна йисача а деникинцашта карагӀоргьяр уж. ХӀаьта а... кхо-м хет уж иштта йоаяь.

- ДӀавала, вӀаштӀехьа вий хьо. Говраш сенна ювц Iа, - гӀожа йистхилар Шахбулат. - Гацин хьона дIа дада къонахий декъий.

Цхьа геттара во хӀама ше аьлча санна, чубахар Асхьаба корта.

- Сай говр аз-м пулеметах хнйцар, - аьлар Шахбулата, цхьа юкъ яьннача гӀолла. Тхьовра ше аьннар Асхьаба халахийтталга а ховш, хӀанз цунна товр ала гӀертар из. - Хьайна ма хой хьона, деза ма дий вайна герз.

- Хийцар ях ӀаӀ - цӀаьхха кӀирвенна Шахбулата бӀарахьажар Асхьаб. - ХьанцаӀ

- Вай юртахочунца, - велакъежар Шахбулат. - Боскарца.

- Ай, Iа боккъала яхӀ

- Дударага дӀахаттал. ХӀаьта пулемет ше-м - заводера тахан арахпйцача санна я.

- Ши лерг Ӏоолла мара ца дезаш вир да-кх, из Боскар, - аьлар Асхьаба. - Хов сона, - соцавир цо йист хила венна Шахбулат, - сайна дайра сона деррига: майра а хала а яьккхар цо из моастагӀашкара. Баркал цунна цох. Майрало къонахчун сий доаккх оалаш да гӀалгӀай. Массанена а ший денал хьагойтачул тӀехьагӀа, хӀана хул из селла кӀезига, эсала. Чона еце тамаш я вӀалла а эхьах хӀама тӀадоаца цун юхьмараж.

- Нах цӀаккха а байза варгвац, - доккха садаьккхар Шахбулата. - Поатронаш йохка вена РаӀас а ма вайрий хьона.

- ЖIали-м из а даьра да. ВӀалла а гӀулакх леладе дагӀацао цу тайпарча нахаца.

Из къамаьл, топаш а етташ, дора цар. Деникинцаш бийшабар. ЛоархӀабацар гӀовтта. Пхорч дар гоннахьа шокарч етташ... Дикка ха яьннача гӀолла лаьгӀбала болабелар тӀом. Геттара сецар из юххера а. Теккхаш тӀехьашка бахар моастагӀий. Из атака а ехар цар.

Цхьа ха яьннача гӀолла Саьберда тӀехьашкара хьагучаваьлар ши саг: эпсари салтеи. Салтечун бе йоаллар кӀай байракх.

- Ма товра карабахка боахке, - аьлар Шовхала.

Берригаш кӀирбенна хьалхьежар царгахьа.

ТӀоха къонгашкара дIа мел нккхар. Уж гора баха латтар шоай вийнача вешнйна нисте.

Деникинцаш гаьно юхасайцар. ВӀалла тӀом дӀа а ца хьокхабелча санна, цӀена дар эпсара тӀадувха барзкъаш. Iо а кхайка, цхьа хӀама аьлар цо.

- Фу зӀок я цо ӀоеттарӀ - хаьттар Дудара.

- Шоай байна ках хьаэцийтар дех цо, - аьлар Александра.

- Эцийтаргба, вайбараш цар вайга а эцийте.

Александра цох дӀакхетавича, шоаш раьза ба аьлар эпсара. Салтечунга йистхилар нз. Вокхо, Саьбердагахьа хьал а вийрза, байракх лостайир. Кастташха цигара итт-пхийтта салте хьагучаваьлар, шоашка болчакхаш а йолаш. Уж Ӏоюхекхаьчача, царех дӀакхнйтар байракх бе йоаллар а. Шоай боабаь а, човнаш яь а бада нах дӀакхахьа болабелар уж.

Уж йистебаллалца, кӀирвенна ополченцашкахьа Iо а хьежаш, бӀоагӀа санна, нийсса уралаьттар цар эпсар. ТӀаккха, цхьан метте юха а вийрза, дӀаволавенна из, Саьберда тӀехьашкаваьлар, кхы юха ца хьожаш.

Ополченцаша а гулбир шоай байна а човнаш яь а бада нах. Доарахой юрта Ӏочубигийтар. Цхьаццадола декъий уллув кашамашка дӀадехкар. Диъ-пхнъ дитар, царна шоай нах тӀабахкалца аьнна.

Шоай воша дӀавеллар ТӀоха къонгаша а. Салмана дагадоаллар селхан ше цунна хӀама тохар. Ше теха хӀама дагайоаллар Тухана а. Дог чӀехкар цун. ХӀанз а дика меттаянза яр Висита юхь.

Боарз хьалбеттачул тӀехьагӀа а дикка ха яьккхар цар дIа ца болхаш, кортош чу а даха латташ.

- ЦӀагӀарабарашта хӀама а хац, - аьлар Тухана, ше-шийга оалаш санна.

- Фу де воалл хьо, из дӀахайча а ца хайча а, - аьлар Салмана. - Вайх а саг вусий хац укхаза-м. Деникинцаш чакхбовргба, тахан царна цӀаькха атака е дагадохе.

- Вайна доккха оарц кхачар догдаьхадар аз, - аьлар саббаре Гирихана.

- Мичара доагӀаргда из, - аьлар Салмана. - ТӀом латт ма йоахий Буро тIа а, Шолжа-ГӀалий тӀа а.

Боарз гонахьара нийсбеш бел техар цо.

- Укхул а халагӀа хет сона Дебас вайна тӀадена эхь, - тIатехар цо.

Гириханеи Туханеи хӀама аланзар. Салман бакъвар. Царех хӀаране валар хоржаргдар, из эхь шоай цӀенна тӀа ца кхачийта.

- Со... кхетац вай йишех, - аьлар Гирихана. - Сона хетаргахьа...

- ХӀанз фу бе да из хьо кхете а ца кхете а, - цун къамаьла юкъеиккхар Салман, - хургдар хинна даьлча.

- ЦаI мара йиша а яцар вай, - аьлар Тухана.

Салмана кхетайир цун уйла: Тухана еза Деба. Къахет цунна цох. Цунна шийна а хетацийӀ Хет. ЧӀоагӀа хет. Цхьабакъда, хӀанз из цӀендаь дӀадаккха дезаш да дег чура. Цудухьа гӀожа йистхилар Салман Туханага.

- Из а хиланза ялар-кх, - аьлар цо. - Кхалсагах-м тешам бац йоах тӀоаргаца чу еллача а.

Цу ханна шоашта тӀавоагӀа Шахбулат бӀаргавайра царна.

Кхоккхе цхьатарра юхавийрзар уж цунгахьа. Салмана чӀоаггӀа тоӀайир ший бе йоалла бел, Тухана топ хьаийцар, алхха цхьа Гирихан висар, наькха тIа чоалтайса пхьарсаш а долаш, саббаре латта.

Шахбулат сецар. Цунна тӀехьагӀо мара хайнадацар Висит вийналга. ЧӀоагӀа халахийтар из Шахбулата. Цунна везар из ший нанас даьна ваь воша из волаш санна. ХӀанз... из воацаш ва. Шахбулат шоай моастагӀа хеташ цун вежарий а ба. Ираз долаш хетар цунна ше алхха ши ди хьалха, хӀанз ма хувца а деннад из деррига а. Шахбулата дагадехар самар бус ше ТӀохарцига вагӀар, Дебаханаца биа безам, цар ше эздий наькъаваккхар.

ХӀанз кхыметтел дӀатӀаваха а йиш йолаш вац из ТӀоха къонгашта. Шортта юхавийрзар Шахбулат. Бордех царгаш еттар цо, дог делхар, бӀаргаш декъа дале а.

Дика а во а шоайла йист ца хулаш, кашамашкара арабайлар ТӀоха къонгаш. Наькъа йистте белаш Iо а ехка, юхабаьхкар шоай окопа чу. Цхьана Ӏохайшар, пенах бовкъаш а теха.

16

Саррахьа юха а атаке баьхкар деникинцаш.

Кара лоаца пулемет цӀенъеш вагӀар Шовхал. Доазол арахьара марка йолаш яр из. Пулемета раьза вар Шовхал. Говр мо тенна вар, из йоаккхаш цо вийна деникинец. ХӀанз хаьн тIа уллаш маузер а яр Шовхала. Из а моастагӀчунгара даьккха цӀет дар цун.

КӀезиг-дукха ка яьннай аьнна хете а, из гӀадваха хӀама дацар. Сома ши ког окопа чу гӀолла дӀабахийта, даггара йовлакх хьекхаш вагӀар из пулеметах. Корта чубелла бар. Из ший пулемет мара хӀама дагадац-кх цунна аьнна хетаргдар, юстарара цунна тӀахьажачоа. Цхьабакъда, из иштта дацар. Кхыдар дар Шовхала дага. Дукха нах бихьар деникинций тӀеххьарча атако. ХӀаьта хӀанз... юха а тӀабоатӀа. Ховш дац из мишта чакхъяргья. Низ кхоачаргбий хац из юхатоха. Поатронаш кхоачалуш латт . Нах кӀаьдбеннаб. Саг вац салоӀаш а наб еш а.

Шовхала уллув, топ кара а лаьца, вагӀа Асхьаб. Дувшадаь да цун бӀаргаш. Юхь яьннай. БӀеха да кулгаш. Из наб еш вац, цхьан хӀаман уйла еш вагӀа. СенӀ Хатта эшийӀ Эшац. Шийга ладийгӀача атта ховргда, цунна фу дага да.

Окопо гола тоххача вагӀа Шахбулат. ЗӀамига саг. Геттара къона хет из Шовхала. Наг-нагахьа кулг хьатӀакхухь Шахбулата ший керта яьча човна. КӀайча пахашкаца йийхка я из. ЦӀий тӀадаьннад. Гуш да цу човно цунна чӀоаггӀа лазар делга. Шовхала веза Шахбулат, ший воI из волаш санна. Къона вале а, цӀенхашта хила ховш, шийна дӀатӀадихьа гӀулакх, хала дале а, чакхдаккха ховш, эхь-эздел долаш зӀамига саг ва из. Даьсса хабар дезаш вац. Тешаме ва. Майра ва. Цун ханара саг моллагӀа хилац иштта наха тешал де йиш йолаш.

ЭгӀахьа окопа чу багӀа ТӀоха къонгаш. Виъ вар уж. ХӀанз кхоъ мара висавац. Саг юкъе воацаш, шоаш дӀавеллар цар шоай вийна воша. Нах мукъа боацалга а ховш, гIо де саг тӀавитанзар. Хайра йистхулаш бац уж, белабенна гац. ТӀом майра бу. Кхерам яха хӀама вӀалла фуй а хой-хьогI царна-м, аьнна хет, уж латаш бӀаргабайча. Селла денал долаш ба уж, кхыметтел зӀамагӀа вола кӀаьнк Тухан а тӀехьа. Кхера-м хургба уж. ВӀалла ца кхераш-м цхьаккха а вац. ХӀаьта а цаI да белгалдаккха дезаш: цхьаццабараша гуччахьа из лелабой а, дукхагӀбарашта кӀоаргга лочкъабе хов из кхерам. ТӀоха къонгаш дурраз цу дукхагӀбарех ба.

Царна ӀотӀехваьннача багӀа эрсий. Царца ва Шовхала доттагӀа Александр а.

Сакъердаме нах ба эрсий. Мелла хала яле а, бегаш бу цар. Шоайла вӀаший тӀера ба. Денал долаш ба. «Къонахий ба», - йоах гӀалгӀаша. ХӀаьта из, гӀалгӀай ӀаьдалагӀ, эггара доккхагӀа дола тешал да. Иттех саг тӀера ваьннав зрсех човнаш хинна а боабаь а. ХӀаьта цар цӀагӀарабараш, ноаной, даьй, йижарий, вежарий, бераш уж берригаш а дийна болаш, чов йинза цӀабахкарга хьежаш сагота хургба...

ДӀахо вагӀа ши нохчо. Цар а воккхагӀа вола новкъост вийнав. Цун гӀайгӀа еш ба уж. Из гӀалгӀай кашамашка дӀавеллав цар.

Шовхала доккха садаьккхар. Пулемет дӀаюстара а йилла, гӀаьле сегар цо. Боккха кӀур баьккхар. Ший дезал дагабехар цунна. Итт шу кхаьчадар Шовхала саг йоалаяь. Ялх бер дар цун: виъ кӀаьнки ши йиӀиги. Уж деррига бераш ворда тIа а ховшадаь, кхыча нахаца лоамашка хьалъяхийтай цо ший сесаг селххане а. «Мишта бахаргба-хьогӀ уж, нагахьа санна со вуйяӀ - аьнна хет Шовхала. - Сесаг цамогаш я. Бераш зӀамига да».

Шовхал, дага мел доагӀа, хала вахаш хьавоагӀа. Пхи шу даьнна кӀаьнк вар из, Ӏай лоам аькхе ваххача токхама кӀалваха да вувча хана. Нана кхы маьре яханзар. Из кхоабаш яьгӀар. Лелаяь халонаш а гӀайгӀа а яха хургьяр цох, кхелхар из во!о саг йоалаялца а ца яхаш. БӀаьхийча наха чуувтташ, Iай а аьхки а чуийн на балха воаллаш хала рузкъа вӀашагӀтеха саг йоалайир Шовхала.

КхоалагӀа бер дича денз цхьа хӀама хинна лазар кхийтта хьувз из. Кхы ер да аьнна деш дарба а дац. Хьан дергда изӀ Лор воацаш ма-вий. Мелача хи тIа йигача дарба хургда аьнна хезадар цунна, цхьабакъда, мишта югаргья цо из, ялх бер цӀагӀа а дита. ХӀанз мо еха латтача хана хӀаьта а.

Еча уйлаех ваьккхар Шовхал болабеннача тӀемо. Ший пулемет окопа берда тIа яьккхар цо. Бе лийца топаши увзаш гӀаьленаши а йолаш, нийсса тӀабоагӀар деникинцаш.

- ХӀа-а, - аьлар Асхьаба, - къаракъ меннад жӀалеша.

Шовхал цунна бӀара а хьажа, юха а дӀавийрзар деникинцашкахьа.

- ЦаӀ. Шиъ. Кхоъ, - вож-вожаваьр лоархӀа а лоархӀаш, топ еттар Асхьаба.

Ма даггара топаш еттар эгӀеи-магӀеи багӀараша а. Цхьабакъда, деникинцаш хӀаьта а тӀабоагӀаш бар. Алхха пулеметаш йолаелча мара юхатохабаланзар уж. Деникинцаш бийшар. Сихбенна топаш, тепчаш, пулеметаш чухьакхар цар.

Шовхала баламах кулг техар Асхьаба.

- Хьажал, - аьнна, топа юхь дӀахьекхар цо тӀехьашкахьа.

Шовхал юхавийрзар. ЙӀаьха Ӏаьржа кочи Ӏаьржа йовлакхя туллаш зӀамигача дегӀара кхалсаги кхойтта шу хургдолаш кӀаьнки бӀаргавайра цунна. Цхьан къонахчун дакъа ийца болхар уж. Гаьна йоаццаш латтар ворда. Хала дар царна, дакъа деза дар. ХӀаьта а ца соцаш болхар уж. КӀаьнк гора ухар, когаш дӀадетталора цун. Цхьабакъда, кхалсаго салаӀийтацар цунга. ЦӀимхара цхьа хӀама аьлар цо кӀаьнкага. Ше юхасецар. КӀаьнко, цкъарчоа шийгахьара дакъа лаьтта Iо а дилла, тӀаккха цун когашта юкъе а ваьнна, чехкка юха а айдир из. Цар-м вӀалла теркал а бойхьогӀ аьнна хетар даггара беш латта тӀом. Цхьабакъда, из ишта дацар. Кхалсаг кӀаьнка хӀама дар кхерар. Цудухьа хьалха валийтар цо из, ше тӀехьа яьлар. КӀаьнк, кхераш, юхахьежар моастагӀашкахьа. Пхера шок массаза хаза, Ӏотабар из.

Шовхала пулемет хьакхар. Юхьи кулгаши эгар цун, цо ка етташ.

- Солса-Юдтара я из, - аьлар Асхьаба, из юхасецача. - Ший маьра дакт дахьа енай.

- Вай а дукха ца говш дӀакхоачаргда цига, - тӀатехар

Асхьаба, цхьаркъ яьннача гӀолла. ГӀайгӀане яр цун яьнна юхь.

ГӀайгӀане яр оаз а. - АргӀах латт вай дерригаш а, хьалха-тӀехьа малагӀа ва ца ховш.

ЦӀаьхха цунгахьа дӀавийрзар Шовхал.

- Бакъ ях Ӏа, - гӀожа йистхилар из. - Вай а лергда... Цхьабакъда, сайга хаьттача, лаьттах дIа-м воллийтаргвацар, таханарча дийнахьа, денал а деха, юхаваргвола къонах.

Из къамаьл Шовхала шийга дой а, эгӀазваханзар Асхьаб.

- Сайх-м сагота вацар со, - аьлар цо. - Со-м, сага дагавалла ца везаш, цхьаь вар. Кхыбараш дагабоахк-кх... ЦӀагӀа дуккха бераш дараш а ма бий укхаза.

- ХӀама дергдац, - аьлар Шовхала. - Наха дутаргдац уж ца хьожаш.

- Шовхал! - цӀогӀа хезар царна. - Александр вийнав!.. Хозий хьонаӀ!

- ХӀайӀ! - иккхар Шовхалга.

Бос бахар цун. Цкъа моастагӀашкахьа хьалхьажар из, бирса боагаш ши бӀарг а болаш. ТӀаккха кхоссавенна окопа чура ара а ваха, эрсашта дӀатӀаведар.

- Ӏотаба! Ӏотаба! - цӀогӀарч техар цунга новкъосташа. - Вувргва хьо, Ӏотаба!

Шийна хьалхашка пулемет техача, кӀоага тӀа нийсвелча санна, кхоссавенна ваха, Александр волча окопа чу иккхар Шовхал.

- Воша, фу даьд хьонаӀ.. - Александра юххе гора эттар из. Шийна хьакарабиллар цо цун корта. Лоа мо кӀай бар Александра бос. Бордаш сийнденнадар. БӀаргаш сецадар. Александра кертах кхийттабар пхо. Корта бийхка бар.

- Внйра оакхароша, са воша, са воша вийра!

Лора хӀана ванзар оаш ер аьлча санна, Александра новкъосташта бӀарахьажар Шовхал. Цар хӀама аланзар. Наг-нагахьа цунгахьа хьа а хьожаш, топаш еттар цар геттара дегӀал ва дагаволаш тӀагӀертача моастагӀчоа. Алхха цхьа эрсе вагӀар Шовхала юххе Ӏолохвенна. Хий латтар цун бӀаргашка.

Шортта Александр лаьтта Ӏовиллар Шовхала. Ший каралоаца пулемет хьаийцар цо. ЧӀоаггӀа из бе а тоӀаяь, окопа чура араиккхар из. МоастагӀашта нийсса тӀоволавелар. Цунга сабар де ала, из соцаве кхензар цун новкъостий.

- Эъ, вувргва-кх из! - иккхар цхьаннега.

- Шовхал! Сабар! Юхаверза! - цхьаттара цӀогӀарч даьлар эгӀара а магӀара а.

Шовхала хӀанз уж дӀахазацар. Ца хаддаш хьокхаш пулемет а йолаш, Iо ца верзаш, нийсса тӀаводар из моастагӀашта. Цхьан юккъа герз сацийтар деникинцаша. Сов майра из шоашта тIавоагӀаш, цецбаьлча санна хьежар уж цунга. Царна хийтта хургдар, цунна тӀеххьа вожаш а гӀовттаргба аьнна. Цхьабакъда, кхы гучавоалаш саг вацар. «ХIа-а, ер-м тхоашка виталахь», - аьлча санна, топаши пулеметаши етта болабелар уж тхьоврачул а чӀоагӀагӀа.

Шовхал гора вахар. Ӏоежар цун пулемет. Ше а вежар. Ай а венна, цхьан гора эттар из. Юха а бе еллар пулемет. Цхьа бӀаь метр а йисаяцар цунна моастагӀашта тӀакхача.

ЦӀаьхха чӀоаггӀа цӀогӀа дахийтар Шовхала. Илли аьлар цо:

Ада дог мел долчун,

Удаш са далда!

Лата дог мел долчун,

Латаш ка яйла!

Окопа чура хьалъиккхар ши саг; шаккхе вежар, хӀама де а ца кхувш.

Сецар Шовхала пулемет. Из вийнав аьнна меттар массанена а. Цхьабакъда, Шовхал юха а халла ши кулг а гӀортадаь, гора эттар. Бе еллар цо пулемет. ХӀанз из оагаяланзар: поатронаш

кхоачаеннаяр. «Ма кхо яр-кх хьо», - аьлча санна, ӀобӀара а хьажа, дӀакхессар цо пулемет. Хаьн уллача маузерага кхайдар цун кулг. Баламах топ кхийтта юха а Ӏолаьтта бахар цун корта. Сакхетам чура ваьлар из цхьан юккъа. Юхаметта вера. Айбир корта. Халла хьаднйллар бӀаргаш. Теккхаш шийна тӀабоагӀа деникинцаш бӀаргабайра цунна. Шиъ, кхоъ, виъ... Массав уж верригаш аӀ..

Беррига ший низ тӀабахийта, низткъа хьаяьккхар цо ший хаьн уллача дахчан хумпӀара чура маузер. ВӀалла сиха воацаш, саббаре из етта волавелар Шовхал, шийна тӀабоагӀача деникинцашта. Хала дар маузер хьежае. Кулг эгар, Ӏоаршув соцалацар цхьан метте.

Дукха еттанзар цо маузер а. Итт поатрон. Уж чехкка кхоачаелар...

ХӀаьта сарахьа боад боллаш юрта йист дӀаяьккхар деникинцаша.

17

Баьде а унзара а яр этта бийса. Сигала гуш седкъа бацар. ЦӀеношка лампаш ягацар. ЖӀалий Ӏахацар. Цхьа кӀийлен хайна дӀатеӀача санна, Ӏимад йоацаш уллар юрт.

Цхьабакъда, деникинцаш болчахьа-м яр гӀараш. Цига йоккха лотаяь цӀераш йоагар. Наг-нагахьа топ йоалар. БӀаргагора дӀасхБа уха нах.

РаӀас ший коа латтар. КӀирвенна хьалхьежар из моастагӀашкахьа. ВӀашкаэза дар цун Ӏаьржа бӀаргацӀацкъамаш. РаӀас цхьан хӀаман кӀоаргга уйла еш вар.

Цхьа ха яьннача гӀолла цӀагӀа дӀачувахар из. Веший сий деш ураэттар пешка хьалхашка вагӀа Ражип. Ше даим лелаю тиша полто ювхар цунна тӀа. ТӀатуллаш яр кий, кӀеззига оагӀоро а эза. Юхьигаш хьал а хьайза яр когаш тӀа ювха бӀоржаш.

- Ӏо хӀана яккхац Iа хьай кий, - аьлар РаӀаса. Цун керта тӀара Iо а яьккха, поднара тӀа дӀатӀакхессар цо из. - ИӀайха еций хьонаӀ

- Из-м новкъа яцар, - кулг тессар Ражипа.

- ТӀаккха фуд хьона новкъа дарӀ - воша ваьггӀача лохача гӀанда тӀа Ӏохайра РаӀас. - КӀор мо Ӏаьржа ма бий хьа бӀарг. Хьаала, малав хьона йийттарӀ

- Аз цунна а еттаргья.

- Ай, сога хьаала мегаций Iа, малав изӀ Хьол воккхагӀа ма вий со.

Ражип юхайистхиланзар. Дего витацар из Бек-Хана йийттай сона аьнна, вешийга када. Из цо ший гӀулакх лоархӀар. Цул совгӀа, ше ийшалга хеташ а вацар Ражип. ЧӀоагӀо яь вар из БекХанаца юха а лата. «Ховргда-кх из цхьаь волаш со цунна тIакхаьчача, —йоахар цо дагахьа. - Бат-м аз цун а йохаергья.

Из-м вӀалла майра мича хул, ше цхьаь хилча. Ше эшавеча кхаьчача, мӀараш еттаргья йиӀиго мо».

Ражипа дагадехар цкъа ше Бек Ханаца вӀашагӀлатар. Дахача аьхки дар из. Цхьана хьунагӀа бахабар уж, цхьацца гали а ийца, хьуна кхораш ба аьнна. Малх а хьежаш хоза сийрда ди дар. Къаьстта хоза яр хьу. Уйлане баха боккхий нах санна латтар шера нажаш, сигала хьалкхача гӀерташ санна урагӀъяха латтар нийса попаш. Царна юкъ-юкъе нийслора Ӏажий, комарий, кхорий гаьнаш. Даггара декаш дар тайп-тайпара оалхазараш. Зизаш тIа хьувзар нокхарамозпй.

Нажа кӀал, хьу зувш, ладувгӀаш багӀаш цхьа юкъ а яьккха, кхораш лохьабе болабелар Ражипи Бек-Хани. Сакъердаме хоза боахкар уж, Бек-Хана деррига толхадаьдецаре. Цхьа боккха кхор бӀарга ма байнге а, из ший ба аьлар цо. Ражип юхе а вайтанзар.

- Ма цӀаьрмата ва хьо, - аьлар Ражипа.

- Со-м вац цӀаьрмата, - аьлар Бек-Хана, вела а къежаш. - Хьай безам бале, нӀани доахкараш хьалохьабе. Уж ухк хьона шортта.

- Хьай бага бохка Ӏа нӀани доахкараш, - эгӀазвахар Ражнп. - Хьажалахьаз лоха кхор, хьа футтаройна, кхы а дикагӀа хулаш.

- Цкъа Ӏа хьабӀаргабайтача тешаргва-кх. Ерраморг-м укх бӀарччача хьунагӀа а корабергбац хьона.

- Ланаш дохкий IаӀ

- Сай болх байтал сога, совдар а ца дувцаш.

- Э-э, кхеравелар.

- Мала велар кхераӀ - Ражипа хьатӀавера Бек-Хан.

- Хьо велар-кх... КӀазилг мо.

- ТӀаккха хьо пхьу ба.

- ТӀаккха хьо гӀаж я.

«Кхоп-кхоп» аьнна вӀашкатехар цар бийнаш. Кхыметтел а ца меттача бесса чӀоагӀа летар уж вӀашагӀа. Шоай юха маца саца беза хацар царна; саг вацар къоастабе. КӀаьдбаллалца лийтар уж. Меражаш йохаяь цӀий ухар шиннена а. Геттара ше кӀалвусача кхаьчача, велха а велхаш, мӀараш етта волавелар

Бек-Хан. Парххе эттӀадир цо Ражипа кочи хачии. Алхха тӀаккха мара къастанзар уж. Цхьаккха хӀама тӀадоацаш верзан висар Ражип. Кочи хачии хьаийцар цо лаьттара. Уж тӀолхаш яр, тIадувха йиш йолаш дацар.

- Хьай даь дакъа хьолда Ӏа, йиӀиг! - тӀачайхар из Бек-Хана, велха а чӀехкаш. - ХӀанз мишта гӀоргва со цӀаӀ.. Бийнаш детта магацарий хьонаӀ...

- Латаргвацар-кх, - ший мерех Ӏоуха цӀий дӀадоахар БекХана.

- «Латаргвацар-кх», - из футтарвеш юхааьлар Ражипа. Цо а пхьарс хьекхар ший мерех.

Ший галех корта чакхбаллал Ӏург даьккха, из тIа а кхелла чувера Ражип цу дийнахьа.

- Летачул дикагӀа дар хьона, цӀагӀа де дезачунга хьожаре, — аьлар РаӀаеа, йист ца хулаш латтача вешийна цӀенхаштта бӀара а хьажа.

- Фу дисад аз де дезашӀ - раьза воаццаш хаьттар Ражипа.

- Из фуд. фу дисад яхалга, - гӀожа аьлар РаӀаса. - Хий мукъагӀа денадий IаӀ

- А, ведра чу-м да хий.

- Хьа лерга чу дотта дезар цу чу дар. Мичад из, хьажалӀ

Ведра чу да а дацар хий.

- Тхьовра-м... дар цу чу.

- Волле, дахьаш вола.

Эгаеш ведар а йолаш, наӀаргахьа волавелар Ражип.

- Сабардел, даа хӀама дий вайгаӀ

- Нанас йита сискали кIолди-м да.

- Мегаьд, волле, хий да цкъа, тӀаккха дуаргда вай пхьор.

Ражип араваьлар. Ший нана дагаехар цунна. Из, духьал йоллаше, лоалахошца лоам хьалъяхийтар РаӀаса. ЦӀагӀара яхьа мога хӀама а яхыштар, ворда тIа етта. Фуд, фу хул хьажа тхо а тӀехьадоагӀа, гӀайгӀа ма е, аьлар цо цунга. Ражипар гаргара нах бах лоамашка. Ше цига хургья, аьлар нанас.

ГӀув чура шийла хий дахьаш юхачувера Ражип.

- ХӀанз а тӀехь наг-нагахьа топаш ювл деникинцаш болчахьа, - аьлар цо.

- Цкъа бувшаргба уж а, - ший цхьан уйланна жоп луш мо, шортта аьлар РаӀаса.

Цхьан хӀама Диар цар, истола тӀа Ӏохайша.

- ХӀанз Ӏовижа, - аьлар РаӀаса. - Барзкъаш Ӏо ма даха, сона везаргва хьо.

«Бийсан со сомаваккха воалл-кх ер», - аьнна хийтар Ражипа. Ший вешийна раьза вацар из. «Цо хӀана бац тӀомӀ - йоахар цо дагахьа. - Юрта мел волчо ма бой из. Ховргдар-кх со из миссел валаре». Бек-Хан а кхыдола бераш а дагаухар цунна. Ражипа ховра, цар шийна воша тӀехтохаргволга, воша зовза ва хьа цар аргдолга. Ше юхаала хӀама доацаш висар кхерар из. ХӀаьта из доккха эхь да. Из хац-хьогӀ РаӀасаӀ

Гале чу поатронаш а ехка цу дийнахьа Ӏурра РаӀас цӀагӀара ваха кийчвелча, пенах хьалъуллачара хьа а ийца, цунга топ дIакховдаяьяр Ражипа. Цо эшац аьлар. Ражип кхетанзар цох.

- Халъолла из ший метте! - тӀачайхар цунна РаӀас.

Ше, сихха гIа боаккхаш, вахар из, цунга коара ара ма валалахь а аьнна. Са ца тувш, цкъа коанаӀарашка хьалводаш, тIаккха чувоагӀаш, ах ди даьккхар Ражипа.

Юххера а вена цӀакхаьчар РаӀас. ХӀанз хьоарчадаь бе доаллар цун гали. Из даьсса дар. «ТӀом берашта дӀаенна хургья-кх цо уж», - аьнна хийтар Ражипа. Цхьабакъда, кисашкара хьадоахаш ахча лархӀа воша Ӏохайча, кхетадир цо, поатронаш мича яхай. РаӀаса ехкай уж ахчах.

Шийттара валанза вале а, Ражипа чӀоаггӀа эхь хетийтар цу гӀулакхо. ЦӀаьхха кхы уйла ессар цун дег чу. Нагахьа санна РаӀаса дер бакъахьа далеӀ Ший поатронаш еций цун уж. ТIаккха фуд ехкачаӀ Ма эца, ца езе. Кхычар а йохкий-хьогӀ уж.

Цхьабакъда, юха а ший зӀамига доттагӀий дагабехар Ражипа, уж шийна юхьдухьал латташ санна цӀийвелар из, дог сихденна деттадала даьлар.

КӀирвенна ший вешийгахьа дӀахьажар Ражип. Из корта чубаха вагӀар йовш йоагӀача пешка хьалхашка. Дувшадаь дар цун бӀаргаш. РаӀаса наб тӀагӀертаяр.

Цхьа таташ хеза, лерг дилла ладийгӀар Ражипа. Цкъарчоа сатем эттар. КӀеззига ха яьлча, юха а даьлар таташ. Ражипа кхетадир уж дехкий долга. ЦӀагӀа циск а доацаш, майра даьнна, цкъаза дийнахь а тӀехь цӀенъюкъе дувлар уж. Ражипар дар циск. Хьазилг лаца деннача гӀув чу даха делар из. Из дар ах шу хьалха. Керда циск доаладе деза.

Ражип тхьовсаш латтар, цӀаьхха техача наӀаро юха сомаваьккха мара. БӀаргаш хьадийллар цо. РаӀас цӀагӀа вацар. Мича вахар изӀ Бийса ма йий ара, Ӏо хӀана вижац изӀ Дикка ладувгӀаш, воша юха чувоагӀий хьежаш иллар Ражип. ЧӀоаггӀа безам хилар цун РаӀаса фу ду, из мича вахав хьажа. ХӀанз вӀалла наб а ягӀацар цунна. Поднара тӀара шортта Iо а ваьнна, наӀара дӀатӀавахар Ражип. ЛадийгӀар. Хозаш хӀама дацар. Аьтта баламца кӀаьдда дӀатеттар цо ниӀ, из атта еллаелар. Коа тIа ваьлар Ражип. Шийла яр. Тхьовра санна сатем латтар юрта. Алхха деникинцаш хӀанз а шоай цӀераш йоагаеш бар. «Кхера хургба уж. Хетаргахьа са хиллалца а йоагоргья цар уж», - аьнна хийтарРажипа.

КӀаьда ког ловзаш цӀен тӀехьашка ваьлар из. Юхасеца, ладийгӀар. Сердал хоаелар цунна ларма чура йоагӀаш. Хьахозаш хӀама дацар. Ше сага гора кхераш санна, тебба тӀавахар из ларма. Из дийлла дар. Юстараяьккха уллар цу тӀа ехка ниI. Оалхазаро санна корта дIа а бахийта, цига Ӏочухьажар Ражип. Педа тӀа гӀийлла боагаш латтача кӀерамах бӀаргкхийтар цун, тӀаккха бӀаргавайра ший воша: из саьн чу Ӏолохвенна вагӀар, юхь Ражипагахьа а йолаш. Йоккха ахчан пачка йоаллар цун бе. Бордаш хьувра РаӀаса: ахча лоархӀаш вар из. Дикка ха яьккхар Ражипа, хӀанз фуд укхо леладер аьлча санна, цецдаьннача бӀаргашца вешийна бӀарахьежаш вагӀаш. «ЦӀагӀа лархӀа мегаций изӀ - йоахар цо дагахьа. - Сох сенна лечкъ изӀ Аз-м цӀаккха а мича ду цунна духьал хургдола хӀама».

Ахча лаьрхӀа ваьлар РаӀас. Цул тӀехьагӀа хаче кисара хьаяьккха, йоккха кӀай пахашк Ӏойиллар цо шийна кара. Цунна юкъе деллар ахча. Шозза шод бир пахашках, РаӀас тӀехьашкахьа юхавийрзар. ТӀаккха мара ганзар. Ражипа цо ларма саьн чу баьккха кӀоаг. РаӀаса цу чу Ӏочудиллар ахча. Кулгашца лаьтта тӀахьаккха дӀанийсбир цо из. Цхьа уйла чуесса цӀаьхха хьалъарахьажар из. Ражип юхатеӀар. РаӀаса бӀаргавовнзар из. Сатем эттар ларма чу. Цхьа юкъ яьккхар РаӀаса сатийнна ладувгӀаш латташ. Цхьаккха дегабуаме хӀама дацар хозаш. Ражип шортта юха чухьажача, кӀоага тӀа тесса лаьтта когашца ӀотоӀадеш воаллар РаӀас. Тхьовра санна цӀенхашттеи уйлане яхаи яр цун юхь. БӀаргацӀацкъамаш вӀашкаэза дар. Ражипа кхетадацар ший вешийна дагадар а цо леладер а. Цхьабакъда, чӀоаггӀа раьза-м вацар из цунна. КӀаьнка дего хьатӀаэцацар цу тӀеххьарча шин дийнахьа РаӀаса мел леладер. Цудухьа бехк боаккхвшха хьежар из цунна бӀара.

Ларма йистера шортта юха а ваьнна, цӀагӀа дӀачувахар Ражип. Ше иллача Ӏовижар из. Цох кхераденна сайца дехкий, кхы а чӀоагӀагӀа таташ де доладелар, цхьа юкъ яьннача гӀолла. Уж новкъа дар Ражипа. Уйла яйтацар цар, наб а яйтацар.

РаӀас чу маца вера ханзар Ражипа. Набаро кӀалвихьар из» ма даггара ца тхьовса гӀертташе.

Вошас ше сомаваьккхача, сахиннад меттар Ражипа. Арахьежар из, кораш баьде дар.

- Патта, - аьлар РаӀаса, - даха деза вай.

- МичаӀ - хаьттар Ражипа. - ДӀадолх вайӀ

- «Мича, мича», - из футтарвир РаӀаса. - Мича вода хетташ хилац хьона. ЗӀамига вац хьо, ха деза иззамо хӀамаш.

- Ай, аз-м...

- Мегаьд, кхы гӀар а ца еш, хьай кулг-юхь дилла.

Ражипа юхьах хий кхерзар. ТӀаккха чӀоаггӀа гата хьакхар, кулгаш а юхь а йокъаеш.

- Ваьларий хьоӀ - хаьттар РаӀаса.

- Ваьлар, - жоп делар Ражипа.

- ДӀаэца хӀаьта ер, мецвелча кхоалларгья Iа, - цунга сискала чӀегилг дӀакховдайир РаӀаса.

Ражипа хаче киса еллар из. Цул тӀехьагӀа хьоарчаяь цхьаькха цхьа хӀама а хьакховдайир цунга РаӀаса.

- ДӀаэца из а, - аьлар цо.

Ражипа хьаийцар. Из гали дар. ЦӀаьхха, вошас ше мича вуг кхетадича санна, цунна хьалбӀарахьажар из. Цхьабакъда, РаӀаса из вӀалла зе а зензар. ХӀама дицделарий-хьогӀ сона аьлча санна, чакхваьлар из цӀагӀа гӀолла бӀарглокхаш. Цул тӀехьагӀа фо теха пешка йисте оархилга чу латта кӀерам боабир цо.

- Волле, - аьлар РаӀаса, - болх даьлага ба вай.

Ражип хьалха ара а валийта, ниӀ тӀакъайлар РаӀаса. ТӀаккха, гӀортаяь, шоалгӀар оттайир из хьаеллалургйоацаш. Цул тӀехьагӀа боккхо гӀа а боаккхаш хьалволавелар из коанаӀарашкахьа. Цунна тӀехьа волавелар Ражип а. Шелало дегӀ эгадора цун. РаӀасах лоархӀаворе вӀохлургвар из, вада а ведда. Цхьабакъда, цо из могийтаргдацар. Из ха а ховш, шелалла оза а венна, тӀеххьа в> дар Ражип.

Хьалха хинначул а чӀоагӀагӀа сатийна яр юрта хӀанз. Денмкинций гӀараш а сайцаяр. ЦӀераш а яйнаяр. Тхьайса хила безаш бар уж, хетаргахьа.

Сов баьде йолаш, ше ког мичахьа ловз хацар Ражипа. Касгкаста кхартех дӀабетталора цун уж, Ӏо ца вожа гӀертар. Наггахьа ког дӀакхетар РаӀаса а. Хала дар вордаша бохабаьча новкъа гӀолла ваха. Лаьттах гӀор йоаллар. ТӀо мо чӀоагӀа яр хьаягӀа хоттан кхарташ.

Юрта йистте кхаьчача, наькъа тӀара ваьлар РаӀас. Из совсиха водаш, халла мара цунна тӀехьа кхецар Ражип. Шувна ӀокӀал а баьнна, хи йисте гӀолла хьалболабелар уж. Наг-нагахьа зӀамига кӀаьдаш мара ца дусаш, дешадар босе илла лоа. Дешар а. ша баь лаьтта санна чӀоагӀа дар. ХӀанз, когаш дIа ца детталуш, агтагӀа болхар уж. Ражипа ше шелвалар дицденнадар, вӀохвеннавар из. ХӀанз кхычох лаьца яр цун уйла: вошас ше мичахьа вуг кхетаде гӀертар из. Цхьабакъда, РаӀас хӀама аьнна йистхулаш вацар. Бухь билла водар из, кхыметтел юха а хьажацар. МоастагӀий болчахьа болхар уж. Шоаш геттара дийнахьа тӀом лаьттача хьалгарга гӀертача, Ражип шеквувла ваьлар вошас леладечох. «Тувлавеннав-хьогӀ ерӀ - аьнна хийтар цунна. - Ше мича вода хов хургдац укхунна».

- РаӀас, деникинцаш ма бий цига, - аьлар Ражипа, вешийна тӀехьа а кхийна.

- Хов, гӀар ма е, - гӀожа юхайистхилар РаӀас.

Бахха, кашамашта дӀатӀаайттар уж. РаӀас Ӏогора хайра. Цунна юххе Ӏогора хайра Ражип а. Цхьа ах минут яьккхар цар теӀӀа ладувгӀаш. Хозаш хӀама дацар.

- ТӀехьа ма висалахь, - кхессар РаӀаса.

ХьалгӀетта, сангар чу ваьлар из. Цунна тӀеххьа лайжжа сангар чу вахар Ражип а. ЧугӀолла шортта дӀаболабелар уж. Цхьа ши бӀаь метр никъ бича, юха а сецар РаӀас, ладувгӀаш. Цул тӀехьагӀа, когаш а кулгаш а гӀортадаь, сангар чура халла хьалъара а баьнна, кашамашта юкъе байлар уж. Йоккха топ кхийтта баьннача кӀоаг чу кхийтар РаӀас. Ӏимад ца еш, гӀеттар из. Чокхех Ӏохьекха цӀендир ший бӀехденна кулгаш. Боарзашта юкъе гӀолла, халла лоралуш баха, кашамий дехьа йисте кхаьчар уж. ЦӀаькха а тӀехбала бийзар цар сангара. ХӀанз къаьстта фийла хила везаш дар гӀулакх, хӀана аьлча, бӀарга ца гой а, уллув моастагӀий бар.

Сангара цхьа иттех гIа гаьна ваьлча, цӀаьхха Ӏолохвелар РаӀас. Сихха Ӏохайра Ражип а. Когий таташ дар хозаш. Уж юххе дар. КӀирбенна хьежача, цхьа боад бӀаргаяйра вежарашта. ЧӀоаггӀа зийча, кхетадир, из саг волга.

- Малав воагӀарӀ! - цӀогӀа даьлар цӀаьхха. Хаьхо вар из.

Из кӀал латтар.

РаӀаси Ражипи кхы а чӀоагӀагӀа Ӏотебар, из цӀогӀа шоашта дӀахезача.

- Из-м со ва, - аьлар дӀатӀаводачо.

- ПарольӀ

- Малхбоале.

Цул тӀехьагӀа шортта дир цар къамаьл. Вежарашта хӀама хьахазанзар. Цхьа юкъ яьлча, цаI юхавахар, - из хьатӀавенар хила везаш вар, - хӀаьта шоллагӀвар латтийсар.

ХӀанз шоаш юхадерзаргда моттар Ражипа, цхьабакъда гӀалат ваьлар из. Бартал а вижа, чехкка моастагӀий болчахьа дӀатекхар РаӀас. Ший бе доалла гали че а делла, тӀеххьа текхар Ражип а. РаӀас юхасецар. Шаккхе бувхьар уж, кӀаьдбенна. Ражипа, ший пӀелгаш шеллундаь, кулгий голаш лувзар лаьтта. Иштта аттагӀа яр текха. Шоашта хьалххашка лаьтта уллаш цхьа сага хьисапе хӀама бӀаргаяйра Ражипа. Юхасецар из. ХӀаьта РаӀас нийсса тӀавахар цу хӀама.

- Хьавола укхаза, - аьлар цо шортта.

Ражип дӀатӀавахар, дика лоархӀа ца войя я. Из дар сага дакъа. Ши ког а боаржабаь, аркъал уллар из, салаӀа вижача санна. РаӀаса чехкка кулгаш хьакхар цун дегӀа тӀа гӀолла.

- Хьаделла гали, - аьлар цо.

Ражипа гали хьадийллар. РаӀаса поатронаш чутайсар цу чу, цул тӀехьагӀа тӀехкар тессар. Дакъан тӀера оззаяь Ӏояьккха, ши икк а гале чу еллар. Хьаийцар лаьттара топ. ТӀаккха цунна тIагӀолла тӀех а ваьнна, дӀахо текхар из. Шоаш леладер унзара а ийрча а гӀулакх хетар тӀеххьа воагӀача Ражипа. РаӀаса кхетадац-хьогӀ из аьнна хетар цунна. Ше-м дергдацар цо из, фуннагӀа хилча а, нагахьа санна РаӀаса вутаре. Валацар из вошас яхар ца дича; Ражип зӀамагӀа ва. ВоккхагӀчо яхар де Ӏомаваьв из цӀагӀа.

Цхьаькха дакъанна тӀакхаьчар ужкастташха. Цхьабакъда, из дерзандаьккха уллар. РаӀаса дайзар дакъа. Из Шовхал вар. Из вайхараш деникинцаш болга кхетадир РаӀаса. «ЖӀалеш, - аьнна хийтар цунна, цкъарчоа ше дена гӀулакх диц а денна, - гой, фу леладу... наьха мехка а баьхка».

РаӀаси Ражипи, цох го а баьккха, дӀахо текхар. Енна уллача говра тӀанийсбелар уж. Цох дӀакхийтта кулг, цӀендеш чокхех дIа а хьекха, дӀахо волавелар РаӀас.

18

БӀарий-Юрт сома яр, лампаш ца йоаге а. Наггахьа мара саг вацар тхьайса. Шоаш чӀоаггӀа кӀаьдбеннабале а, Iо ца бувшаш, цхьацца гӀулакхаш деш хьувзар нах. МоастагӀашта бус чухьада дагадохе а аьнна, юрта гобаьккха ха оттадир Дудара. Цул тIехьагӀа, йолчунгара ворда а йийха, доарахой лоамашка хьалбахийтар. Буро тӀара хабар ца доагӀаш, фу дича бакъахьа да-хьогӀ яхаш, йиш еха хьувзар из. КДезига бар хӀанз ополченций низ. Ховра Дудара, деникинцаш цӀаькха атаке боагӀе, геттара а юрт йита езаргйолга, шоаш цар хаьдда хӀалакбергболга. ХӀаьта а, штабера амар доацаш, юхатӀехьашкавала лацар цунна.

Лазаш бар Дудара чов яь балам. Къаьстта хало йора цо делкъа хана денз. Наг-нагахьа човна шортта аьтта кулг тӀадехкар цо. Чов есташ йоагӀар. Хьалха нана пӀелг тӀаоттабалла мара ца хинна из, хӀанз бий миссел йоккха хетар. Човно дарба дехар, яькхденнача лаьтто догӀа санна. Цхьабакъда, цунна де дарба долаш вацар Дудар. Кхыметтел хьаяьста цӀенача пахашкаца из юхаехка а ха йоацаш хьувзар из. Лоам хьалбахийтанза бола цIагӀара дезал а бар цунна дага. Уж хьалбахийта венавар из, доарахой дукха а хинна, царна дӀаелар цо говр. ХӀанз кхыакхе говр лаха еза, миччахьара леха а.

Пхи бер да цӀагӀа, цхьаннел зӀамагӀа шоллагӀдар долаш. Алхха Ислам мара вац царех шийна доал де могаргдолаш. Цун а цхьайтта шу мара дац.

ЧӀоаггӀа лазар деш чов яле а, хаьдда, чехкка жоп дӀадехаш керта чу хьувзаш уйлаш яле а, нахага ший дог дӀахайтацар Дудара. Кадай дар цун болар, оала дош дар. Нах, сов кӀаьдбенна, Ӏолийга бала боахкалга а ховш, цар дог айде гӀертар из.

Ах бийса яьннача хана Дударарцига хьагулбелар Шахбулати, Асхьаби, ши-кхо къонах кхыи, царех цаI эрсе а волаш. Цхьаккха йистхилара тӀера вацар, кортош а чудаха багӀар уж. Царга ца зуйташ ший човна тIа кулг диллар Дудара. Чов кхы а есташ йоагӀар. ХӀара сахьат массаза дала кӀоаргагӀа чуйолхар цун мӀараш дегӀах.

- Шоаш дийна мел-б вай юрт йицца-м лургьяц деникинцашта, - аьлар Дудара. Ший новкъосташта бӀарахьажар из, бакълуй со аьлча санна.

- Дика къонахий дӀабаьлар вайна юкъера а, - доккха садаьккхар Асхьаба. - Шовхал... Александр... Уж дагабоахк-кх...

- ХӀама дергдац. ХӀаранена гуш да вай денал. Советий Ӏаьдала цӀаккха а дицлургдац, вай, воай са дехка, моастагӀашта духьалъоттар, бицлургбац байнараш...

Из сецар. Сатем эттар цӀагӀа.

- ХӀанз фу ду вайӀ - хаьттар Шахбулата, цхьа юкъ яьлча. ХӀанз а бийхка бар цун корта. - ЛаьрхӀа хӀама дий хьаӀ

- Сона дехадар цхьа хӀама дага, - юкъеиккхар Асхьаб.

Берригаш цунгахьа дӀабийрзар.

- Бийса баьде ма йий, - дӀахо доладир цо ший къамаьл. — Бертий бийса ма йий ер, боккъалдар аьлча. Фу дар-хьогI вай къонахий хьавӀашагӀ а теха, деникинцашта юкъелийлхачаӀ

- Оаш фу яхӀ - Асхьабага лаьрххӀа ла а дийгӀа, вокхарна дӀатӀавийрзар Дудар.

- Сона дезаделар Асхьаба аьннар, - жоп делар Шахбулата. - ДӀауйла ергья вай. Цкъа-дале, моастагӀашта вӀалла дага а хургдац селла кӀаьдденна а низ беха а дола вай тховсара шоашта тӀадахка духьарг ма дий аьнна. Вайна уж атта Саьберда юхатӀехьашка товсалургба. ШозлагӀа-дале, нагахьа санна вай из дойя, кот ца доале а, штабера цхьа хабар далцца лоатталургда вай. ХӀанз, массанена гуш ма дий шоана - вай кога кӀоажо тӀа ма латтий уж.

- ТӀаккха шоана фу хетӀ - вокхарна бӀарахьажар Дудар.

- Из-м деррига бакъдар, - аьлар эрсечо, - цхьабакъда наьха гӀоарал дайнад-кх...

КӀирвенна цунна бӀарахьажар Дудар. Эрсечун барзкъаш бӀеха дар, яьнна яр юхь, мерцадар бӀаргацӀацкъамаш.

- Нийса ях Iа, - аьлар Дудара. Наькха тӀарча кисара хьадаьккха сахьатага хьажар из. - ХӀанз вайна цхьоалагӀчох ах даьннад. Шахбулат, Асхьаб, шоана шиннена тӀадулл аз, ва безам мел бар хьагул а вийя, наб е Ӏовижийта. ХӀаьта шоаш а Ӏодувша. Ха тIа латтараш биталаш. Аз диъ сахьат доаллаш гӀовттадергда шо.

Къонахий арабаьлар. Дезал болча цӀагӀа дӀачуваьлар Дудар. Бераш дийша ухкар. Маржам ура яр. Маьра сий деш урагӀеттар из.

- Хьо а ваха воалл царцаӀ - хаьттар Маржана. Цунна шедар хезадар. - Хьай чов йицъеннай хьонаӀ

- Хьаястал са ер, - аьлар Дудара, човна бӀаргаш ӀотӀа а лекха.

Мара чокхи Ӏодаккха новкъостал дир Маржана. Цул тIехьагӀа, лоралуш, коч а Ӏояьккхар цунна тӀера. ДӀайха хий а хьекхаш, хьаяьстар чов, пахашк дегӀа тӀалетаяр.

- Воай, са даьла, - иккхар Маржанага, - укх чу Ӏайна нод! Тамаш еций, селла сатохадалар! ХӀана лел хьо доарахошца цхьана лоам хьал ца водаш, хьайна дарба ца дайташ.

- Из дитал, - аьлар Дудара, - нод хьайоаккхалой хьажал.

Чов кӀеззига тоӀаешше, Ӏойолаелэр нод. Балам лотабелча санна хийтар Дудара, хӀаьта а хӀама аланзар цо сесагага. Шийна гӀойле хургйолга ховра цунна, из дукхагӀа дӀа мел йоала. Шийна дулур даь яьлча, цӀенача пахашкаца юха дӀайийхкар Маржана чов. Деррига дегӀ цхьа мукъадаьлча санна хийтар Дудара. Сесага новкъостал а деш, коч тӀайийхар цо. ТӀаккха кисара хьа а даьккха, сахьатага ладийгӀар. Из болх беш дар, массаза санна «зак-зик, зак-зик, зак-зик» яхаш, сихбенна ха лоархӀаш бодар гӀоаролг. Сахьат сесагага дӀакховдадир Дудара.

- Со кӀеззига Ӏохаьнара варгва, - аьлар до, - диълагӀчох ах даьлча юха сомаваккхалахь со.

- Мегаьд, - аьлар Маржана. - Аз мотт нийсбу хьона.

Дудар раьза вар ший сесага. Чехкка кхетадора цо бакъахьадар. Совдар а ца дувцаш, бокъонца маьра доттагӀа а хиле дӀаоттар из эшшача. ЦӀаккха а еха гойтацар.

Мара чехкка мотт биллар Маржана. Иккаш мара тӀера барзкъа Iо ца доаккхаш Ӏовижар Дудар. Цу сахьате тхьайсар из.

Дудар сомаваьлча, истола тIа Iи хьалъухаш латтар котама дулхи, хIетта Ӏаькъа чура хьаяьккха йӀайха спекали, белийи, коартойаши, хьоари, бурчи чутесса баь Ӏалаьмате мерза берхӀеи. Дег тIара раьза волаш бӀарахьажар Дудар ший сесага. Цунна беза кхача бар Маржана кийчбаьр. Къаьстта дукха безар Дудара цу тайпара берхӀа. Наьхацига цӀаккха а иштта мерза берхӀа баацар Дудара. Кулг-юхь а днлла, хӀама даа Ӏохайра из. Чов лазар, цхьабакъда, тхьовра санна-м лазацар. ХӀанз дуккха а гӀойлегӀа хетар Дудара. Ший мара юхьдухьала Ӏохайра Маржам а. Котам ерста яр. Цун шаккха гӀогӀ мара оаркхилга чу дӀачудиллар Маржана.

- ДӀаэца цаӀ хьайна, - аьлар Дудара. ШоллагӀчоа, берхӀала а Ӏетта мерза царг яхийтар цо.

- Кхы цхьаькха котам улл са-м кхаэлла, даа Iа, - оапаш бийцар Маржана. - Аз-м берашца дуаргда.

- ХӀанз араваьлча, говр лаха хьожаргва со, дӀадаха деза шо, - аьлар Дудара.

- ТӀаккха хьоӀ

- СоиӀ.. Хац даьра... Ховргда... Со а шуца ва мег, хӀаьта а... шо сихагӀа дӀадолхаре, сона аттагӀа яр. Со-м мичча хана тӀехьа веча а мегаргвар. Берашта хӀама дой а хац, юрта хайра саг висавац.

- Дала хӀалакве из Деникин, ма чӀоагӀа хиннав из, - аьлар Маржана. - Лоамашка мукъагӀа дутаргдий вай цоӀ Фу дергда, цо цигара а вай лелхадойяӀ

- Лоамашка-м кхерам бацар цох, - жоп делар Дудара, - цига-м ког хьачубаккха вухьаргвацар из. Цул совгӀа... оарц доагӀаргда вайна. ЦIе Эскар, Россера эрсий боагӀаргба. Цхьабакъда, хӀанзарчоа, мелла хала яле а, сатоха дезаргда.

ХӀама диа а ваьнна, гӀеттар Дудар. Итт минут йисаяр диь дала. Сахьат киса деллар цо. НаӀара юххе таза чу кулгаш дилар. Маржана кхерзар цунна хий ӀотӀа. ТӀаккха гата хьакховдадир цэ маьрага. Дудара дез-дезар де гӀерташ, йиӀиг мо цунна гонахьа хьувзар Маржан. Чокхи тӀадувхаш а, тӀехкари шалтеи юкъах дехкаш а гIо дир цо ший мара. Из барзкъа-хӀама тӀайийха ваьлча, тӀоаргаца тӀара хьаийца герз хьатӀадера Маржана. Дудара маузер качъэллар, топ бе еллар.

- ФуннагӀа хила тарлу вайна, ца йохаш хургья хьо, - аьлар цо, сесага безаме бӀара а хьежа.

Маржана ший маьра наькха тIа биллар корта. ДӀатӀатеӀар из цун лакхача дегӀа. Шовхал ессар Дудара кер чу. ЦӀаьхха, цхьа сиха доагӀа дӀайха хий санна, цун дерригача дегӀах чакхъяьлар из. Доккха хӀама лургдар Дудара хӀанз цӀагӀара дӀа ца ваха. Сесаг хьамархӀаеллар цо, басилг хьаькхар цун керта тӀа гӀолла. БӀаргаш дувшадир. ЦӀаьхха чӀоаггӀа тата даьлар. Саг чувоагӀа мотташ, кхерабенна, «пхарт» аьнна дIа-схьа лийлхар уж. Хин техача цIи мо байра Дудара дег чу хьайна ала. Цун бера Ӏоежа топ яр из тата даьр.

Цу сахьате цӀенхаштта йийрзар Дудара юхь.

- ХӀа, дӀаяла, - аьлар цо, Ӏокхайда хьа а ийца, пенаца дIаоттайир топ. - Хьоца-м да дезар а дицлургда. Хьагулъе мулк, аз говр яйтаргья хьона.

НиI а теха, кхы юха ца хьожаш, дӀавахар Дудар. ЦӀенъюккъе латтийсар Маржан. Мар вале а, хӀанз цун вацар из. Дударага хьежаш дуккха гӀулакхаш да, нах ба. Из хӀанз цар ва. Маржана дисар - цунга хьежар да. Из хьежарг а я цунга, хьаштдале бӀаь шера а. Минут йоаккхийла цо цӀагӀа, сахьат доаккхалда - хӀама дац, ше цунна езалга, цо ше лоархӀалга Маржана ховш хилча. Дуне-м иштта хьадоагӀа: маӀа нах дӀа а ухаш, кхалнах царга хьежаш.

- ГӀаьхьа лелалва хьо, гӀаьхьа, - доккха са а даьккха, пхьегӀаш дӀаяха эттар Маржан.

Сатоссаш латтар. ХӀанз а кхаьла яр сигале, цхьабакъда, цхьаццанахьа седкъий гучадувлар. Ди маьлхе да мегаш дар.

Маьждига коа хьагулбелар нах.

- Массав вайӀ - хаьттар Дудара.

- Хьо а тӀехьа шийтта, - аьлар Шахбулата. Гулбенначарца бар ТӀоха Салмани, Гирихани, цудухьа кӀеззига юстара латтар из.

- Шийтта... Дукха дац, - корта оагабир Дудара.

- Цхьабараш хӀанз а тӀехьа ха тIа латт, - аьлар Асхьаба, - вожаш човнаш яь ба...

- Тхоца вар кӀаьнк, - аьлар Салмана, - из а ха тIа латт.

Из вар Тухан. Шоаш Iо а бийша, ха тIа витавар цар из шоашца ца вайтар духьа. Ховра царна доккха денал а низ а эшаш гӀулакх долга хӀанз шоаш хьош дар.

Боадона юкъера хьагучаваьнна, цхьа саг тӀавера царна. Из вар Боскар.

- Ӏассалам-Ӏалейкум, - моаршал делар цо гулбеннарашка хьаккхашта бӀара а хьажа.

Салам массане а даланзар юха, цхьабараша мара. Цар а цхьа дог доацаш делар из юха. Боскара из вӀалла теркал а данзар. Из гӀулакха воагӀаш вар, из шийна чакхдоаккхалургхиларах бӀубенна а вар.

- Со а воагӀа шуца, - аьлар цо, Дудара нийсса бӀара а хьажа.

Дудара хӀама аланзар цунга. «Да хьай хьаштдар де, во саг хӀаьта а ма вий хьо», - уйла ессар цун дег чу.

- Топаш езац вайна, - аьлар Дудара, - шалташи тепчаши мара. Тепча а тоха мегаргьяц, нагахьа санна вай гучадоале мара. Сома а бовлалехьа эца деза цар са.

- Топаш сога хьая, - аьлар Асхьаба, - аз тхоай цӀагӀа дӀаоттаергья уж. Юхадаьхкача хьаэцаргья оаш.

Къонахаша дӀаелар цунга шоай топаш. Морх! бизза ужа ийца, маьждига коара араваьлар Асхьаб. Пхи минут а ялале, юхакхаьчар из.

- Дерригаш кийча дий шоӀ - хаьттар Дудара.

- Да, - аьлар къонахаша.

- Долле хӀаьта, сахулаш латт вайна. Когаш, таташ ца деш, шортта лувзалаш. ГӀаьле а ма увза.

19

Сийрда йоалаш латтар. Сигале геттара екхаш йоагӀар. Лаьтта ра кӀеззига хьалъай а венна, малхбоалехьа дӀахьажар РаӀас. Сов сиха доагӀаш санна хетар цунна ди. Хайра фос гулъяьяцар цо, текхаш лела сахьат совгӀа ха яле а. Ражип кӀаьдвеннавар. РаӀас ше веннавар кӀаьд. Ирача урхех тӀаваьлча санна, бувхьар цун накха. ХӀанз шаьрра хоалора царна ха тIа латта хаьхой а бийша ухка салтий а. «КӀеззига ха яьлча, уж гӀовттаргба, ваха веза укхазара», - йоахар РаӀаса дагахьа. Шийна а вешийна а тӀалатта кхерам кхетабора цо, дӀаваха гӀертар из, цхьабакъда сутарча дего юхаветтар Бийша бадача салташта юхе бовхьаш вӀашкаоттадаь латтача топашкахьа бӀарглекхар цо, чӀоаггӀа царна тӀакхача уйла йолаш. Цхьабакъда, кхерар. Салтех ца ховш а цаӀ гӀеттача, шоаш гурболга ховра. ТӀаккха шаккхе а вувргва уж. Ши топи, ткъаь пхийтта поатрони, ши пара иккаши, цхьа тӀехкари мара дацар цар гулъяь хӀамаш. РаӀаса геттара кӀезига хетар уж. йоккха фос яхьа уйла йолаш хиннавар из, цига воагӀача хана. Юха а юха а яхар мо, бӀарглекхар цо гонахьа, шийна кхы а хӀама корор догдоахаш. Говрий декъий мара хӀама дацар гуш. Нувр тӀаяцар цхьаннена а. ЦӀаькха а салташкахьа дӀахьажар РаӀас. Юхавийрзар, хӀама хулча дац-кх аьлча санна.

- Волле, гӀоргда вай, - аьлар цо догдоаццаш вешийга.

Ражип юхаверзанзар.

- Хьажал, хьажал! - иккхар цунга цӀаьхха.

Цун цецдаьннача бӀаргех кхетадир РаӀаса цхьа дагадоаца хӀама хинналга. Сихха юхахьажар из. Цкъарчоа кхетанзар нз шийна гучох. Салтий таккхалча бийша баьдача, хӀанз цхьа гурмат яр хьувш. Нах урагӀкхувсалора, махьарч деттар, Ӏолегар, во, унзара Ӏимадаш йора. РаӀас кхеравелар. Урахайра из, вешийца вада безам болаш. ЦӀаьхха, цу даггара хьувча, етталуча гурмата юкъе гӀалгӀай герга кийнаш бӀаргаяйра цунна. ТӀаккха кхетадир РаӀаса хиннар фуд. ГӀадваха вешийна бӀарахьажар из. ЦӀимхара дар Ражипа бӀаргаш, дог сихденна детталора, деникинцашца латар ше волаш санна. ЦӀаьхха кулгаца лаьтта ӀотоӀавир из РаӀаса. Патте топ а етташ,. шоашта нийсса удаш тӀавоагӀа кашамашта йисте лаьтта хаьхо бӀаргавайра Ражипа. РаӀаса топ бе еллар. Хаьхочоа бӀаргагацар уж. Цун беррига теркам шоай салташкахьа бар. Ражипа бӀаргаяйра цун бос баха къона юхь, унзардаьнна шерра дийлла бӀаргаш. Из шоашта юхе ма кхаьччанге а, цун когий гонаш тIа «кхоп» аьнна топа бух техар РаӀаса. Хаьхо вежар, чӀоаггӀа юхь лаьтта Iо а кхеташ. ДӀагӀолла дӀаяхар цун бера топ. Кхоссавенна ваха цун букъа тӀа хайра РаӀас. Из саг а воацаш, гали долаш санна, шалта техар цо цун керта тIа. Кулг оагаделар хаьхочун, дегӀа тӀа гӀолла зулам бахар. Цу минуте хилар цун са далар.

- Хьаэца топ, - кхессар РаӀаса.

Ражипа сиха хьаийцар хаьхочун топ.

- Хьалаца гали.

Ражипа гали хьадийллар.

Цхьа ткъаьх поатрони иккаши яьхар РаӀаса хаьхочоа тӀера.

- Волле хӀанз, чехкка гӀоргда вай, - аьлар цо.

Галии ши топи а ийца, Ӏотеббаш дӀаведар РаӀас кашамашкахьа.

Дагадоацаш, цӀаьхха майрахой чулийлха унзарбаьнна, корзагӀбаьнна хьайза деникинцаш, хӀанз кӀеззига юхаметтабоагӀаш латтар. Шоаш дӀауде а, герз деттар цар, вӀаший цӀогӀарч деттар, кхайкар, ма доха яхаш. Из хӀанз тӀехьа дар. Дудара отряд шик керттера гӀулакх даь яьннаяр. Итташ деникинцаш бадар лаьтта байна а леш а, цӀеш Ӏоухаш. Дийна бисараш ма хулла хьалъудар Саьбердагахьа. Цхьаццабараша шоай герз Ӏотувсар, сов беха, сихбенна.

Йоккха топ яьлар Саьбердагахьара. Цул тӀехьагӀа цӀаькха а - сихъенна йолаелар уж, гӀотташ йоагӀа Ӏуйре екаеш.

- Юхадерза! - цӀогӀа техар Дудара.

Цхьабакъда, цо теха цӀогӀа массанена хазанзар дIа. Пхорч лелхар юххе. Лаьтта урагӀъухар, «топ-топ» яхаш таташ а деш юхачулегар еза галаш, фоарта чу ухар йост. Цкъа бувшаш, тIаккха гӀовтташ, сихха юхаболабелар Дудари цун новкъостийи. Алхха Боскар вацар царца. Из боабаьча моастагӀий герз гулдеш вар. Цхьа бархӀ топ яр цунга хӀанззе а. Цхьаяраш баламех Ӏоухкар, вожаш бе йоахкар, царех а кхоачам ца беш, кхы а топаш гулъеш вар Боскар. «Хьайт, ма Ӏовдала ва-кх хьо!» - аьнна хийтар юхахьажа из бӀаргавайнача Салмана.

- Боскар! - цӀогӀа техар цо. - Боскар!

Вож юха а верзанзар. ЦӀаьхха ювла йолаелар деникинций пулемет. Шокарч етта даьлар пхорч. Боскар вежар. «Вийра», - аьнна хийтар Салмана. Цхьа юкъ яьккхар цо цунга хьежаш. Боскар таккхалча уллар. «Вийра», - юха а дег чу дессар Салмана. Ший новкъосташта тӀеххьа дӀаваха уйла хилар цун цкъарчоа, цхьабакъда маганзар. «Боскар дийна вий а хац. Нагахьа санна из чов яь уллеӀ.. Мишта вутаргва из... моастагӀашта кӀал».

Сов сихбеннача деникинцаша харцахьа а бакъахьа а еттар пулемет. «Дика болх ба гаьно хьо латташ». Кхыча оагӀорахьа из етта ма йолаелланге а, ураиккха, Боскара тӀаведар Салман. ТӀехкхоссавелар из цхьан дакъах, шоллагӀча дакъах. Хьаийцар лаьтта улла топ. ЦӀаьхха когашта кӀалхара лаьтта дӀадахача санна хийтар Салмана. БӀаргаш чу цхьа Ӏаьржа хӀамаш тувсаяла яьлар, хьаргӀаша ткъамаш лестадеш санна. Салман горавахар. ДегӀ а цхьа чӀоаггӀа дезделча санна ӀотӀадахар кулгаш тIа_ Пхорч детталора Салмана юххе. Цунна дӀахозар цар етта шок а пулемета ду тата а, ховра, Ӏотаба везалга, окопа чу иккха а фуннагӀа даь а ше хьула ца лойя, вера кхерам болга. ХӀаьта а Салмана цхьаккха а дацар. Гора ваххача латтар из, чубелла баьша корта а болаш. Ӏоежа хьалххашка уллар цун Ӏаьржача элтара герга кий. Патта велар Салман, цӀаьхха когашка даьннача лазаро юха а боад техар бӀаргашка, царна хьалхашка юха а хьаргӀий Ӏул кхеста даьлар. Алхха тӀаккха мара кхетаданзар цо шийна хиннар: Салмана шаккха ноет йийнаяр. Ӏовежар из бартал. Лазар кӀеззига лаьгӀделча, дӀахьажар Боскар волчахьа. Салмана бӀаргавовнзар из. Тамаш а яцар, хӀана аьлча, Боскар тхьовре а ший топаш а ийца, вахавар. Вахавацар кхеравенна-м. Салман а цецвоаккхаш, селла майра летар из деникинцашца, уж царна чухьийддача хана. Латанзар Салмани цун новкъостийи дагаболаш-м. Боскар шип гӀулакха венавар царца, юкъарча гӀулакха венавацар. Цо из кхоачаш а дир: морхӀ бизза топаши поатронаши йихьар цо. ХӀаьта шипца хинна новкъостий, - уж боабаьб, бисаб, вӀалла теркал а банзар. Цхьабакъда, Салмана хацар из. Ше ца гуш дӀавахав моттар цунна Боскар. БӀаргавайнаваларе, новкъостал данза Ӏергвоацаш санна хетар. ХӀаьта хӀанз... Салмана кхетадир мукъавоалача ше воацалга. Ӏоажал геттара шийна юхе кхаьчалга. Цо лаьрхӀар атта цунна кара ца ваха. ХӀанз алхха цаI дисадар Салмана: къонах волаш валар. Кхыйола уйлаш юстара товса еза. Къонахчо мо сий дола валар лахар - аз да хӀанз керттерадар.

Палчакх юккъе гӀолла хоада а яь, эзза дӀабийхкар цо шаккха ког. Цул тӀехьагӀа теккхаш, пхи-ялх гӀа дӀахьалхашкахьа а ваха, енна, йис тӀайилла уллача говра тӀехьашкаваьлар Салман. Аьрда оагӀув кӀал а болаш уллар говр. Фата мо чӀоагӀа яр цун тIаена кит, муидий тӀодаш санна дӀадагӀар гӀорадаь когаш. Керта шийла хеташ, кулг хьакхар Салмана. ТӀаккха мара ханзар цунна ший кий Ӏоежалга. Юхахьажар из, кий гуча яцар. Ловча аьнна йитар цо из, кхы теркал ца еш. Топа бухь говра тIа биллар Салмана. Дикка ха яьккхар цо, Ӏоаршув кхувсалуш, из нийсса хьожа ца луш. Юххера а лак эзар. Топо катехар. Сецар моастагӀин пулемет. «Кхиптар, - аьнна хийтар Салмана, - кхийтар». Корта айбаь, хьалхьажар из пулеметагахьа. Из цӀаьхха юха а етта йолаелар, хӀанз кхы а бирсагӀа. Цхьатарра еттаяьлар топаш а. Хьожаяь цӀаькха а топ техар Салмана. ХӀанз пулемет сацанзар, цаI дар тамашне: пхорч вӀалла юхе а детталацар Салмана. Топаш а кастташха сайцар, ца ювлаш. Фуд ер аьлча санна, юха а царгахьа дӀахьажар Салман. Ше волчахьа текхаш тӀабоагӀа деникинцаш бӀаргабайра цунна. Дукха бар уж. «Каравига гӀерт, жӀалеш. Цудухьа етт пулемет а гӀатте. ТӀадувла шо, тӀадувла, гаьна-м даьра да шоана хетар хила а».

Салмана ганзар цу ханна гучабаьнна малх а, къоагадаь доага лоамаш а, маьлха зӀанарашца лепаш юрта кӀалгӀолла кхертӀош тӀа ловзаш, гола етташ, дода хпй а. Дехьа, сехьа а верзаш, сихвенна топ еттар цо шийна тӀагӀертача моастагӀашта. ЦӀаьхха цхьа тата хеза, юхавийрзар из, тоха кийчъяь лака тӀа пӀелг латташ топ а йолаш текхаш шийна тӀавоагӀа Шахбулат бӀаргавайра цунна. Шахбулат сецар. Цун бе а йоаллар топ. Шоайла нийсса вӀаший бӀарахьажар уж. Салман цкъарчоа цецваьлар, - ший новкъостнй берригаш а тхьовре бахаб яхаш вар из, - тӀаккха цӀимхаравийрзар. Цунна дагаехар ший йиша Деба, цо шийна, вежарашта, даьна. нанна, дерригача тайпанна тӀадена эхь. Цхьатарра цхьаькха уйла а ессар цун дег чу: Алхаст веннавий хац, Висит вийнав, вож вежарий а лай-буссий ховш бац, тӀаккха хӀанз со а лайя, мала вус тха даь эхь юхадекха... «А, со лергвац! Са бокъо яц вала!» Салмана дагадар ше кхетадича санна, харцахьавийрзар Шахбулат. Юстараваланзар из. Салмана тӀавера. Цунна юххе Ӏовижар. Топ етта волавелар, говра фоарга тӀехьашка дIа а лечкъа. ХӀаьта Салман хӀанз а кӀирвенна цунга хьожаш вар, Шахбулат сов майра шийна тӀавар, шийх из ца вашалга да, е та гӀерталга да е, сенах хов из. бехке ца хилар да, ха гӀерташ санна. ХӀанз а цунна тӀаберзабаь бар Салмана топа бухь. «Лак эзача даьннад-кх ер, - аьнна хийтар цунна. - Гой, вӀалла хьа а хьожий... Цхьаккха хӀама ца хилча сапна аллаций...»

ЧӀоагӀагӀа бе тоӀайир Салмана топ, бухь Шахбулата керта тIа берзабир. Вож юхавийрзар. ХӀанз а тхьовра мо цхьа юкъ яьккхар цар шоайла нийсса вӀаши бӀарахьежаш.

- Хьо тӀехьакхуй хьожаш, кӀеззига сабардаьдар аз, - аьлар Шахбулата.

- ХIа, - из доастам воаккхаш мо мерех шок техар Салмана, - хье со кӀалхарваккха венав ала-м валлац хьоӀ

Цхьа ах минут яьккхар Шахбулата юха йист ца хулаш.

- Салман, - аьлар цо юхера а, - Салман, нагахьа санна хьай со ве безам бале, ве. Аз сай цӀий хьаьнал ду хьона. Кхы... хьога ала хӀама дац са. Ала хилча а оалалургдолаш а вац со.

ХӀана - из сона хов.Из сай гӀулакх да.

- Фу дувц Ӏа хӀанз, эгӀаваьвий хьо, - аьлар Салмана. — Малав хьо ве воаллар. Сона везар-м хьо вац, хьо вац...

ДӀатӀакхоссавала мо бирса хьежар из Шахбулата бӀара. «Хьо веце, малав ИзӀ - йоахар цо дагахьа. - Хьаала, малав Из, малавӀ!»

Шахбулат юха а топ етта волавелар, дехьа а сехьа а хьожаеш. Деникинцашкахьа юхавийрзар Салман а. ХӀанз уж геттара юхекхаьчабар царна. «А, йиш яц вала, вала йиш яц», - юха а уйла дег чу ессар, цунна. Ший когашка хьажар из. Палчакха тӀадаьннадар цӀий. Салмана лоӀамах доацаш санна ухкар когаш. Цхьа ког хьалъоза велар Салман, цхьабакъда, цӀаьхха хьайнача лазаро цӀийбаь чӀий цох чакхбоаккхаш санна хетийтар цунна. БӀаргаш дувшадир Салмана, бордех царг техар. Лазаро кӀеззига ший дегӀ хьахийцача, хьадийллар цо бӀаргаш. Шахбулата ший бера топ юстаракхоссаш яйра цунна. «Шах» аьнна бетта чура шалта яьккхап цо. ЦӀаьхха цхьа уйла чуесса сихденна деттадала даьлар Салмана дог. «Ерригача юрта дӀахайна баьннаб тха цӀеннеи Шахбудатаи юкъе этта цатоам, - аьнна хийтар цунна. - ХӀаранена хов, аз а са вежараша а, тхоашта тӀадена эхь дутаргдоацалга. Иштта да гӀалгӀай Ӏаьдал. Цхьабакъда,... тхо сиха дац. Тха бекхам ший ханна хургба. Хургбац хӀанз мо иштта саг воаццача-м, из хургба наха а ерригача юрта а дIа а ховш. ТIахкка хIанз... укхунна хӀама дойя, аз вийнав аргда-кх ер. ДIаханза Iергдац тхо цхьана хинналга. Хала да бехк а боацаш сага цӀий хьатӀаэца. Цу гӀулакха мах дика бовз сона а, тха цӀагӀа мел волшба а. Мелла боккха бехк хилча а, хала хӀама да саг хьарчар. ЦаI хьаьрча лийннад, тоъаргда».

Цу уйлано ше а шийна дага хиннар а дицдалийтар Салмана. ДӀахьажар из деникинцашкахьа. Уж геттара дегӀалбоагӀаш латтар. Тхьовра мо гӀатте етташ яр пулемет.

Волле, хьо дӀагӀо, - аьлар Салмана. - Хозий хьона, сихагIа.

Шахбулат цох кхетанзар. ХӀанз фу хилар аьлча санна, цунна нийсса юхабӀарахьажар из.

Салмана диазза топ ялийтар.

- Сенга хьеж хьоӀ! - цӀогӀа техар цо. - Вала-м кхувргда хьа! Цох бала хургбац хьога. Из бала оаха хьатӀаэцаргба хьа, хӀаьта хӀанз яхийта! Чехкка!

Цун «оаха» яхилга, ази са вежарашеи яхилга долга кхетадир Шахбулата. Цкъарчоа дехкеваьлар из, ше Салмана тӀавена. Вокхарца дӀавахача ваьннавецарий изӀ Цун воша Гирихан а ма вахавий кхыметтел. Шахбулатах саго ала хӀама дацар. Цунна ховра из, юххьанца денз. Ховра, ше гича, Салмана бӀарга цӀи йохилга а. ХӀаьта а маганзар цунна дӀаваха. Боккха бар Шахбулата ТӀоха цӀенцара безам, дагадеххача хана бохалургболаш бацар. Кхыметтел хӀанз мо доккха хӀама юкъеиккхача а. Цудухьа вера из Салмана тӀехьа, из висалга ма хайнгге а.

- БӀаргаш сенна къерзаду Iа, - юха а тӀачайхар Салман. - ДӀавала сона юхера!

Юххера а кхетадир Шахбулата, Салмана дагадоаллар.

- Хьо чов яь ма вий, - аьлар цо, - аз дӀавугаргва хьо.

- Вугаргва Iа, хьа даьна вир хиларг! Со-м Iа витавалар, хьайна дӀаваха мега.

Салман юха а топ етта волавелар. Деникинцаш дегӀалбаьхкар царна. Шахбулата Салмана эгӀазваха а кхензар. МоастагӀашта духьал ураиккхар из. Доладелар лира дов. Циск-мо кхестар Шахбулат. ЦаӀ вожавир цо, гебагӀах юстар а иккха, хаьн т!а шалта Ӏетта. ШоллагӀчун кулг дӀадахийтар голага гӀолла. Шахбулат ма хулла Салмана юхе гӀертар. Из гора а этта латаш вар. Аьрда кулгаца топа бухь беттар цо, шийна хьатӀаудача салташта,. хӀаьта аьтта кулгаца шера шалта Ӏеттар. ФуннагӀа дича а царна ка лацар Салмана. Лаьтта ӀочувегӀача санна, цхьан метте гора латтар из. Бирса доагар цун Ӏаьржа бӀаргаш, унзара яр яьнна юхь. Сов къиза а дорха а хьежар нз царна бӀара. Шахбулатага бӀарг кхоабар Салмана, ма даггара, садаккха а мукъа воацаш, дов деш ше воаллаше а. Хала хетар, ше цунна дӀатӀакхача ниш йоацаш. «ХӀанз вувргва, вувргва», - йоахар цо дагахьа. Ше-м геттара вицвеннавар Салмана.

- Шахбулат, гаьна ма вувла! - мухь техар Салмана.

Вокханна из дӀахазанзар. Кхаьта гобаь юкъевеллар из моастагӀаша. Цхьанне тӀехьашкара бӀастамгахьа топ теха бӀогоравайтар Шахбулат. ЦӀаькха техача хӀамо геттара вожавир из. Цул тӀехьагӀа деникинцаш берригаш а, - хӀанз а цхьа иттех саг вар уж. - Салмана тӀабийрзар. ЖӀалеша берза санна, го б и о цар цунна. ХӀаьта а ка лацар Салмана. Топ а шалта а - меттахьа тохар цо дӀатеххар. Хи беха бера дӀаяхар цун топ. Букъа.х шозза гебагӀа Ӏеттача а, ца вожаш, латаш вар Салман.

- Сабар! - цӀогӀа техар деникинцех цхьанне. - Юхадовла!

Салтий юхабайлар. Шийна духхьал тепча бе а йоаллаш, пхи-ялх гIа гаьна латта эпсар бӀаргавайра Салмана. «Ховргдар-кх кӀеззига хьо хьаюхевоагӀаре», - аьнна хийтар цунна. Кхы а чӀоагӀагӀа бе тоӀайир цо ший шалта. «Тепча яьлча даьннад...». Цу уйлано цӀаьхха цхьа хӀама дагадохийтар Салмана Шортта кулг айдир цо. ЮхатӀехьашкадахийтар. Эпсаро тепча тӀахьожайир цунна. Цо лак озарца цхьана шийгара шалта лостайир Салмана. Из эпсара лерг а доаккхаш дӀаяхар. ХӀаьта Салман вежар: наькха тIа кхийтар цунна тепча. Салтий тIахьийдар Салмана, гебагӀашца цун дегӀ ата дагахьа.

- Сабар! - юха а цӀогӀа техар эпсара. Ший лерг дӀадаьккхача кулг тӀадехкар цо. - Дита из аькха сога. ХIа, хьалъайвел из.

Салташа сихбенна хьалъурахоавир Салман. Из хӀанз а валанза вар. Нийсса цун юхьа тIа хьежар Ӏуйранара малх. БӀаргаш хьадийллар Салмана. «Ма сийрда ба тахан малх», - аьнна хийтар цунна.

Ши салте латтар из Iо ца вожийташ, дехьара а сехьара а цун баламаш хьалаьца. ДӀаюхе ваха, цӀаькха а цун наькха тIа тепча техар эпсара. Салмана дегӀ мӀаьдделар. Салташа дӀахийцар из.

- Хьалаца из! - царна тӀачайхар эпсар.

Салташа юха а хьалнийс а ваь, гора а хоаваь, оагавир из. Салмана тхьовра мо хьадийллар бӀаргаш. Эпсара туг тоха велар из, цхьабакъда, низ кхачанзар. «Шахбулат вийнав», - тӀеххьара уйла ессар цун дег чу.

Салмана бага а оттаяь, тепча техар эпсара. Цул тӀехьагӀа цун барзкъех хьекха, цӀен а яь, хумпӀар чу еллар.

- Туземцаш! - дегаза дош а кхесса, юстараваьлар из.

Цун чов дӀаехка эттар салтех цаI.

- Хьажал, ер хӀанз а дийна ва, - аьлар цхьанне, Шахбулата ӀотӀа а вийрза.

Топ аййир цо, цун дегӀах гебагӀа чакхъэккхийта дагахьа.

- Ма ве! - цӀогӀа техар эпсара. - ХӀаэца из. Геттара дика да, дийна внса.

Цхьа юкъ яьккхар Шахбулата, сакхетам чу вена вале а, ше мичав, шийна хиннар фуд ца ховш. Керта чу зов доаллар, чона болаш санна беза хетар из. Тепча яьлар, алхха тӀаккха мара бокъонца хиннар фуд кхетаданзар Шахбулата. Шаьрра дӀахезар цунна деникинцаша ду таташ а дувца къамаьл а. Шалта дагаеха бий бир цо. Из яцар. Салтечоа бӀаргадайра цун пӀелгаш хьовш.

- Яьй, аькха, гӀатта, - икк тӀаювхача когаца Шахбулата корта дӀатеттар салтечо. - Хозий хьона, яьйӀ

Дагадоацаш цӀаьхха хьалкхоссавеннача Шахбулата, салте кӀалвихьар. Цунгара топ хьаяккха веннавар из, цхьабакъда, вож салтий тӀабеттабелар цунна.

Из деррига бӀаргагора, РаӀаса тӀехьа ваха ца кхувш виса, говра дакъанна юххе лечкъа уллача Ражипа. Хьожаеш шозза топ техар цо царна. Цул тӀехьагӀа ма даггара юртагахьа Ӏочуведар, тӀехьа текхаеш йӀаьха топ а йолаш.

ДӀахо фу хилар цунна ханзар. Шоззе а топ дӀакхийтар Ражипа: цаI - салтечоаи, вож эпсараи. Шоай новкъост Ӏовежача, сецца хиннар юха а хила доалл-хьогӀ аьлча санна, беха хьайзар деникинцаш. Эпсар а бартал вахача, геттара корзагӀбаьлар уж. Шахбулат ураиккхар. ГӀотташе а мӀарга теха цхьа салте а вожаваь, ма даггара юртагахьа Ӏочуведар из а. Шозза-кхозза яхар мо топ яьлар цунна тӀехьа, дӀакхетанзар. Салташа хьожаяь тохацар. Цун бала болаш а бацар уж хӀанз. Ма хулла чехкагӀа шоаш кӀалхарбаьлча, доаккхал дергдолаш бар. Цу ханна «та-та-та-та» аьнна етта йолаелар пулемет, цхьабакъда, чӀуг а етташ водача Шахбулатах дӀахьокхабаланзар цхьаккха пхо.

20

Халла ах чами котама дилла мелар Алхаста. Цу шин дийнахьа чӀоаггӀа гӀелвеннавар из. Юхь иръеннаяр, бӀаргаш чукхийттадар.

- Цхьаккха цӀавенавацӀ - хаьттар цо.

Аркъал уллар из, бӀаргаш нийсса урагӀахьежар. Хала бувхьар накха.

Юстара ца йоалаш, ден-бус а ший вешийна фу эш хьожаш, гӀулакх деш хьувзар Деба. Цхьабакъда, вож вацар, кхыметтел безаме бӀарахьежа а, кӀаьдда йистхинна а из гӀадъюгаш. Цхьа чу са доаца хӀама мо мара теркалъяцар цо из. Йоккха вас яр цо Дебийна ер. Цкъаза йиший кулг шийх дӀахьокхадалар а кхераш санна хетар из. Ца ховш а цIи яккхацар цо йиший.

- А, - жоп делар Дебас. - Тухан вахача гӀоне, саг венавац.

Вешийна бӀарахьажар из. Кхы а цхьа хӀама ала велар Алхаст. Мочхал хьайра цун. ВӀалла цӀий тӀадам чубоацаш санна кӀай дар цун бордаш. Деба Ӏолохъелар, цхьабакъда, вокхо хIама аланзар. ДӀадувшадир цо бӀаргаш. Дакъан бос бар Алхаста юхьа тIа бар. Дебас дикка ха яьккхар цо фу оал, цунна хӀама эший хьожаш юххе латташ. Алхаст тхьайсар.

Дебас бакъдар дӀааланзар Алхастага. Висит вийнав аьнна тхьовре хабар кхаьчадар царга. Дас а хьалхадаьккхадар Дебийна, из цунга дIа ма хайта аьнна. Алхаста цӀагӀа цхьа хатар хинналга кхетадергдар, кхыметтел цкъа а ший йиша зувш из бIарахьежаваларе. Деба ца елха гӀертар. Къурдаш увттар къамарга. БӀаргашка хий увттар. Уж цӀийденнадар. Алхаст шийгахьа хьахьожаш веце а, ший бӀаргех дувла хий цунна бӀаргагор кхерар Деба. Массаза оагӀора а ерзаш, шийна тӀатуллача тхан цхарала ткъам хьекхаш дӀадоахар цо из.

«Висит... Шахбулата эггара дикагӀа вола доттагӀа... ХӀаьта Шахбулат ше... Из вий-хьогI дийнаӀ Хой-хьогI цунна Висит вийналгаӀ Ма йоккха харцо яр са вежарашеи даси цунга йихьар. КъинтӀера варгвий-хьогӀ из тхонаӀ.. Тамаш я воале... Со цунна тӀакхоачаре... КӀеззига вӀаший къамаьл де тха йиш хуларе...»

Вешийна юххе лохигача гӀандилга тӀа Ӏолохъелар Деба. Метта йисте дӀатӀадехкар цо пхьарсаш, царна ӀотӀабиллар корта. ТӀаккха доккха садаьккхар, ги цхьа беза мухь боаллаш санна. Кора кизга тӀа гӀолла урс хьекхаш санна садуар керта чу хьуЕзача гӀайгӀанерча уйлаша. Цкъаза цу шин дийнахьа шийна тIа мел эттар дага а дехе, цӀаьхха цхьа тани еллача санна таӀар цун кер, дега деттадалар лаьгӀлора. Халла мара холацар цо доаха са. Цхьа ха яьннача гӀолла совсалора Дебий накха, доккха садоаккхар цо. ТӀаккха юха вӀашкатаӀар кер.

ЯггӀаш наб тӀагӀертар Дебийна. ВӀашкааха даьлар бӀаргаш. ХӀаьта а ца тхьовса гӀертар из. Кхерар из, нагахьа санна да чувоале, е воша сомавоале, тхьайса йолаш ше царна бӀаргагора.

Ший неш Лима дагаехар Дебийна. Из окопашка хинналга а, хӀанз ворох топ кхийтта цӀайоалаяь цӀагӀа йолга а ховра цунна.

«Со хӀана хиннаяц цунца, - йоахар цо дагахьа. - Кхы цул эсалагӀа я соӀ Берригаш цига хилча, со цаI фу деш Ӏа цӀагӀаӀ»

Дебийна набара тар кхийтар. КӀезига хьаделладелар цун ховха бордаш. ХӀанз сатийнна доахар цо са.

«А, - аьнна хийтар Дебийна, - со цӀагӀа Ӏергьяц. Со а гӀоргья... окопашка. Топ тоха ца хой а, де хӀама короргда сона а».

Шортта ниI йийлла, да волча Ӏочухьажар из. ТӀох ламаз деш вагӀар цӀенъюкъе истинга тӀа. НиӀ меллашха юха тӀакъайлар Дебас. Алхаста тӀаэттар цун бӀаргаш. Из тхьайса уллар. Сихха пена юххе латтача тӀоаргаца ногӀар хьадийллар цо. ТӀера хӀамаш хьалъара а тайса, эггара кӀалхара хьаийцар маьре йоагӀаш Кабихайна тӀадийха кӀайча даьре чокхи. Деба, ай а даь, хьажар цунга . Из цӀенеи хозеи дар. !Чехка шийна тӀера барзкъаш Iо а даьха, из тӀадийхар Дебас. Кабихас цунна совгӀата деннадар из чокхи хьогге а. Юхатийга тоа а даьдар, Дебийна гӀаххьа хургдолаш. Наькха тIа дотув а доаллаш, чӀоагӀа товш дар чокхи. Из дӀанийсдеш кулг а теха, юкъах эзза дошув даьккха шера тӀехкар хьоарчадир Дебас. ТӀатиллар йӀаьха кӀай шифон. Когаш тӀа йийхар туфлеш. Хьаийцар ший каьхата пандар. Из аьрда кулгаца хьамархӀа а лаьца, шортта кор дӀадийллар цо. Арахьа гуш саг вацар. Алхастагахьа цӀаькха бӀарг а лекха, тата доацаш шортта араяьлар из. Кор меллашха юхатӀакъайлар. Цул тIехьагӀа беша гӀолла сихха дӀайолаелар наькъагахьа. Саг тӀехьакхайканзар цунна, бӀаргайовнзар цхьаннена а.

Наькъа тIа а яьнна, тӀом латтачахьа хьалйолаелар Деба. Юрта тӀа Ӏаьржа кӀур хьувзар, ах сигале яьккха. Къарс-къарссе каглора сарпалаш, доагаш чудетталора цӀеной тховнаш, лаккха урагӀъухар сийгий гурматаш. ЦIи йоаеш цхьаккха вацар. Юрта мел вола саг дӀавахавар, цхьа наггахьа бола дезал мара юхе ца бусаш.

ВӀалла хӀаманна бала а боацаш санна, сапаргӀата хьежар сийрда малх. Ди делкъийга кхоачаш латтар. Йоасталуш йоагӀар лаьттах яь гӀор. Туфлеш тIа хотта летандаь, наькъа йисте теӀаш йодар Деба. Дукха ца говш юрта араяьлар из. Цига бикъбенна тӀом латтар. Бохаш боагӀар ополченций низ, уж геттара кӀезига бисабар хӀанз. Цхьатарра кхаь оагӀорахьара тӀагӀерташ, го беш латтар царна деникинцаша. Саг хьалъай ца волийташ етташ яр топаши пулеметаши. Окопашка лесттаеш чукхувсар гранаташ. Акха говраш санна тӀаьнашта увттар Ӏаьржа лаьтта. «Гов-гов!» яхаш таташ дувлар, цӀера алаш деттар.

ЦӀаьхха ший воша Гирихан бӀаргавайра Дебийна. Ши пхьарс чоал а тесса, моастагӀашкахь дӀахьежаш нийсса уралаттар из окопа чу. «Топ хӀана еттац цоӀ Ӏо хӀана табац изӀ Вуврг ма вий из! ХIа-а, - кхийтар Деба, - поатронаш кхоачаеннай цун. Мичаб-хьогI вож са вежарийӀ ШахбулатӀ.. ХӀа-а, дIа ба. Окопа чу бада. Царна човнаш яьй. ЦӀеш доахк цар барзкъех. Малав из царна юкъера гӀатта гӀертарӀ.. Когаш эг цун. Магац цунна гӀатта. ХӀаьта а айвала гӀерт из. Юха а вежар. ШахбулатӀ! Ва, ва! Патта, гӀатта, Шахбулат, гӀатта! Хозий хьона, гӀатта! ХӀа, хӀама хилац, Цунна топ кхийттай, цӀий ух цун кертах. ХӀаьта а... гӀатта веза. Хьаяккха бетта чура шалта. Иштта. хӀанз аз гӀоттавергва хьо.

ЛадувгӀалахь сога. Дика дувгӀалахь сога ла».

Дийнача хӀаманга санна оаз эккхийтар Дебас ший бе боаллача пандарга. ТӀаккха дӀалекхар цо из, лекхар, вӀалла а ше ца леккхача тайпара чӀоагӀа. ТӀеххьа илли аьлар:

Сангала сийна цIи

Ювзача дийнахь,

Цу молхан Ӏаьржа кӀур

Бувлача дийнахь,

ДогӀанха даша пхорч

Делхача дийнахь, —

ТIаккха-м ховргдар-кх

КӀанатий хьинараш.

Молхано цӀацкъамаш

Мерцача дийнахь.

Исташца моаролгаш

Бусача дийнахь.

Къонахий, кӀанатий

Латача дийнахь, —

ХIаьта-м, ховргдар-кха

КӀанатий хьинараш.

Цецбаьнна Дебийгахьа хьахьажар ополченцаш. Даггара деш, дов, гоннахьа детталуш, шокарч етташ дӀаухаш пхорч доллаше, ший пандара оаз ца хадийташ нийсса деникинцашта тӀайодар из. Герзий тата доадора цо доахача илле. Массанена шаьрра дӀахозар цӀена оаз.

Дахалда шо, кӀантий,

Лелалда шо маьрша!

Массача молхано

Морцача дийнахь,

КӀаьдача цу дашо

Боагоча дийнахь,

КӀур тӀехьашка буташ,

Хьалхашка вувлаш,

Ший лата дог долчун,

Ка маьхал яйла,

Вада дог долчун,

Удаш са далда!

ГӀовттабир цу илле гӀалгӀай, гӀовттабир ополченцаш берригаш а. Ломаш мо тӀахьийдар уж деникинцашта. Сов сихбаь, юхахьажа а ца буташ, бига тӀехьашка тайсар Саьберда.

ТӀаккха хьатӀавера Дебийна Гирихан.

- Баркал хьона, са йишилг, - аьлар цо. - Хьо хиннаецаре доадеш дар тхо дерригаш а.

ХьатӀавера Шахбулат.

- Баркал хьона, Деба, - аьлар цо а.

Цо шийх Дебахан а ца оалаш, вежараша санна Деба аьнна, чӀоаггӀа гӀадъяхар из.

- Хьайна моге къинтӀера яла сона, - дийхар Шахбулата. - Хьох лаьца во уйлаш ессаяр са дег чу. ХӀанз хов сона, се харц хинналга, алхха со мара хьона ца везалга.

Дебий басилгаш тӀа гӀолла хий Ӏодоладелар, бӀайха малх хьежача санна мукъадаьлар цун дог...

Деба цӀаьхха яьлар сома. Ураэккха елар из, цхьа са аькхдаьнна, цхьабакъда из динзар цо. Цхьан хӀамо ӀотоӀайича санна, йисар из ягӀа. Алхаст хӀанз а сомаваланза вар. Сатийна ярцӀагӀа. Ер да аьнна из кхера езаш хӀама доацаш санна хетар, хӀаьта а, хӀанад хацар ше яггӀачара дӀа-схьа хьа яхьацар Деба. ЦӀагӀа саг вар. Из вар ТӀох. Дебийна барга-м гацар из, хӀаьта а из шийна тӀеххьашка латталга-м ховра цунна. Тийшша. Цул совгӀа, бӀарг тӀера ца боаккхаш, шийга хьожаш из волга а ховра.

Шелал ессар Дебий дег чу. Шортта цӀен кӀийленгахьа бӀарглекхар цо. Даь кога тIа ювхача маьче бухьиги, юкъах уллача шалта юхьиги бӀаргаяйра цунна. Ший гӀатта еза, е яьгӀача бакъахьа я хацар Дебийна. «ХӀана латт воти тӀеххьашка... йист а ца хулашӀ» - аьнна хетар цунна.

ЦӀен ниӀ цӀайзар. ТӀаккха мара юхаерзанзар Деба. ЦӀагӀара араводача даь букъа тӀа эттар цун баргаш. НиӀ шортта тӀакъовлаелар.

21

Юрта чувелча мара зензар Гирихана Салман шоашца воацалга. «Эъ, висав-теш из!» - аьнна хийтар цунна. Юхасецар из. ДIа-схьа хьажар. Салман бокъонца воацаш вар. ХӀанз а етташ яр йоккхий топаш, лелхаш дар пхорч. Хьалъухар кӀур. Боагаш бар гаьна боаццаш беша латта гӀадамий хол. Цунна юххе гӀолла морхӀ бизза топаш а ийца дӀаводар цхьа саг. Из вайзар Гирихана. Из вар Боскар. Фос яхьаш воагӀар нз. Из вацар Гирихана а, е Гирихана веший а, новкъостий а бала болаш. Боскар цӀаводар.

Майрахой, Салмани Шахбулати мара юхе ца бусаш, берригаш а баьхкабар юха. Цхьабакъда, уж шиъ воацаш вар. Ший вешийна хӀама хинна ма хургдий аьнна теша магацар Гирихана, хӀаьта а, кхетадора цо, цаI децаре из юхевусаргвоацалга. Тамаш а яр из-м, хӀанзалца Салмана вӀалла хӀама а ма дергдий аьнна дага хиннадацар цунна. Гирихана дагабаьхкараш Висити Тухани бар. Царех лазар цун дог. Уж зӀамига хетар цунна. Висит лораваланзар Гирихана, хӀаьта Тухан, далла ба хоастам, дийна ва. ХӀанз Салман... Шахбулат... Мишта, фу хинна бисаб-хьогӀ ужӀ Шоайла вӀаший юкъе хӀама иккхаднй-хьогӀ царӀ

Геттара са хьайзар Гирихана. Чокхе пхьош хьекха дӀадаьккхар цо хьаь тӀа даьнна хьацар. КӀеззига юхатетта яр цунна тIатулла кий. Из кӀоаргга бӀаргашта ӀотӀаэзар Гирихана. Бе тоӀайир топ. Цкъарчоа ший новкъосташта ӀотӀехьа хьажа, сихо юхаволавелар из деникинцаш болчахьа.

Малх сийрда хьежар. Яша йолаеннаяр наькъах яь гӀор. Иккий айрех тӀалетар хотта. Наькъа йистте бийна уллача истара тIахьувзар хьаргӀаш. Ежача карта юххе тӀехках царгаш хьекхаш уллар жӀали. Наг-нагахьа, корта а айбийя, ювлача йоккхийча топашка ладувгӀар цо, тӀаккха юха а, шо-м хадаргйолаш яцар аьлча санна, ший тӀехк Ӏувша долалора.

ТӀехьа текхаеш топ а йолаш, удаш шийна ӀотӀавоагӀа кӀаьнк бӀаргавайра Гирихана. Сихха цунна хьалдухьал волавелар из. КӀаьнка когаш лувжар. Массехказа Ӏокхетачара ваьлар Гирихана ӀотӀакхачалехьа. Бос баха яр кӀаьнка юхь, са халла доахар. Гирихана вайзар из.

- Ражип, хьо мичара воагӀаӀ - хаьттар цо.

- Со... со... - дика хьайистхулалацар Ражип. - Салман вийра цар... Шахбулат а вийра. Аз шозза топ техар... Гой хьона, ер топ.

- ХӀайӀ - бӀаргашта боад техача мо цӀаьхха аьрда кулг юхьа тIа диллар Гирихана. - ХӀайӀ

- Уж-м дуккха бар, - аьлар Ражипа. - Ховргдар-кх цар пулемет йийттаецаре. ТӀаккха шо котдовргдар. Сона-м шедар бӀаргадайра. Ӏалаьлов, ма чӀоагӀа кхерабаьбар оаш уж. Цхьа во шинаргаш мо дIа-м удар цу атагӀа гӀолла. Бера топаш Iо а тувсаш...

Ражип цӀаьхха юхавийрзар, цхьа тата хеза. Гирихана а хезар из тата. Юхьа тӀара кулг дӀадаьккхар цо. Беша гӀолла ведда воагӀар цхьа саг. Вена картах тӀех и иккха, царгахьа сихха Ӏотаволавелар из.

- Эъ , Шахбулат веций изӀ! - иккхар Гириханага. Ражипа ӀотӀахьежар из. «Ер-м дийна ма вий, - йоахар цун цӀаьхха сийрдадаьннача бӀаргаша, - оапаш бийца хиннаб-кх Iа сона».

Шахбулат дийна волаш бӀаргавайна, Салман а дийна хила веза-кх хӀаьта, аьнна хийтар Гирихана. ГӀадвахар из. Цхьан юкъа цунна вицвелар, шоашта ӀотӀавоагӀача Шахбулата бIарахьежаш, цецваьнна латта кӀаьнк а кхы мел дар а. «Салман дийна ва!» Цу уйлано йоккха йӀовхал йоссийтар цун дег чу. «Салман дийна ва...»

Шахбулата тӀалаттар Гирихана бӀаргаш. Цунга хьежар уж, кӀирденна хьежар. Цо ший хаьдда са мукъадаккхар догдоахар Гирихана. Алхха цхьа Шахбулат мара кхы хӀама бӀаргагацар цунна.

Гириханах бӀаргкхетташе, ший болар лаьгӀдир Шахбулата. Гирихана из зийра. Цкъарчоа Шахбулат юхасаца велча санна хийтар цунна. Юха а кхерам бессар Гирихана дег чу. Шахбулат шорта ӀотӀавоагӀар. ЦӀенхаштта хьежар цун бӀаргаш. Баге чӀоаггӀа вӀашкатоӀаяь яр.

Гирихана ӀотӀакхача пхи-ялх гӀа бусаш юхасецар Шахбулат. Цхьа юкъ яьккхар цар шоайла вӀаший бӀарахьежаш.

- Гирихан, - теӀӀа йистхилар Шахбулат, - турпала... турпала валар хилар хьа веший... Кхет со... доккха халахетар да тахан шун цӀенна тӀакхаьчар. ХӀаьта а... сатоха... Фу дергда... Сатоха деза.

Сецар Шахбулата къамаьл. Корта чубелла латтар из. Цун кертах яь чов йийхка йоалла пахашк, хьа а йоастаенна, ӀотӀауллар балама тIа.

- Мишта хилар изӀ Хьадувцал.

Корта чубелла бар Гирихана а. ХӀанз шоайла вӀаший бIарахьожаш бацар уж, эхь хеташ мо латтар.

Шахбулата ма дарра дӀадийцар шийна дайнар. Ше а кӀалхаравоалача вацар, аьнна тӀатехар цо, нагахьа санна Ражип хиннавецаре.

- Со-м хьо а цар вийнав мотташ вар, - Шахбулата къамаьла юкъеиккхар Ражип. - Хьо-м Салманал хьалхагӀа Ӏовежа ма улларий, дакъа мо.

- ХӀанз тӀаваха велча тӀакхоачаргварий цуннаӀ - хаьттар Гирихана.

- Тамаш я кхоачалой, - жоп делар Шахбулата. - Пулемет я цар юххе. Салтий а ба дуккха. Цхьабакъда... со воагӀаргва хьоца, нагахьа санна цига хьа тӀаваха безам бале.

- Баркал, эшац. Айса цаI дергда аз... уйла а яь, - аьлар Гирихана.

Юхавийрзар из, шортта юрта Ӏочуволавелар. Цхьан юккъа цунга хьежаш а лаьтта, тӀеххьа Ӏоболабелар Шахбулати Ражипи.

- Сона-м хьо цар вийнав моттар, - юха а аьлар Ражипа. - Уж-м дуккха ма барий.

Шахбулат юха йистхиланзар. Гириханага хьежар из. «Фу уйла йолаш вода-хьогӀ изӀ ХӀама дацар вӀалла цунна дӀаде новкъостал даларе».

Гирихан вацар Шахбулатагара гIо эшаш. Из а Ражип а ма хулла чехкагӀа шийна тӀехьара дӀабоаларе бакъахьа хетар цунна, хӀана аьлча, фуннагӀа даь а ший веший дакъа кӀалхардаккха чӀоагӀо яь воагӀар из.

Ах чу а хаьрца цIа латтар гаьна доаццаш наькъа йисте. Фусамдаьй дӀабаха хила безаш бар цу чура: гуш цхьаккха адам дацар.

Воддаше цу коа чувийрзар Гирихан. Рама кагьенна латтача кора кӀал юхасецар из. Когаш цӀенде воалла кеп оттайир. Шахбулати Ражипи, цунгахьа кӀалгӀолла бӀарг а лекха, ӀотӀехбаьлар, ца соцаш.

МоастагӀий болчахьа хьалвийрзар Гирихан. Дикка ха яьккхар цо, цигахьа хьалхьежаш латташ. Юххера а араволавелар из наьха коара. Шахбулати Ражипи хӀанз гуча бацар. Уж улицо гола тоххача дӀабийрза хила безаш бар. Уж баьхкача оагӀорахьа халволавелар Гирихан. Чехкка хьалкхаьчар из юрта йисте. Новкъара ваьлар. Юхасецар наьха беша гаьнашта юкъе. Цхьа юкъ яьккхар цо, моастагӀашкахьа хьал а хьежаш, тхьовра мо цхьан метте латташ. Цул тӀехьагӀа беша гӀайна тӀа гӀолла мугӀарагӀ ягӀача гаьнашта юкъе ваьлар из. Уж нийлха яр, хӀаьта а кӀезигдукха хьулавора цар. Царна юкъегӀолла ваха кашамашта гонахьарча сангар чу ваьлар Гирихан. Цу чура лаьтта чӀоагӀа дар. Лакхе йистошкара мара яшацар гӀор. Хотта дӀабоаккхаш когаш Ӏотехар Гирихана. Сангар чу гӀолла дӀаволавелар из. Цхьа бӀаь гӀа хьалмагӀа ваьлча, юхасецар. Шортта сангар чура хьалъаракъада велар из, цхьабакъда, цу сахьате юха Ӏотаба вийзар: деникинцашта бӀаргавайра из. Топаш йолаелар сихъенна. Цхьа юкъ яьккхар Гирихана цхьан метте Ӏолохвенна вагӀаш. Пхорч дӀаухар сангара тӀагӀолла. Бердех детталора. Чуухар тӀера йост.

Топаш кӀеззига лаьгӀъелар, цхьа ха яьннача гӀолла. Букара а вийрза, сихха дӀахьалхаволавелар Гирихан. Юхасецар кхы а цхьа бӀаь гIа ше ма баьккханге. ЛадийгӀар цо. Топаш хӀанз сецаяр. Цхьабакъда, Гирихана кхетадора, моастагӀий кӀирбенна сангар зувш хургболга. Юха а уж ше хьалъаракъадарга хьежаш хургболга. «Фу дергдар уж ӀехалургболашӀ - уйла йора цо. - Новкъост соца валаре...»

Гирихан окопашта тӀакхача гӀертар. ТӀаккха кӀалхардоаккхалургдолаш санна хетар цунна ший веший дакъа. Окопаш юрта шоррал дӀайолхар. КӀоарга яр, атта дӀалочкъалургволаш. Цхьабакъда, мишта кхоачаргва царна тIаӀ

ХӀанз тхьовра мо сиха вацар Гирихан. Бокъабенна кӀеззига кӀомал багӀа моттиг лехар цо. Когаш а кулгаш а гӀортадаь, халла тӀаваьлар из сангара бердах. КӀомала юкъе гӀолла тебба дIахьажар деникинцашкахьа. Топ яьлар. ТӀагӀолла шок теха дӀабахар пхо. Корта чутоӀабир Гирихана. «БIаргавайра-кх царна юха а», - аьнна хийтар цунна. Таккхалча уллар из вийча санна. Кхы топ яланзар. «А, вайнавац, - кхы уйла ессар дег чу. - ХӀаьта топ... топ-м ца ховш яьнна хила а мег».

Из иштта хилча дикагӀа хетар Гирихана, ца ховш-м яьларийхьогӀ из яхаш, шеквувлаш дагахьа ше вале а. Юха а кӀеззига корта айбир цо, кӀирвенна дӀахьажар моастагӀашкахьа. Деникинцаш цаӀаш ура бар, вожаш хайша багӀар. Гириханагахьа хьахьожаш цхьаккха вацар. «Хетаргахьа вайнавац со бӀарга».

Новкъа хургйоацаш фоартах Ӏоэллар цо топ. Цул тӀехьагӀа гӀор яшаш доагӀача лаьтта гӀолла сихха дӀатекхар из окопашкахьа. Юхасецар. Цхьа юкъ яьккхар цо лаьттах Ӏолетача санна уллаш. ТӀаккха юха а текхар.

Окопа чу кхаьчача ах гӀулакх ше даь ваьлча санна хийтар Гирихана. Кхы ха ца йоаеш чехкка дӀаволавелар цу чу гӀолла. КӀоарга яле а цун лакха дегI къайладаккхал яцар окоп. Цудухьа букара а внйрза водар из.

Цхьан-шин минота никъ баь хургбацар Гирихана, цхьа таташ хезача санна хийтта, юхасецача хана. Лергдилла ладнйгӀар цо. Цунна гаьна боаццаш хила безаш бар моастагӀии. Хьахозаш хӀама дацар. Кхыметтел къамаьл а.

Цох цхьа дог шекдаьлар Гирихана. «Фу деш ба-хьогI ужӀ - аьнна хийтар цунна. - Ма товра, со воагӀалга а ховш, со лаца кийчлуш уж бале! Вайнавий-хьогӀ со царна бӀаргаӀ

Юха а цхьа тата хезар цунна. «Вайнав, бӀаргавайнав. ТӀакхача гӀерт. ХӀанз фу де деза азӀ Э-э, ма Ӏовдала кӀалвисар со акхарна».

Топ хьабе лаьцар Гирихана, окопа чура хьалъарахьажа велар из. ЦӀаьхха керта тIа цхьа еза хӀама тӀаежар цунна. Гирихан горавахар. ГӀаттавелар из, цхьабакъда, цӀаькха техача хӀамо дӀабарталвахийтар. Ди дайча санна хийтар Гирихана.

22

Гирихан сакхетам чу вера. Хьадийллар цо бӀаргаш. Шийлача цӀагӀа цӀенъюкъе уллар из. Ахбала мо лазар цун корта. Шортта аьрда кулг хьатӀаднллар цо цунна. Корта тӀаьда бар. «ЦӀин да», - кхетадир Гирихана. Кий тӀаяцар цунна. Ураханра из. ЦӀагӀа баьде яр. ЗӀаммига маьлха сердал чуйоагӀар цхьан метте. «НиI цигахьа я, - белгалдаьккхар Гирихана. Кий лохаш кулг хьакхар цо гоннахьа: из йоацаш яр. ТӀехкар а тӀехьа йоацаш яр шалта а. Юха а меллашха ший кертага хьажар из. Хьалхашкахьа даь хӀама дацар, цхьабакъда тӀехьашкахьа йоккха чов яьяр. Доталуш доагӀар цӀий. «Оффой, ма Ӏовдала каравера-кх со акхарна».

ЦӀаькха а кулгаш хьакхар цо, кий лохаш. ЦӀен пенах хьокхаделар цун цхьа кулг. ДӀатӀатекхар из цунна, Ӏохайра, пенаца букъ а болаш. Шинна кулгаца шортта ший корта тоӀабир цо. Цучу «зов» доаллаш санна хетар. Из лазаш бар чӀоагӀа, ДегӀ а дар Гирихана лазаш. йийтта хила езаш яр цунна. Бордаш докъалора. Хий мала безам бар... Из мичара дахьаргда ховре. НаӀарах хӀама теха, дийхача, дала а мегар цунна мала хий, цхьабакъда, из царгара ца деха, сатоха лаьрхӀар Гирихана мел эша а.

Ахаш дувшадир цо бӀаргаш. Уйлане вахар из. Гирихана дагавехар ший воккхагӀа вола воша Салман. Доккха хӀама дергдолаш вар Гирихан, цун дакъа кӀалхарадоаккхалга, из адамий ӀаьдалагӀ дӀаволлалга. Фу дергда, низ дӀакхачанзар, кӀалхарадоаккхадаланзар. МоастагӀашта кӀалдисар из. ХӀанз, тешшаме хов цунна, цар ийрчадоаккхаргда из. Дувца а эшац: цу гӀулакха шоай оамал йолаш ба уж. Ӏовдала вера со акхарна кара. «По марал а кхерал а безагӀа ба Ӏовдалча сага корта», яьхад даьша. Бакъда, зехьа яьхадац.

Гирихана дагадехар да, нана, ший зӀамига бераш, сесаг, дагавехар топ кхийтта цӀагӀа улла воша Алхаст, вийна Висит, Тухан .. Миска Дебахан.

«Ва, ма къиза енай-кх ер ха, - аьнна хийтар цунна. - ХӀама дергдац, - дӀахо йора цо уйла, - хилийта ха къиза а хала а. Хилийта. Мелла дукха хало тӀаотте а, мелла боккха бала боагӀе а, хӀанз юхатӀехьашка довла йиш яц. Тоъаргда. Дукха лайнад. БӀаьшерашка лайнад во мел дар: къел, моцал, у, бӀаьхийбарий дукъ. Тоъаргда! Тоъаргда!.. ХӀаьта а... чӀоагӀа хала кхоач-кх из керда зама. Боккха ба-кх цо дӀабеха мах, сов боккха... Тахан даггара бовш латтача наьха, цар Ӏоухача цӀийва мах хургбийхьогӀ цу кхоанарча денӀ Ца хуле, ма йоккха доакъазал я яр, на, гахьа санна хуле... тӀом лоатто а беза».

НаӀар тӀа сага гӀар хезар Гирихана. Еча уйлаех ваьлар из. ЛадийгӀар цо.

- Миштав ер, дийна вийӀ - хаьттар цхьанне.

- Хила везаш-м, ва, хьа благороди! - чӀоагӀа цӀогӀа техар шоллагӀчо.

Гирихан эрсашкахьа ухаш чуувтташ балхаш даь вар, цудухьа шаьрра кхетадора цо арахьа дувцар. «Хьалха йистхиннар хьаким ва, хетаргахьа, - аьнна хийтар Гирихана, - хӀаьта цунга жоп деннар салте хила веза. Са хаьхо».

ДӀоагӀаш эгар, цул тӀехьагӀа хьабоаккхача чӀега тата даьлар.

Шерра еллаелар ниӀ, цIа дизза маьлха сердал чу а яйташ. БӀаргаш дувшадир Гирихана, юхьа тIа кулг диллар цо, из ла ца могаш.

Эпсари ши салтеи чуваьлар цӀагӀа. ЦӀа аьлча а, еттача кирпишкех хьалдаь цхьа отар мо хӀама яр из. Кор дацар.

- Патта! - цӀогӀа техар эпсара.

Гирихан саббаре урагӀеттар. Эпсара нийсса бӀарахьажар из. «Хоза а деций, кӀазилг», - аьнна хийтар цунна.

ЦӀена яьша юхь а йиткъа юкъ а йолаш, цхьа тайна зӀамига саг вар эпсар.

- Кулгаш! - аьлар цо.

Гирихана тӀехьашка даьхар ший кулгаш. Эпсара, хьатӀа а вена, гӀаба техар царех.

- Волле ара!

Гирихан коа араваьлар. Иаккха мара ше мичав ханзар цунна. Из яр Берса-Юрт. Нийсса дӀахьажача дагӀар еттача кирпишкех даь цхьа дӀаьха цӀенош. Цига додар наькъа диткъа такилг. Цу такилга тIа ваьккхар Гирихан.

- Шо укхаза Iе, - аьлар эпсара салташка.

Вожаш сайцар. Ше Гирихана тӀеххьа волавелар из.

Ара чӀоаггӀа хотта баьннабар. Чукхийттачеи Ӏнйнеи мара дисадацар лоа. «Иштта дӀайха ди цхьаькха доагӀе, деррига деша дӀадаргда из», - аьнна хийтар Гирихана. Гаьна йоаццаш гуш вагонаш яр, цӀермашина наькъаш тӀа гӀолла дилла дӀаьха тӀий дар. Цунна юххе кӀур бетташ латтар яй. ТӀаь тӀа гӀолла дӀахьажача бӀаргагора шера баламаш а къегаш латта лакха лоамаш, бӀаргагора Маьтлоам, вийхка улла Куркъа, Бешлоам-корта.

- Укхазахьа, аьнна, Гирихан аьтта оагӀорахьа дӀаверзавир эпсара.

Кизгай ийчен тӀа баьлар уж. Эпсара, дӀахьалха а ваьнна, хьайийллар цӀагӀа чувуга ниӀ. Тиша ниӀ яр из. Цхьаццанахьара дӀадаьннадар цунна хьакха мора басар. НиӀ цӀайзар, цхьа во тата деш.

Диъ кор а дагӀаш доккха цӀа дар Гирихан дӀачуваьннар. НаӀара духхьал дӀаьха истол латтар. Цу тӀа вагӀар тӀема форма а ювхаш, шовзткъе итт, шовзткъе пхийтта шу хургдолаш къонах. Диткъа дар цун бордаш, басилгаш чукхийтта яр. Бесазадаьлча санна хетача сийнача бӀаргашта ӀотӀаухкар кера бӀаргацӀацкъамаш. Дехьа кора юххе, дӀаара а хьежаш, гӀаьле увзаш вагӀар цхьаькха цхьа къонах. Цунна граждански форма ювхар тIа. Из истола тӀа вагӀачул къонагӀа а низ болашагӀа а хетар.

- Господин полковник, - озавенна дӀаэттар Гирихан хьачувоалаваь эпсар, - ер ва есар.

- Дика да, поручик, аравала мегаргва хьо, - аьлар полковника.

- Сабардел, - юхасоцавир цо из. - Хьадастал цун кулгаш.

Поручика Гирихана кулгех доалла гӀаба хьадаьстар. Из истола тӀа Ӏодиллар цо. Полковника корта лостабир, хӀанз дӀагӀо, аьнна. Поручик араваьлар.

Полковники кора юхе вагӀари меттахьа хьанзар. Шаккхе Гирихан зувш, кӀирбенна цунга хьожаш бар уж.

- Эрсий мотт хой хьонаӀ - хаьттар полковника.

- КӀеззига хов, - жоп делар Гирихана.

Ӏоха безам бар цун, тӀеххьашка пенаца латташ гӀандаш а дар, хӀаьта а цар пурам ца делча лоархӀавацар из Ӏоха.

ГӀаьле увзаш вагӀар корагахьа дӀавийрзар. Гирихана а полковникаца а вӀалла гӀулакх а дац цун ала тарлора, цун вагӀарга хьежача. Корашта кӀал ловзаш хьазилгаш дар. Ший беррига теркам царна тӀабахийтача санна хетар цо. Цхьабакъда, Гирихана кхетадора из иштта доацалга. Цун вагӀар цхьа бахьан долаш долга. Из, хетаргахьа, воккха хьаким хила везаш вар. Полковникал а воккхагӀа.

- ГӀалгӀа вий хьоӀ - хаьттар полковника.

- Ва.

Гирихана чоалтайсар ший пхьарсаш.

Полковник из зувш хьежар тхьовра мо. «Куц долаш къонах ва, - белгалдоахар цо ший дагахьа. - Сабаре ва. Кхерамах вӀалла хӀама а дац юхьа тIа. Низ болаш волга ховргдолаш ба накха, баламаш, кулгаш. Юхь яьннай. Безаме, хьаькъале хьеж Ӏаьржа бӀаргаш. Хала хургда укхунца дувца, хетаргахьа. Гой, шек дӀавий. Инарала мо деций латтар а».

- Ӏохеца кулгаш, - гӀожа йистхилар полковник.

Корага вагӀар хьахьежар царгахьа. Лаккха юхадӀавийрзар. Кора тIа латтача ингале гӀаьленаштувсарга чу йоайир цо ше эза яьннача гӀаьлен юхк.

Гирихана кулгаш Ӏодахийтар. Тамаш а яр из-м геттара сабаре вар из хӀанз. Шийх дог дилладар цо. Цудухьа хила а мегар: вӀалла а кхерам бацар цун дег чу.

- Дезал бий хьаӀ - хаьттар полковника.

- Ба.

- Бераш дийӀ

- Да.

- ХӀаьта хьо ваха веза.

Гирихана хӀама аланзар.

- Хьайга яхар Iа дой, оаха дӀахецаргва хьо, - аьлар полковника.

- Хьаала, фуд изӀ - Гирихана юха а чоалтайсар пхьарсаш.

«Хьажал, шийна нийссача сагаца санна, хьакхашта дой къамаьл», - эгӀазвахар полковник. Кулгаш истола тIа дадар цун. Цунна хьалххашка, ручка тIа а уллаш, цхьа каьхаташ ухкар. Аьшка шаькъалоатторг а латтар царна юххе.

- Коммунист вий хьоӀ

Цхьан юкъа уйла йир Гирихана.

Ва, - аьлар цо. Полковника нийсса бӀарахьежар из. Гириханагахьа хьавийрзар кора йисте вагӀар. Полковники изи шоайла вӀаший бӀарахьажар.

- Дика да, дика да, - аьлар полковника. УрагӀетта, цӀенъюкъе гӀолла дӀа-схьа волавелар из. Ше ваьгӀача гӀанда уллув, кулгаш букъ тӀехьашка а долаш, юхасецар.

- ТӀаккха мнчад хьа партийни билетӀ - ший кера бӀаргацӀацкъамаш айдир полковника. Хаттар массаза ду а айдора цо уж.

- ДоттагӀашка дӀаденнад.

Гирихан вацар коммунист. Цар цӀентӀара цхьаккха а вацар партийни волаш. Бакъда, Висит вар ваха кийчлуш. ГӀоргволаш а вар, ханал хьалха валар нийсденнадецаре. ХӀаьта а, ала деза цхьаькха: шоаш коммунисташ беце а, Советий Ӏаьдала оагӀуз бизза хьаллоацаш бар. ТӀоха къонгаш а ТӀох ше а. Из массанена гуш а дар. Цудухьа коммунист ва со аьнна, дог дизза делар Гирихана полковника жоп. ЦӀагӀа сатем эттар. Полковник Iохайра.

Кисара гӀутакх хьа а яьккха, цхьаькха а гӀаьле сегар кора юхе вагӀачо.

«Ма зокх бар-кх Деникин ше бӀаргагоре», - цӀаьхха уйла ессар Гирихана дег чу.

- Мича латт шун штабӀ - хаьтар полковника.

Цун айденнача керача бӀаргацӀацкъамашка хьежар Гирихан.

«ХӀа-а, хӀанз долалуш латт керттерадар», - аьнна хийтар цунна.

йист ца хулаш Ӏийра из.

- Карта кхеталой хьонаӀ - цхьаькха хаттар дир полковника. Истола тIа хьадийллар цо диъсаьна доккха карта.

- Кхеталу.

- ХӀаьта хьайисте вел.

Гирихана кулгаш Ӏохийцар. ДӀатӀавахар истола.

- Хьахьокхал, мича латт шун штаб, - карта кулг ӀотӀахьекхар полковника.

Цунна дӀабӀара а хьажа, корта лостабир Гирихана. ЮхатӀехьашкаваьлар из. «Цхьаккха хӀама а хой-хьогI акхарна-м», - аьнна хийтар цунна.

- Аргдац яхалга дий хьа изӀ

- Да.

- Иштта дале хӀаьта, аз аргда хьога цаI: хьайна топаш тохаргхиларах дог тийшша хургва хьо.

Гирихана баламаш тоӀадир, хӀанз шун кара ма дий из, аьлча санна. Полковника оазах кхетадир цо, ше яхар цо кхоачашдергдолга.

- Цхьаькха хаттар да са хьога, - аьлар полковника. — ХьалххагӀе дӀаях аз, дикагӀа да хьона нийсса жоп далар. Мичаз шун тхьамада Орджоникидзе, кхыбола комиссарашӀ

Пхьарсаш чоалтайсар Гирихана. Юха а корта лостабир цо.

- ХӀай! - цӀогӀа техар полковника. - Жоп ца дала ваӀад яь-м вац хьоӀ - урагӀеттар из, бирса вӀашкатоӀаяь баге а йолаш.

- Ва.

Хаьн уллача хумпӀара чура тепча хьалъэккхийтар полковника.

- Лургдий Iа жопӀ - цӀогӀа техар цо юха а, нийсса Гирихана хьаь тIа хьожайнр тепча. ХӀанз геттара айденнадар цун кера бӀаргацӀацкъамаш. Шийла хьежар бӀаргаш.

- Дац, - аьлар Гирихана. Полковника нийсса юха бӀарахьажар из.

Тепча лак эзар полковника. Из яланзар. Цецваьнна цунна ӀотӀахьажар из.

- Ер ма тамаш я, - аьлар цо, - хӀанз мара ер харцъяьнна моттиг-м яц.

ЦӀаькха а лак эзар цо, тепча яьлар. Истола йиетах лич а боаккхаш, дӀабахар пхо. ЦӀагӀа чуиккхар наӀар тӀа латта поручик. Корага ваьгӀачунгахьа дӀахьажар полковник. Цо кулг кхессар, хадийта яхача хьисапе.

- Хьа ираз хиинадаларе тоххаше яргьяр ер, - аьлар полковника, Гириханагахьа юха а вийрза. - Поручик, дӀаара а ваьккхе, укх сахьате хьалъолла из! ЖӀали санна!

Поручика юха а гӀаба техар Гирихана кулгех. Из хьалха а ваьккха дӀавахар.

Ара тхьовра мо сийрда малх хьежар. ЦӀен юххе ягӀача гӀамагӀа тӀа ловзаш хьазилгаш дар. Станцера хьахозар цӀермашинаша детта цӀогӀарч.

Бе топаш йоахкаш шишша салте дехьеи-сехьеп а этта, тӀехьа поручик а волаш, коара араваьккхар Гирихан. Цхьаькха цхьа салте а воагӀар царна тӀеххьа. Муши табуреткеи дахьаш.

Гириханагара лоткъам ийцача цӀенна гаьна йоаццаш ягӀар йоккха къаьна поп. Гоама бар цун хи. Букъ тӀабаьнна саг санна латтар из поп, букара а йийрза. ТӀоамараш мо лаьтта ӀотӀаядар цун сома ткъовронаш.

Га ягӀача оагӀорахьа дӀаверзавир салташа Гирихан.

- СихагӀа, сихагӀа! - цӀогӀа тӀехьа деттар поручика.

«Бокъонца со хьалъолла боахк-хьогӀ ерашӀ» - аьнна хетар

Гирихана. Валарах-м кхерацар из, цхьабакъда, хьал мишта оллийтаргва!..

«ГӀалгӀай ӀаьдалагӀа геттара во, эсала лоархӀаш хӀама да, хьалъоллийта валар. Къонахчун валар топ, тепча кхийтта, тур е шалта теха хила деза. Иштта вийна саг сийлахьа ва. Цхьабакъда, хьалъэлла... хьалъэлла ца вийта, фуннагӀа де мегаргда. Кулгаш мукъагӀа хьадаьстадалар цар».

Попа кӀал соцавир Гирихан.

- Игошкин, чехка тӀавала гаьнах, - амар дир поручика.

Игошкин вар зӀамигача дегӀара салте. ТӀера шинель Ӏояьккха лаьтта Ӏотессар цо. Цу тӀа Ӏойиллар топ. Ший новкъостагара хьаийца, кач тессар муш. Цул тӀехьагӀа дӀатӀаваха, хьамархӀабеллар хи. Циск мо сихха урагӀаволавелар. Цунга муш дӀабеннача салтечо, шийна нийсагӀа а чӀоагӀагӀа а хетача ткъоврона кӀал Ӏооттадир табуретка. Из дар, тишденна, сетта а сетташ. «Оттаде деза моттиг ховш-м даьра ва, - аьнна хийтар Гирихана. - ХIа, кхы са догдаха хӀама дац».

Игошкинага хьежаш латта поручик, дага а доацаш, «кхоп» аьнна цу юкъа тӀа мӀарга теха, лаьтта вожавир Гирихана. Балам теха вожавир цунна уллув лаьтта салте а. ТӀаккха дӀаиккхар из, вада дагахьа, цхьабакъда муши табуреткеи дахьаш венача салтечо, цӀаьхха чоал ког тесса, бартал вахийтар. Чехка юха букъа тIа ваьлар Гирихан. Шийна тӀакхета дагахьа хьатӀаведда салте, ши ког теха, юхааркъал вахийтар цо. Цу юкъа ураэккха кхийра поручика. Шозза тепча техар цо Гирихана. Шаккхе ,а меттахьа кхийтар. Цкъарчоа гӀатта воаллаш санна, хьалтосса а венна, дегӀа дӀоаххал дӀавежар Гирихан. «Хьал хӀаьта а олланзар со акхар», - юххера уйла ессар цун дег чу.

Цхьабакъда, цар эллар из хьал. Из аьлча а, цун шеллуш доагӀа дакъа.

23

Юрт ца йитача, кхы де хӀама долаш бацар ополченцаш. Шоашта могар, шоай низ дӀакхоачар даь баьннабар уж. ХӀанз - из хӀаране кхетадора - е бов безаш, е ма хулла сихагӀа лоамашка хьалбаха безаш эттадар гӀулакх. ВӀалла хайра бисабацар нах. Уж а, дукхагӀабараш, човнаш яь бар. Герза кийчо а кӀеззига мара йисаяцар. ДоагӀаш гӀо а дацар. ХӀаьта а, наггахьавар юкъера дӀаваьккхача, дукхагӀбараш сабаре бар, корзагӀбаьнна, беха боацаш.

ТӀахьежача сабаре хетар Дудар а. Бакъда дег чу-м сагото яр цун. Цо а кхетадора, хӀанз, юххера а, юрт йита еза сахьат хьаэтталга. ХӀаьта а штабера хабар доацаш из йита лацар Дудара. Асхьабаи Шахбулатаи тӀадиллар цо доарахойи, юхебиса къоанойи, истийи, бераши чехка лоамашка хьалбохийталга.

Деникинцаш болчахьа хьалхьежар Дудар. Цецвувлар из, атаке ца боагӀаш, хьелуш уж хиларах. «Къаьстта цхьа хӀама кийчош хургба уж хӀанз, - аьнна хетар цунна. - Доарахойи истийи дӀакӀалхарбаьнна боаларе-м цаI дергдар».

Цун ший дезал а бар хӀанз а дӀабаханза. Берашта, сесага хӀама хилар кхерар из, хӀаьта а дего витацар кхычарел хьалха уж дӀабахийта. Дудара тоам бац иззаморг. Ерриг юрт цунга хьожаш, цох тешаш я. Из большевик ва. Эггара халагӀа дола дакъа шийна, ший дезала тӀаэца декхарийла ва из цудухьа. Иштта я Дудара дег чура уйла.

Маьждига юххе вордашца а гӀаш а юртара дӀауха нах зувш латтача Дудара тӀавера Боскар.

- Дерригаш дӀадолх шоӀ - хаьттар цо, кога тӀара кога тIа а ваьнна. Чопилгаш даьста яр цунна тӀаювха йӀайха кетар. Нийсса Ӏоухкар цун деза кулгаш.

Дудар, цкъарчоа, фу дар Iа хаьттар аьлча санна, цунгахьа дIа а вийрза, юха йист ца хулаш Ӏийра. Новкъа гӀолла ворда лехкаш хотта хьувш воагӀача Зайпала бӀарахьежаш латтар из. Цун йӀаьхача къамаргах вайзар Дудара из. Зайпала тӀеххьа, аьрда кулгаца йоалкхам а лаьца, аьтта кулгаца ший къоарзача исхале йӀаьха коч а ийеш, из льтта Iо ца текхийта гӀерташ, халла гIа боаккхаш йоагӀар Напсат. Лима ворда тIа уллар. ЦӀий тӀадам бацар цун юхьа тӀа. БӀаргаш дийлладар. ХӀанз къаьстта хетар уж Ӏаьржа. Ворда етталора, йоха йоаллаш санна. Гоамалелхар аьрда оагӀорахьара чарх. Из гон тIа массаза я, ворда ӀочутаӀар, астагӀа саг санна. Лима эгар. Човно чинг еттар. Бордех царгаш еттар цо, ахI ца ала гӀерташ, садетташ.

Дудар бӀаргавайна, ворда соцайир Зайпала.

- Дудар, хабар дий Буро тӀараӀ - хаьттар цо.

- Дац, - жоп делар Дудара.

Цхьан хӀаман уйла еш корта чубеллар Зайпала. Напсата хьалмагӀа а яьнна, йиӀий керта кӀалхара гӀайба дӀанийсбир, юхьа тӀа кхаччалца хьалъэзар тӀера Ӏотекха ювргӀа.

- Даьллахьи, ма эсала къонах хиннав из, — ше-шийга оалаш санна, кхессар воккхача саго.

- Малав изӀ - хаьттар Дудара.

- Инарал Деникин ва-кх, - лаьрххӀа аьлар Зайпала.

Дудар велакъежар. Боскаргахьа дӀавийрзар из. Вож цӀенхаштта воккхача сага бӀарахьежаш латтар, дош доацар а ца дувцаш, чехкагӀа дӀагӀовалар-кх хьо а, яхаш санна. «ХӀанз укхунна фу хиннадӀ» - аьнна хийтар Дудара. Юха а Зайпала бӀарахьажар из.

- Ай, хӀана ях Iа ишттаӀ - хаьттар цо.

- ХӀайӀ - цецваьлча санна кеп оттайир Зайпала. - ХӀана ях яхалга фуд. Гаций хьона укх кхаь дийнахьа цо етта йорт: цкъа ӀотГавоагӀаш, тӀаккха юхаводаш, цӀог мерца жӀали санна. Цу тайпарча саго дохо Советий Ӏаьдал! Из кхоач Москве! Тфу, - туг тессар Зайпала.

- Хьайна из селла эсала хете, цIа а боахам а бита дӀа хӀана вода хьоӀ - хаьттар, хӀанзалца йист ца хулаш лаьттача Боскара.

- ХӀайӀ - цӀогӀа техар Зайпала. - Ӏа фу ях хӀанзӀ!

- Сацал, ма дувцал из, - дийхар Напсата.

- Водац даьра со-м дIа - аьлар цо, сесагагахьа кулг а лостадаь, хьо мукъагӀа Ӏадда Ӏелахь, аьлча санна. - Аз-м сай наха дерра ду. Кхетий хьо, сай наха дерра, хьо санна айлаюкъе а ваьнна, наха-м тӀо буабалар, хих «хупӀ» а оалаш, со долаш хинна, яхаш, герз дохкаш а ца лелаш.

- Са доахан доадаьд...

- ХӀайӀ! - юха а чӀоаггӀа цӀогӀа техар Зайпала. Ши кулга айдаь, ворда тIа уллача ший йоӀагахьа дӀахьажар из, тӀаккха меллашха кулгаш Iо а хийца, саббаре аьлар:

- ХIа-а... из сона хацар... Са-м... алхха воI мара вийнаваи. ИоI... дийна йисай. ХӀаьта а... са гӀайгӀа - гӀайгӀа яц хьачунна юхе. Но-о, вошшийна вир! - цӀаьхха урха га лостадаь говр а човхаяь, волавелар из. ХӀанз тхьовра мо айбаь бацар цун корта, кадай дацар болар а. Лаьтта хьежаш водар из. йоддаше кулгаца бӀаргех Ӏоуха хий дӀадоахар Напсата а.

Уж дикка гаьна баллалца царна тӀехьахьежаш лаьттар Дудари Боскарн. ТӀаккха шоайла бӀарахьажар уж.

- Сона хацар Зайпала воI вийнавий, - аьлар Боскара. - Дагадоацаш дир аз цунна из халахетар. Адама дала гешт долда.

Чов хьайра Дудара. Из хӀанз ира овлаш хецаш йоагӀар селханарчул а чӀоагӀагӀа. Балама, чов йохар кхераш санна, шортта кулг хьатӀадиллар Дудара. Юххе латта Боскар дагавеха, сихха дӀадаьккхар.

- Ха дезар - гӀожа йистхилар из цунга.

- Дудар, - аьлар Боскара (кетара кисашка дехкар цо кулгаш), - из са да а вац, воша а вац, цудухьа хӀанз Iа дувцачох, хьо ала гӀертачох со кхеташ а вац.

- Деникинцаш бий хьа вежарийӀ

- Хьа бийӀ

- Бац.

- ХӀаьта са а бац. Цкъа-дале. ШозлагӀа-дале, цхьаькха а да хьона: Бамата яьхар вай даьдаларе, цхьаккха саг а вувргвацар, боахамаш а дохадергдацар.

- Из фу Бамат ваӀ

- Атбе воI.

- Фу йоахар цоӀ

- ЦоиӀ

- ХӀаьтаӀ

- Шоашка Деникина яххар кхоачашде, ца дойя, юрт хIалакьергья шун йоахар-кх.

- КхыӀ

- Кхы фу ала деза хьонаӀ ГӀалгӀай къам зӀамига къам да йоахар, хӀаьта Деникина низ Ӏалаьмате боккха ба, цунна мутӀахьа ца хуле, дерригаш а доадергда вай йоахар.

- ХӀанз ше мичав ерӀ

- МалаӀ БаматиӀ

- ХӀаьтаӀ

- Даси вежараши ара а ца воалийташ, цӀагӀа вагӀа йоах.

- ХӀанаӀ

- Мехка гӀулакх халкъо ше дувцаргда, аьннад йоах цунга...

- ТӀаккхаӀ Бакъбеций ужӀ

- Бакъ бале - хьайна ма гой хьона юрта а адамашта а тIаэттар. Баматага ладийгӀадаларе...

- Баматага ладийгӀадаларе, юха а Ӏазапе оттаргдар-кх вай къам. Деникина шийца дӀабугаргбар къонахий, говраш, доахан...

- Из дикагӀа дацар, шедар довчулӀ

- Фу шедарӀ Шедар дайнадац. ВӀалла а дайнадац шедар. Дукха ца говш бохаргба Деникина низ, вай юха а котдовргда.

- Шуца дувца хала да, - доккха садаьккхар Боскара.

- Да даьра, хьо моргашта-м. Бакъ аьлар Зайпала: хьо ва а ва, наха-м тIо буабалар, со долаш хинна яхаш вахаргволаш.

- Наьха хьакъ дуаш вахац со-м. Гой, хьажал са кулгашка, - кисашкара хьа даьха, Дударага дӀахьекхар цо ший ийттӀа гӀожа ши кулг. - Цхьа буртиг саго бенна техабац аз сай боахам вIашагӀа. Сох хьогалга да шун деррига а оаш мел дувцар.

- Да-те. Цудухьа ма латтий тхо-м хьона хьалхара тӀом беш.

- Сона хьалхара бац, шоашта хьалхара бу. Бамата яьхачунга ладийгӀадаларе...

УлицагӀа сихха хьавоагӀача Асхьабах бӀарг а кхийтта цунна дӀадухьал волавелар Дудар.

- Юрга саг висавац хьа дезал мара, - аьлар Асхьаба. - ДӀа хӀана бахийтац Iа ужӀ

- ХӀанз дӀабохийт. Доарахой ийца дӀайига сай говр юхайоалаяр дог даьхадар аз. Хетаргахьа, хӀанз цунга хьежача дац.

Дудара тӀеххьара дешаш алларца юрта чуетта йолаелар моастагӀий йоккхий топаш. Дехьара а сехьара а лелха доладелар пхорч.

Цу ханна малхбоалехьара юрта юкъе ваьлар Ӏаьржа ферта а тӀакхуллаш цхьа говрабаьри. Шод баь дар цун говра цӀог. Говр бӀеха яр, хотта хьалбеттабенна. Из гаьнара а сиха а воагӀалга кхетаде хала дацар говра багара Ӏолега чопаши дегӀа тӀара гӀетта Ӏии бӀаргаяйча.

Юрта юккъе гӀолла бодача наькъа тӀа ваьлча, говр юха а эза, дӀа-схьа хьажар баьри. Маьждига коара нах бӀарга а байна, цигахьа хьалхийцар цо из.

БӀаргкхетташе, из саг штабера воагӀалга кхетадир Дудара. Дукха хьийжавар из цунга, сов дукха. Цудухьа хӀанз, из хьатӀакхаччалца а тоха са доацаш, наха юкъера хьа а къаьста, цунна сихха дӀадухьал волавелар из. Дудара хьатӀаотташе, говр соцайир баьречо. Наькха тӀарча кисара хьа а яьккха, пакет дIакховдайир цо Дударага. Ше лаьтта вессар. Чехка хьа а яьста, пакет еша эттар Дудар. Маьждига коара нах хьатӀабаьхкар царна.

- Буро дӀаяьккхайӀ - хаьттар Дудара.

- Яьккхай, - жоп делар тӀавеначо.

Тесса лоаца ши мекх а долаш, юкъерча дегӀара хоза зӀамига саг вар из. ИиӀий санна цIе дар цун бордаш.

- Новкъостнй, - корта айбаь, гулбеннача наха бӀарахьажар Дудар, - Буро моастагӀашта кӀалъяхай. Геттара во латт хьал Шолжа-ГӀалий тӀа а. Вайга массанега дох-дохалуча тайпара ма хулла сихагӀа лоамашка хьалгӀо, аьнна да кхаьча амар. МоастагӀчо дехкаш латт йоах лоамашка долха наькъаш. Вай воашта могар даьд. Штабо баркал йоах вайна массанена а. ХӀаьта хӀанз, новкъостий, цхьацца, шишша, кхоккха цхьана долаш, шоашта гӀойле, йол-йолча тайпара, ма хулла чехкагӀа лоамашка кхача хьажа. Цига вайбараш короргба шоана. Ханна моастагӀа котваьлар... Ханна. Цхьабакъда, тешаш хилалаш, вай мехка из дукха говрг ца хиларах. ХӀаьта хӀанз вай ца дохаш хила деза. Из да керттерадар. Советий Ӏаьдал делар-кх аьнна ма мотталда цхьаннена а. Советий Ӏаьдал деннадац, лерг а дац. Россе пролетариат, ЦӀе Эскар доагӀаргда вайна оарцагӀа. ХӀа, вежарий, са кхы дац ала, сухал бе.

- ЗӀамига саг, цIи фуй хьаӀ - аьнна, штабера венача баьречоа дӀатӀавийрзар Дудар.

- Микаил я, - жоп делар зӀамигача саго.

- Iа хьай говр ца лой, бераш дӀадига йиш а йоацаш висав-кх со.

- ДӀаэца, - Дударага дирст дӀакховдайир Микаила. - Ер-м са а яц. Новкъа тӀанийсвенна лаьца йоалаю аз ер. Дика говр я.

- Юха вай вӀашагӀкхийттача, аз дӀалургья хьона ер. - аьлар Дудара.

- Цох ший кхел яр хургда. - Ший ферта говра дӀатӀатессар Микаила. - Из а дӀаэца. Сона новкъа хургья из.

Морхаша малх къайлабаьккхар. ЛаьгӀо хьекха болабелар мух. Цу сахьате шийла йийрзар ара.

Саьберда тӀехьашкара хьагучабаьлар атаке боагӀа деникинцаш. Массаза юхатехаб уж укх кхаь денна, цхьабакъда, хӀанз... хӀанз а хургдац царна хетар-м. Ополченцаш берригаш болхац дIа. Юрта юхебус цхьабараш.

Маьждига коара нах дӀабахачул тӀехьагӀа, юхебисар ТӀоха воӀ Тухан, Асхьаб, Шахбулат, Микаил, цхьа эрсе, Боскар.

Дудара шоашка дӀагӀодалар шо аьлча, гӀоргдар тхо-м, аьнна жоп делар Асхьаба. КӀеззига царна духьале а яь. ХӀаьта хьо дӀагӀо. Ма хьеле. ДӀакӀалхарбаха хьай дезал мукъагӀа.

- Са дехар да шуга, дукха ма галаш, - аьлар Дудара. Царех хӀаравар, кулг а лоацаш мархӀавеллар цо. Цул тӀехьагӀа говра тIа хайра из. Вож ловзаяьлар, дирста дIа ка а етташ. МоастагӀашкахьа хьалвийрзар Дудар. Уж геттара дукха бар. Массаза мо мугӀарагӀ боагӀар уж, хьалха лаьца топаш а йолаш. Юха а ший новкъосташта бӀарахьажар Дудар. Уж йист ца хулаш латтар. ЦӀенхаштта яр цар йовхьамаш. ЦӀаькха а царга дӀагӀодалар шо ала веннавар из, цхьабакъда, цар доагача бӀаргех кхетадир, цо, из зехьа долга. Уж хӀанз, фуннагӀа дой а дӀагӀоргбоацалга. Иштта я царех хӀаране ши-ший дагахьа яь ваӀад.

Дудар ше а Ӏергвар царца. Йиш яларе. ХӀанз а цӀагӀара арабаланза шийга хьежа дезал бар цунна дага. Цкъа-дале. ШозлагIа-дале, штабе тӀавехаш а вар из.

Дудар говр хаьхкка вахар.

- Поатронаш кӀезига я-кх. - аьлар Асхьаба, цхьан юкъа цунна тӀехьахьежаш а лаьтта.

- Поатронаш-м аз яхьаргья, - аьлар къонахаша мел дувцар хозаш лаьттача Ражипа.

- ХӀайӀ - цунгахьа дӀавийрзар Асхьаб. - Хьо мишта висав дIа ца водашӀ

Берригаш кӀаьнка бӀарахьажар. Из, сецца ше аравоалаш, киса елла хинна сискал юаш латтар.

- Са-м кхувргда дӀаваха. - аьлар цо.

Цун бера сискал бӀаргаяйча, къонахашта дагадехар, шоаш тахан хӀама ца диалга.

- Iа мичара яхь поатронашӀ - хаьттар Шахбулата.

- О-о, тханцига-м дуккха я уж, - жоп делар кӀаьнка.

- Дуккхаваха хьо хӀаьта, воллел, яхьаш вел уж геттара чехка. Тхо хьежаргда хьога. Топ а тхога йита, - аьлар Шахбулата.

- Шо дӀа ма гӀолашӀ - дийхар кӀаьнка.

- Волле, волле, гӀоргдац.

Ший топ Шахбулатага а йита, Ражип, дӀаиккха вахар.

Къонахашцара дIа а къаьста, ший цӀавахар Боскар а.

24

- Яьй! Сесаг! - аьнна цӀогӀа техар цо, шоай коа дӀачувоаллаше. - Хьаараялал, дӀайожал ворда.

ЦӀена дар Боскара ков. Гобаьккха гӀум тесса цхьалхадаьккхадар из. Керда хьадича санна тоадаь латтар ларма а. Тоадаьдар отар а. Кирпишк етта дӀабикъабар цун чукхийтта хинна оагӀув. Керда ниӀ егӀаяр.

Хьаяьнна латта йӀайха сискали. саьмарсаькх чутесса баь тӀоа-берхӀеи истола тIа Iо а оттабаь, сихха араяьлар Зуго.

- Цкъа хӀама кхалла хьайна, дӀачу а вахе, - аьлар цо марага.

- А, а, хӀанз хГама кхоаллача дац ер, - сихвенна хьувзар Боскар.

ЦӀагӀа дӀачуваха, морхӀ бизза топаш а яхьаш юха аравера из. Мича йихьача бакъахьа яр ераш аьлча санна, цкъа лармаи тIаккха отараи бӀара а хьажа, цӀен тӀехьашка ваьлар. Уж цига а йита, юхавера.

- Хьажал, гата дале а, пахашк яле а - цхьа хӀама ял сона, уж юкъейохка, - аьлар цо сесагага.

Шийга дӀаийцар цо кхий чура араяьккхача говра» дирст.

Зуго чехкка цӀагӀа дӀачуяхар.

Говра фоартах кулг хьакхар Боскара. Раьза вар из цунна. Вокхо корта айбир. Ший хьаькъалерча бӀаргашца кӀиръенна ӀотӀахьежар из Боскара.

Сесаг араера.

- Ер мегаргдийӀ - цхьа хӀама хьахьекхар цо.

- Фуй изӀ

- Гали.

- ЦIена-м дац изӀ

- А. аз топпар кхихьа гали да ер-м.

- Хьада Iа, геттара дика мегаргда.

Из галийи бели ийца, юха а цӀен тӀехьашка ваьлар из. Зугос коа хьаэзар беша йистте латта ворда. Цун пхьарсах говр дIа а тесса, отар чу яхар из. Юхаера, хоамат а яхьаш. Ворда сихха дӀаежар цо. Из гӀулакх дика Ӏомадаь яр из, Боскарага маьре еча гӀоне. Говра бага еллар дирст. ДӀаехкар урхаш. Цул тӀехьагӀа Боскара дӀатӀаяхар Зуго. Из цӀенна юххе кора кӀал кӀоаг боаккхаш воаллар.

- Иоллел, ворда даьтта дал цигара, - аьлар Боскара.

- ХӀанз дахь.

Зуго юхаера. ЦӀагӀа дӀачуяьнна, аьшкал а бахьаш хьаараяьлар из. Ше мел дер кадай дора цо. Ховра цунна, кӀеззига а мекъал ше дӀагойтача, маро могийтаргдоацалга. Шийга цо бӀеха цӀогӀа тохаргдолга. Дагадохе, хӀама а тохаргйолга. Цудухьа ма хулла маро хӀама аргдоацаш де гӀертар из ше деш мел дола гӀулакх.

Отар чу латтар ворда даьтта чудола ведар. Ко хьадаьнна, тиша ведар яр из. Аьшкал ӀочуӀетта, цхьа ах кийла хиллал из даьтта а ийца, юха Боскара тӀаяхар Зуго. Из кӀоагбаьккхаваьннавар. Кулгаца хьа а ийдеш, сихха даьтта хьакха волавелар из топех. Уж ерригаш шийтта яр. ЦаӀ цӀагӀа йитаяр цо.

Ше даьтта хьакха ваьн-ваьннар, гале чу йоллар Боскара. Гали хьаллаьца латтар Зуго.

Галех дӀахьекха кулгаш цӀендир Боскара, ше йистеваьлча. ТӀаккха ваха, кӀеззига йол ера. Из тессар кӀоаг чу.

ДӀаийцар сесагагара гали. Массехказа хьахьовзайир гале барч. Из кӀал а йолаш, шортта аьла тӀа Ӏодиллар цо гали. ТIаккха чехкка тӀахьакхар йост. Из когашца Iо а тоӀаеш, дӀашаьрбир кӀоаг.

- Фу юлларгьяр укх тIа е моттиг эргаш хургйоацашӀ - хаьттар Боскара.

- Аз йокъ тасс цу тIаӀ - аьлар Зугос.

- Геттара бакъахьа хургда. йоллел, хьаял чехкагӀа. Ха дIайода вайна.

Зуго масса цӀагӀа чуяхар. Таз дизза йокъ ера цо. Боскара дӀаийцар цунгара таз. Иоаржа а еш, йокъ Ӏомохкайир цо.

- ХӀанз дхьанна сага цхьаккха хӀама холургдац, - аьлар цо„ ший балха раьза волаш.

Юрта йисте топаш йолаелар. Боскар хьалнийс а венна, хьалхьажар цигахьа. «Юрта чубовлаш латт моастагӀий», - аьнна хийтар цунна.

- Вай лоалахой-м Ӏурре дӀабахаб, - аьлар Зугос. Деникинцаш болчахьа хьалхьажар из а.

- Лоалахой а берригаш а бахаб, - аьлар Боскара. ЦӀимхара дар цун лер. - Бахаб даьра’, дӀабахаб, ийс никъ вӀашагӀкхеттача гуллургда вай аьнна. Хабара-м ира бар ераш, са доаца мара.

Топаш листта ювлар. Эъ, хӀанз со фу деш латт, аьлча санна» шин деза когаш а детташ, сихха отар чу вахар из.

- Йол тассал ворда чу, - кхессар цо сесагага. - КӀеззига мара езац хьона. Хьай хӀамаш а хьагулъе. Фу деш латт хьо!

Зуго цо яхар де едар. Холах баьккха цхьа паркх аьла бера цо. Из беррига Ӏочубиллар ворда чу. Цу ханна, мархӀабоаллаш устагӀа а болаш, отар чура аравера Боскар.

- Дукха енай Iа, дукха, ах Ӏотасса, - аьлар цо.

Зугос йол лаьтта Ӏотессар. Кулг техар цо, юхейисар ворда чу дӀаиийсъеш.

- Йолле, йолле, хьай гӀулакхаш де, - аьнна, дӀаяхийтар из Боскара. Ворда тӀа биллар цо устагӀа. Из биъ ког бийхка бар. Отар чу юхачуваха, цхьацца кулгаца айбаь, ши устагӀа кхы а бера цо. Когаш дийхка дар уж а. йоккха моттиг дӀалаьцар ворда чу.

КӀувс бахьаш цӀагӀара араера Зуго.

- Мишта билла йоалл хьо ер ӀотӀа, - цунгара кӀувс дӀаийцар Боскара. - Боаржа а баь ма бахьнй Ӏа-м ер. - ТоӀӀабаь хьоарчабир цо из. Атта дӀатӀатессар ворда тIа.

ТӀаккха, жувра гали текхадеш йоагӀача сесага духьалвахар Боскар. Дехьареи сехьареи лаьца, ворда тӀа хьалтӀадиллар цар из а. Зуго сихха юхачуедар цӀагӀа.

- ХӀанз фу я йоалл хьоӀ - хаьттар Боскара.

- Метташ.

Боскара хӀама аланзар. Цхьаькха цхьа устагӀа хьаэца веннавар из, цхьабакъда мича булларгба из Iо, аьнна хийтар цунна. ХӀамаш ма хиннайий укхаза-м шортта.

Ши мотт арабера Зугос. Цул тӀехьагӀа, юхачуяха, ювргӀаш дера цо. Пайбаш дера. Яьсса ведар ера. Цу чу оттайир даьтта кхаба. Хьаийцар яй, ши Ӏаькъа, цаца, оаркхув, дахчан ши кад. Хьаийцар шийна цӀенагӀа мел хета барзкъа. Хьаийцар лампа. Ахча юкъедоалла пахашк. Из кӀеззиг мара сесагага дIа ца луш, шийга дитар Боскара.

- ХIа, мегаьд, хӀанз тоъаргья вай хьаийца хӀамаш, - аьлар цо. - йолле, дӀалалла ворда. Хье ма йодда Оалкама хьалгӀоргья хьо. Цига вахаш ва хьона са даь йиший виӀий воӀ. ТахӀир я хьона цун цӀи. Ахьмада ТӀахӀир. Царцига соцаргья хьо.

- Ай, иппӀалий, цхьана долхаций вайӀ - цецъяьлар Зуго.

- Долхац, - аьлар Боскара. - Аз кӀеззига сабардергда. Фу хул хьожаргва со... Со дага а ца воаллаш, хьай гӀулакх де Iа. ТӀеххьа воагӀаргва со а, дала дилла дале.

Марага ла ца дувгӀа яхьанзар Зуго. Хий даьлар цун бӀаргех.

- Лоралуш мукъагӀа хилалахь - дийхар цо.

Зугос ворда лаьллар. КоанаӀарга кхаччалца цунна тӀехьавахар Боскар.

Наькъах юха а гӀор йолаш латтар. ХӀанз сов дукха бацар хотта. Говр улица тIа соца а яь, ворда тIа хайра Зуго. ТӀаккха урх оагайир цо. Говр сихха йолаелар. Цхьа юкъ яьккхар Боскара говра раьза волаш, тӀехьахьежаш.

- Говрага хьажа йиц ца луш хилалахь! - цӀогӀа техар цо сесага тӀехьа.

Зуго юхайистхилар, цхьабакъда, Боскара хьахазанзар цо аьннар. Юха а вийрза, ший коа чувахар из.

Отар чура арабаьнна латта юхебиса кхо устагӀа, йийлла лагта цӀен ниӀ, коа Ӏотесса улла йол, цу деношка шийга кхаьча бала - из шедар дагадеча, цхьа йиш ехача санна хьайзар Боскар. Чехкка цӀагӀа дӀачувахар из. Бе еллар цо топ, качъэллар поатронех йизза йола гӀап. ТӀаккха юха а коа тIа ваьлар. Деникинцаш бар цунна дага. Цигахьа хьалхьежаш латтар из. Коа юккъе.

Деникина дерригача эскара а духьалъотта кийча волаш санна дар Боскара латтар.

Ший боахам лоро воаллар из.

25

РаӀас веха хьувзар. «Ражип! Мичав РажипӀ!». Цунна вӀалла дага а дацар, из тӀехьа ма вусаргвий аьнна. Юрта чувелча мара юхахьажанзар из: Ражип воацаш вар. «Ак, виса-м хила йиш яц нз цига, - йоахар цо ше-шийца. - Кхеравенна, тхьовре а ведда хургва. ХӀанз цӀакхаьча а хила мег». Иштта хилча бакъахьа хетар РаӀаса, хӀаьта а дег чу-м кхыдар къувлар. «Цунна топ кхийттаялеӀ Нагахьа санна... вийнавалеӀ Ва даьла, лоравелахь из воча хӀамах!.. Е чов яь хьава ца могаш уллеӀ»

РаӀас юхасецар. ДӀаволавелар. Юха а сецар. Топаш хӀанз а ювлаш яр. ЦӀаьхха, цхьа хӀама дагадеча санна, сихха дӀаволавелар из цӀенгахьа. Детталора иккаши поатронаши чуйоахка цунна ги доалла гали. Топ цаI качъуллар цунна, вож бе йоаллар. Уж хӀамаш а йолаш сага ше бӀаргагора дезацар РаӀаса.

Саг духьал ца кхеташ цӀакхаьчар из. Картах тӀех а ваьнна, беша гӀолла Iо коа вера РаӀас. Ражип гуча вацар.

- Ражип! - кхайкар РаӀас, цӀагӀа вий-хьогӀ из аьнна хеташ. - Ражип!

Саг вацар йистхулаш. Ший метте латтар РаӀаса ниӀ хьа ца еллаялийта оттаяь шолгӀар. «ЦӀаванза ва-кх из, - аьнна хийтар цунна. Ког теха, шолгӀар дӀа а яхийта, цӀагӀа дӀачуваьлар РаӀас. Пешка тӀара Ӏоийккхар дахка. Сов корзагӀбаьнна, кхаста а кхеста, кхоссабенна маьнге кӀал иккхар из. Гира гали цӀенъюкъе .Ӏооттадир РаӀаса, цу тӀа Ӏоехкар топаш а. ЦаӀ юха хьаийцар. Доккха са а даьккха, коа араваьлар из. «Мича, фу деш хургва-хьогӀ изӀ - йоахар цун уйлаша. - Ак, ше цӀаварга хьежаш Iе йиш яц са. ЦаI де деза... Юхаваха веза. ФуннагӀа цига доалле а...».

Сихха ше цӀавенача новкъа ваьлар РаӀас. ХӀанз топаш сайцаяр. Сатем латтар гонахьа. Воша цӀавоагӀий-хьогӀ яхаш, дIахьалха хьежар РаӀас, цхьабакъда, Ражип гучавалацар. Саг вацар духьал кхеташ а, из бӀаргавайнавий аьнна хатта а.

Кашамашка хьалкхаьчар РаӀас. Сецца шоаш хиннача сангар чу ваьлар из. ЧугӀолла сихха дӀаволавелар. ЦӀаьхха сихъенна массехк топ яьлар. РаӀас лаьтта вежар. «Сона етташ я-хьогI ужӀ БӀаргавайра-хьогӀ соӀ» - йоахар цо ше-шийца. Цхьабакъда, цунна юхе кхетанзар цхьаккха пхо. Топаш а сайцар. ХӀаьта а дикка ха яьккхар РаӀаса хьал ца гӀотташ, ладувгӀаш. «ЦаӀ-м вар цига. Ражип варий-хьогӀӀ ЦаӀ хиннавецаре уж топаш еттаргьяцар цар», - керда уйлаш ессар цун дег чу. Кхерраш урагӀеттар из. Шортта дӀаховолавелар. Юхасецар. ЛадийгӀар. Юха а дӀаховолавелар. Сангар тӀехигахьа я аьнна хеттача сецар цӀаькха а. Ер ма дий аьнна цо дегабуам бе хӀама дацар хьахозаш. Сатийна яр.

Шозза сангара тӀавала велар РаӀас, шоззе а, лайжжа, юхачувера из. КхозлагӀа гӀертача мара тӀавоалавалаизар из. Сангара балама дӀатӀа а вижа, дӀахьажар из ‘Деникиицашкахьа. ЦӀаьхха юхачуводачара ваьлар: моастагӀий бӀаргабайра цунна. Уж бар цунна гаьна боаццаш. Цхьа шовзткъе итт сажен-м хургьяцар цуннеи царнеи юкъе. БархӀ саг вар уж. Берригаш теккхаш окопа тӀаболхар. «Фуд цар леладер, сенна текх уж!» КӀирвенна уж зувра цо. ЦӀаьхха окопа чу гӀолла водача цхьан сага букъах бӀаргкхийтар цун. Букъ цу сахьате къайлаиккхар. ТӀаккха кхетадир РаӀаса. моастагӀаша леладер фуд. Царна везар из къайлаваьннз саг ва. Цунна духьал текхар уж. Мишта кхаьча, фу саг ва-хьогI изӀ Мича вода из ваха аӀ Гац-хьогI цунна шийна го беш боагӀа моастагӀийӀ Малав изӀ Ражип-м вац из. Из Ражип воацалга-м цу сага букъ гушше хайнадар РаӀаса. Ражип селла лакха вац.

Деникинцех цхьанне, кӀеззига хьалъай а венна, кулг лостадир. ТӀаккха, цхьатарра ура а лийлха, окопа тӀахьийдар уж берригаш а. Цкъарчоа цхьа гурмат хилар цига. Окопа чура саг царна кӀалвисар. РаӀаса гора салташа, пи а еш, бӀастамгахьа ӀотӀаетта топаш. «Вувш боахк», - аьнна хийтар цунна. Ший топа ӀотӀахьажар из, цхьабакъда тоха вахьанзар.

Сайцар салташа етта хӀамаш. Окопа чура хьалъаратессар цар, шоаш лаьца саг. Хьалъарабайлар шоаш а. Лаьтта уллача сага го бир цар. Из велча санна уллар. Хьовш яцар цхьаккха маьже. Цхьа хӀама дувцар салташа. Наггахьа дош мара хьахазацар РаӀаса. Виъ салтечо, цхьаццане цхьацца коги кулги лаьца, айвир лаьтта улла саг. Цул тӀехьагӀа берригаш шортта Саьбердагахьа хьалболд-белар уж. Шийна цар дӀахьо саг вайача санна хийтар РаӀаса. Мала вар изӀ Хьанна тара хийтар цунна изӀ Хьажъюкъе шод а баь, ма даггара уйла ярах, из шийна мичара вайна, фу саг ва/ дагадоханзар РаӀаса.

ХӀайта из вар... Гирихан.

Юха сангар чу ваьлар РаӀас. «Укхаза Ражип вац». Ший чокхи цӀендеш кулг а теха, сихха цӀенгахьа вийрзар из. Цу сахьате вицвелар цунна шийна хьалххашкара деникинцаша дӀавига саг. ХӀанз РаӀаса бала болаш а, цунна дагавоаллаш а вацар из. Алхха цхьан сагах лаьца яр цун еррига уйла. Из саг вар Ражип.

ХӀаьта Ражип цу хана цӀагӀа вар, хӀетта чукхаьчавар из. ЦӀенъюкъе уллача галех ког дӀакхийтта, Ӏовожачара ваьлар Ражип. Из фу гали да хьажар из. Цунна тӀаулла топ а бӀаргаяйча, ший воша цӀакхаьчалга кхетадир цо. Дика хийтар цунна хӀанз из цӀагӀа воацаш. «Подвала чу вий-хьогI изӀ» - из уйла дег чу есса, ведда аравахар Ражип. РаӀас цига а вацар. Ражип юхачувера. Меца вар из. Пешка духовка чура йокъаенна улла сискала чӀегилг корайир цунна. Кора тӀара саьмарсаькх корабир. Мерза хеташ диар цо из а вож а. Цул тӀехьагӀа ах кружка хий тӀамелар. ТӀаккха юхьах полто пхьощ а хьакха, ше лаьттача кружка Ӏооттайир Ражипа. Цул тӀехьагӀа истола тӀа даьккхар цо цӀенъюкъе латта гали. Хьааракхайсар цу чура, цхьа вӀалла ца еза хӀамаш мо, иккаши тӀехкари. Кулгаш чудахийта, хьаийцар коанаш йизза поатронаш. Уж еза яр. Шийла къегар уж. Корех чуйоагӀа сердал ловзар царна тIа. Уж юха гале чу ехкар Ражипа. Цу чу Ӏочутессар, кхы а шийна цӀагӀа гӀолла хьежача кораяь поатронаш. ТӀаккха гали ги а тесса, топ бе еллар цо. Коа тIа ваьлар из.

ЦӀаьхха бӀаргкхийтар цун беша гӀолла сихха хьавоагӀача РаӀасах. Ше латтача Ӏотебар Ражип. ТӀаккха ведда ваха, цӀен тӀехьашка иккхар из. Юхасеца, вешийна ше гой а хьажа, наькъагахьа дӀаведар из. Юрта юкъе вийрзар, шоай ков-карта гаьнна гӀолла го а тесса. Нагахьа санна РаӀаса бӀаргавайча, ше дӀавохийтаргвоацалга ховра Ражипа. Цо-м кхыметтел етта а мегар цунна. Ражипа дика йовз цун оамал. ЧӀоагӀа дика.

26

Алхаста ховра ше лергволга, маца аьлча, хаьдда дала жоп деце а. КхоанаӀ Е ломмаӀ Хьанна хов из. ДегӀацара низ дӀабодаш латтар, дашаш доагӀар дог. Цунна хоалора из. Лазаш бар кер. Геттара таӀаш боагӀар из, даим, ден а бус а, ше цхьан хӀамо вӀашкаувзаш санна. ЦӀаккха дага хиниадацар Алхаста, селла низ боацаш ше метта вусарг ма вий аьнна. Ше чӀоагӀа хеташ вар из. Из бакъ хиннадац. ЧӀоагӀа хиннавац из. ЧӀоагӀа хиннавац...

Алхаста эхь хетар, дакъа санна, ше метта алла виса. Ше вежарашца воацаш. Бала бора цунна цу уйлано. цхьабакъда, де хӀама долаш вацар. ХӀанз ший лоӀамах вацар из, цун лоӀамах дацар дегӀ.

Алхаста чӀоаггӀа садуаш дар цхьаькха а: цӀагӀа а ара а эггара дукхагӀа ше эш аьнна цунна хеттача хана, кхоачашде дезаш, цо дакъа лаца дезаш доккхий а, чоалхане а дуккха гӀулакхаш эттача хана, цхьаккха хӀама дерг а воацаш ше висар.

Юрта йисте доаллар цунна хацар. Хьа-м Алхаста а хозар деникинций йоккхийча топий таташ, цхьабакъда, уж мича етталу, цар юрта бахача наха фу зе ду, тӀом лира ба е бац, вийнар малав, дийнавар малав - цхьаккха хӀама хацар цунна. Цудухьа хургдар: массадолчул дукхагӀа ший йиший гӀулакхах йора цо уйла. Из хӀанз а бакъдар хьаоалаш яцар. Из дар эггара халагӀл. Сенна лечкъаду цо изӀ ХӀаьта а вета а ха дезаш къайладахьа йиш йоацаш хӀама ма дий из. Селла Ӏовдала хӀана хул, ше зIамига а ца хилчаӀ Фу уйла я цун керта чуӀ Сенга доах цо догӀ..

Хетаргахьа, хӀара вахача сага, гайна е ганза дагадох, цкъа ше вала везалга. Цамогаш вале а, е унахцӀена вале а, цхьаккха саг вац цкъа из Ӏоажала ди шийна тӀакхоачаргдолга ца ховш. Цхьабакъда, ала деза, валар тайп-тайпара хул. Из дика хов Алхаста. Къаьстта хӀанз. Иштта ийрча валар шийга кхоачаргда аьнна меттадацар цунна цӀаккха а. Фу аргда нахаӀ Ший веший кулгашка яьннача топах веннав... Ма хоза бовлга хул цхьаболча наьха. Ерригача юрто а мехко а бувцаш. Алхаста хиланзар из ираз.

Сома а ваьнна, уж уйлаш керта чу хьувзаш уллар Алхаст, ТӀох из волча чувоалача хана. Да бӀаргагушше урагТеттар, дехьа кора юххе гӀанда тӀа йовлакха догам деш ягӀа Деба. Ӏоъараяла аьнна, цунгахьа корта лостабир ТӀоха. Иовлакх, маха ӀочубегӀа, кора тIа а дита, цӀагӀара араяьлар Деба.

Панд Алхаста маьнге юххе дӀаэзар ТӀоха. Цхьан юкъа цунна ӀотӀахьежаш а лаьтта, Ӏохайра. Аьрда бера аьтта бе дехкар сулхьаш. Алхаст айвала велар, да волаш вижа алла тоам ца хеташ. ТӀоха, аьтта балама тIа кулг а дилла, шортта ӀотоӀавир из.

- Алла, алла, - аьлар цо.

Алхаст цо ма алла аьлча а вацар айвала низ болаш. ХӀанз а хьалгӀортарах хало хинна, боад техар цун бӀаргашта. ДӀадувшадир цо уж. Дас из зийра. «Леш воагӀа, - аьнна хийтар цунна. - Кхаь дийиахьа кхоалагӀа воӀ... Даьла, ма боккха ба Iа сона т!абена бала, ма кӀалвихьар Iа со! Фу даьдар аз хьона, хьо селла соца даькъаза хилаӀ..»

ТӀоха дог делхараш Салмани Висити бар. Алхаст вар. Цунна хӀанз а хацар Гирихан а винпалга. ХӀаьта Алхаста цхьаккха... а хацар.

Корта чу а белла, листта даьна ӀотӀаухкача кӀайча бӀаргацӀацкъамашта кӀалгӀолла ший -внӀий юхьа тӀа хьежар ТӀох. Сийнденнадар Алхаста бордаш, хобаденнадар. Баьша корта а юхь а яьннаяр. КӀай чеш дар наг-нагахьа хьагуш. Уж а укх шин дийнахьа даьннад. ГӀайгӀа я воӀага. Цунна ший лазарал а йоккхагӀа я из. ТӀоха ховра из. Дика вовзар цунна ший воI, цун оамал. Сагага, зӀаммига а, шийх а ший цӀенах а хӀама ца алийта вала кийча вар Алхаст.

Цкъа, дийцар ТӀохага, юртарча кагийча нахаца Лаьжге йоӀач бӀаргтоха ваха хиннавар из. Цига дикка ваьгӀа а ваьгӀа, йоӀа раьза воацаш, ший доттагӀашца из цӀавоагӀаш, царна духьалбаьннаб цу юртара кагий нах. ДIа-схьа моаршал хаьттача, царех цхьанне аьннад йоах соца тепча кхостае саг вухьаргварий шоах, аьнна. Шоай йоӀа раьза боацаш уж дӀаболхаш хала хийтта хиннад царна. Алхасти цун доттагӀпйи шоайла вӀаший бӀарахьажаб. Цхьанне а юха жоп деннадац хаттара. ТӀаккха белабеннаб йоах Лаьжгера кагий нах. «Сов кхера а ма ле, - аьннад цхьанне, - аз-м бегаш баьбар. - Юха а кӀажваха велавеннав из. - Тенна-м ма дий шо, чарч мо...». Лохигача дегӀара саг хиннав из къамаьл даьр. Цунна нийсса ӀобӀара а хьажа, Алхаста аьннад: «Тхо-м чарч хилийта. Из-м хӀама дац. Цхьабакъда, уралатташе доахан деттарех саг-м вац хьона тхона юкъе»,-

Из дӀахоззаше, кагий нах берригаш а белабеннаб. ХӀаьтахьаьший бегбаха вена хиннар, бос а хаьрца, ала хӀама доацаш висав. «ХӀанз фу хилар цигаӀ - хаьттад Алхаста. - Тепча кхостае дахкацарий вайӀ» «Водарг-м вац хьоӀ» - хӀаьта а кӀал ца виса гӀерташ хиннав зӀамига саг. «Со сенна вод, - аьннад Алхаста, - божа лехка араваьнна бежа-Iу-м вац со кхы». Кагий нах юха а белабеннаб. «Хьанна хов из.» - «Хьона ха деза-кх, хьахеттар хье а хилча».

Къамаьл бегаш тӀара даьннад. Хьаэккхийтай зӀамигача саго юкъах йоалла моакхаза тепча. Хьа Алхаста Шийяр а эккхийтай. Цхьабакъда, зӀамига саг лоархӀаваьвац тепча тоха. Ший новкъостех цаI оаркхув да вахийтав цо. Из юхакхаьчача, шоашта юккъе баь тIа оаркхув Iо а оттадаь, туркаша мо когаш чоал а тайса, Ӏохайшаб уж шаккхе а. Вож кагий нах юстарабаьннаб. КӀоажам лота а баь, бухь арахьа а болаш, оаркхо чу Ӏойиллай тепча.

«ДӀакхостаде», - аьннад зӀамигача саго. «А, из бакъахьа да Iа кхостадича», - аьннад Алхаста. ЗӀамигача саго кхостадаьд оаркхув. ЦӀаькха. ЦӀаькха. Тепча яьннай. ОагӀув а лаьца, вежаз зӀамига саг. Из кагийча наха дӀаюстараваьккхав. «Кхы саг вии соца ӀохаӀ» - хаьттад Алхаста. Шип тепча Ӏойиллай цо оаркхо чу. Цхьаккха а юха йистхиннавац. Мегаьд хӀаьта аьнна, ше цхьаь йисте а вагӀаш оаркхув кхостадаьд Алхаста. Тепча яьннай. «Фу» аьнна, аьшка чура арабоагӀа кӀур дӀа а баьккха. тепча юкъах еллай Алхаста. ТӀаккха саббаре гӀеттав. Лаьжгерча кагийча наьха Ӏадика а йийца, бахаб уж. ЖӀайрахе ӀотӀакхоаччаш мара хайна хиннадац Алхаста доттагӀашта, цунна чов яьлга. Аьтта пхьарсах кхийтта хиннаяр шозлагӀа яьнна тепча. Алхаста нраза дулхах чакх а баьнна, тӀехк ца лоацаш дӀабахабар пхо. Цун пхьарс тоабенна, цхьа ха яьлча мара из хьаханзар ТӀоха. ТӀаккха а наьха нахагара.

Иштта вар цун воI.

Алхаста бӀаргаш хьадийллар.

- Воха вӀалла ма вохалахь, - аьлар ТӀоха. - Хье верзаргхиларах дог тийшша хургва хьо. Хьона-м цаI мара чов а мича яьй, ткъаь итт топ кхииттар а, хьа хьаштдале, тоавенна дӀаваха моттигаш ховш ва со-м.

- Верзаргва со-м, - аьлар Алхаста.

- Верзарг а ва, гӀоттарг а ва. Кастташха. Хьо санна волча къонача сага-м фу хала дар из лазар. Дош доацар да-кх.

ДIа из къамаьл дой а, дагахьа шийна раьза вацар ТӀох. Ховра цунна, ше дувцар даьсса хабар долга. ВоӀо а из кхетаделга. Алхаста дувца дезац фаьлгаш, Алхаст визза къонах ва. Цунна ха деза шедар. Дас лечкъаде эшаш хӀама дац.

Цу уйлаша дега Ӏоткъам бир ТӀоха. Ший воӀа бӀарахьажар из. Алхаст таккхалча уллар. Салман вер а, Висит вер а ма дарра цунга дӀадувца лаьрхӀар ТӀоха.

ВаггӀача дӀа-схьа хьайра из. Киса тоӀадир сулхьаш. Юха хьадаьхар цо уж. буртигаш лархӀа волавелар.

- Алхаст, - аьлар цо, - хьо алхха сай кхоалагӀа воӀ мара веце а, тахан, иштта вайна массанена а бала болаш эттача дийнахьа, хьох хӀама лочкъаде воле, кхоана из сайна хьарам хургда аьнна хет сона. Со... къона вац, хӀаьта хьо а бер дац, топ кхийтта чов яь улле а.

ТӀох юхасецар. ЦӀагӀа геттара сатийна яр. Даьга лаьрххӀа ладувгӀаш вар Алхаст.

- Хьа ши воша... вийнав, - аьлар ТӀоха. Уж дешаш багара доаллаше корта чубахар цун. - Висит селхан вийнав... ХТаьта... ер... Салман... тахан

ТӀох юха а сецар. Юха а сатем эттар цӀагӀа. Алхаста цхьа юкъ яьккхар дIа-схьа ца хьовш, кхыметтел бӀарга ногӀар а ца тохаш, нийсса урагӀахьежаш уллаш. ТӀаккха шортта хьавийрзар из даьгахьа. Шерра дийлла дар цун бӀаргаш. ЧӀоаггӀа вӀашкатеӀадар хобаденна бордаш.

- ХӀайӀ.. - халла дош аьлар цо. - Бакъдий изӀ!

- Из... бакъда, са воӀ, - чӀоаггӀа гӀайгӀане яр ТӀоха оаз. - Цул совгӀа... Гирихан а вац мичав ховш. Алхха цхьа Тухан висав-кх. Из а...

Корта хьал ца айбеш вагӀар ТӀох. ВоӀа хьалхашка цхьан хӀаманна ше бехке волаш санна.

- Кодам бе... с... саг хӀана венавацӀ - хаьттар Алхаста.

- ХӀанз кодам беча бац нах. Берригаш лоамашка хьалбахаб, наггахьа мара саг юхе ца вусаш. Дукха къонахий байнаб укх деношка.

- ТӀаккха... хьона мишта хайнад изӀ

- Висит вийналга селххане хайнад сона. РаӀас вар из хабар денар. ХӀаьта Салман... Юртара дӀаболхача наха духьал вахавар со. Шахбулати изи цхьана хиннаб йоах. Дувцар иштта да. Шахбулат кӀалхарваьннав...

Шахбулата цIи яьккхача, юха а шерра дийллар Алхаста ший, кӀаьд а денна, матардолхаш латта бӀаргаш.

- ШахбулатиӀ - геттара цӀимхара йийрзар цун юхь. - ХӀаьта цо... цо вийнав-кх Салман!

- Хац, - аьлар дас. - Цхьаккха хӀама хац.

ХӀанз Алхаста аьннар-м шийна а хийттадар цунна, хӀаьта а . тешалацар. Ше бахьан долаш топ кхийтта, воале-вусе яхаш, метта саг уллалга ховш волча цо дергдарий-хьогӀ иззаморг, фуннагӀа хилча а. Ак, цох тешалацар ТӀох. Вешта, сенах хов... Ловргдоацар аьнна хургда... Салмана, е цо хьа.

- Мишта дувц нахаӀ - хаьттар Алхаста, кӀеззига уйла еш а илла.

- Кхы хӀама дац ховш. Уж шиъ цхьана хинналга мара. Шахбулат кӀалхарваьккхар кӀаьнк ва йоах.

- Фу кӀаьнкӀ

ТӀоха баламаш эзар.

- Из бакъдац, - аьлар Алхаста. - Юххе дахача, цхьаккха кӀаьнк хинна хургвац цига. Юкъе тувса бахьан да из. ХI-м, кӀаьнк! КӀаьнко кӀалхарваьккхав! Цох хаций хьона, из бакъдоацалга.

Алхаста бӀаргаш дӀакъайлар. Хьоцар даьннадар цун хьаь тIа. Сихденна ийлора наькха улг. Туг даьккхар цо.

- Хьайола, хьада йовлакх! - цӀогӀа техар ТӀоха.

ЦӀагӀа хьачуяьлар Деба. Кора тӀара хьаийцар цо йовлакх. ТӀаккха вешийна дӀатӀаяхар, цунна туг дӀадаккха дагахьа. Алхаста катеха дӀадаьккхар цунгара йовлакх. Ше хьакхар цо из ший бордех. Туг ах цӀий дар. Алхаста йовлакх юхакховдадир, хӀанз яха мукъа я хьо аьлча санна. ДӀагӀо яхача маӀане кулг лостадир дас а. Деба, даьна а вешийна а дӀабӀарахьажа ца лоархӀаеш, снхъенна дехьарча цӀагӀа дӀачуяьлар.

Цхьа ха яьккхар даси воӀои йист ца хулаш, цхьацца уйлаш еш.

- Лоам бахарашкара дий хабарӀ - хаьттар Алхаста.

- Дац, жоп делар дас. - Уж-м дагабахка эшацар. Цига хила-м хӀама дацар.

- Массарел а дукхагӀа укхо даьр доалл сона дага, - аьлар ТӀоха, кӀеззига сабар а даь.

Укхо яхалга Деба яхалга дар.

- ХӀама хьаалаций укхоӀ

- Йистхулаш яц.

- Шийна хьакха урс ше лехад, йоах котамо. Из да-кх цо леладер а.

- ХӀанзалца хьа-м дика лаьттадар вай цIа, - доккха садаьккхар ТӀоха. - ХӀанз.., - кулгаш доаржадир цо. - Сона хов, аьннача хана дов йоах сага ираз.

Уж дешаш чӀоаггӀа хала хийтар Алхаста. Ше а ший вежарий бехке беш цо уж аьлча санна хийтар цунна. Шо кхипначул тӀехьагӀа сий дайр-кх вай яхалга мо дар из. Юха а вӀашкатеӀар Алхаста баге. Хьажъюкъе шод эттар.

- ТӀох, тхо... дерригаш дайнадац, - аьлар Алхаста.

- Со валар-кх венна, ер ди бӀаргагучул.

НиӀ цӀанзар.

- Ван коа цхьа нах боагӀа, - аьлар Дебас, хьачу а хьажа. Хьачуяла лоархӀаянзар из.

ТӀох гӀеттар.

27

Уж вар кхо саг: нохчои, эрсеи, х:Ӏиреи. ХӀире дӀаваха могаш вацар. Иоккхача топа гарг кхийтта ха аьчадар цун. Беррига цӀий тӀарш бар цун аьтта оагӀув. Новкъосташа, дехьа-сехьа баьнна, пхьарсаш лаьца ий а веш воалавора из. Доарахочо Ӏолувзар аьрда ког, аьтта ког лаьттах кхыметтел дӀахьокхабалар а кхерар из. Аьрда кулг чов яь дар нохчочун а. Из дегӀаца нийсса Ӏоуллар цун. Ший новкъост цох дӀахьокхавалар кхерар из. Лорадора.

ТӀох, сулхьаш киса а дехка, спхо духьалвахар, ший коа боагӀача наха. Новкъостал де велар из царна, цхьабакъда, нохчочо соцавир.

- Сабар, сабар, - аьлар цо. - Тхона гIо де хье воалле, ер Ӏовилла моттиг нийсъел цӀагӀа. Цул совгӀа, е топаш а дӀаэца. ТӀох, кхоккхе топ дIа а ийца, юхавийрзар. Шерра ниӀ дӀайийллар цо. Топаш цунна юххе саьнга Ӏооттайир.

- ЙиӀиг! - кхайкар из Дебийга.

Из цу сахьате араяьлар Алхаст волчара.

- Ӏобилла цу поднара тIа мотт, - аьлар ТӀоха. - Сухал бе, жи, жи!

Цу ханна цӀагӀа чубайлар хьаьший.

- Мотт безаргбац хьона, - аьлар нохчочо Дебийга. - ЦӀин доалл укхох, ферта кӀалтессача тоъаргья.

- А, хӀама дергдац, - аьлар ТӀоха. - Хьанна кхобергба нз. Хьавоалаве оаш, хьавоалаве.

Мотт дӀабаккха аьнна дийхадар доарахочо а, цхьабакъда, ТӀоха цу къамаьлага вӀалла ладувгӀа а тиганзар.

- Из ма дувца, из ма дувца. - аьлар цо.

Аьрда оагӀув кӀал а болаш, метта Ӏовижар доарахо. Е иштта, е бартал мара Ӏовижа йиш йолаш вацар из.

- ЗӀамига саг, цIи фуй хьаӀ - хаьттар ТӀоха нохчочунга.

- Увайс я. ШаӀамий юртара ва со.

- Ва ях Iа. Цигара а нах ба укхазаӀ

- Ба даьра цигара а кхычахьара а-м.

- Ераш а хьоца баьхкабӀ

- А-а. ТӀем тӀа дайзад тхо вӀаший. Укхун цIи Никодим я, - ший новкъоста лозаданза дола кулг дӀатӀахьекхар Увайса. - Сипсой-ГӀалий тӀара казак ва ер. ХӀаьта ер, чов яьр, цIе курсант ва Буро тӀара. ХӀире ва ер ше. ЦIи Таймураз. Чов ехка цхьа хIама ялл.

Дебас хьадера метта тIа тесса цӀена киси. Из дӀаийцар Никодима.

Таймураза цхьа хӀама аьлар.

- Фу йоах цоӀ - хаьттар ТӀоха.

- Эрсий мотт хаций хьонаӀ - хаттара духьал хаттар дир Увайса.

- А, сона мичара Ӏомабаь хов из.

- Шийх дог дилла ва из.

- Иштта уллаш са воI а ва, - аьлар ТӀоха.

- МичаӀ

- Цу цӀагӀа, - къайла латтача наӀара кулг дӀатӀахьекхар ТӀоха.

- Цунна фу даьдӀ

- Топ кхийттай.

- МичаӀ

- Наькха тIа.

- Дукха ха йийӀ

- КхоалагӀа ди да метта улла.

- ТӀом болабеннача дийнахьа кхийттай-кх цунна из хӀаьта.

«Из тӀем тӀа хиннадаларе-м», - аьнна хийтар ТӀоха. Цхьа бакъда, Увайсага хӀама дӀааланзар цо. Сенна оалар изӀ Хьанна фу пайда хургбар цох, аьлча а.

Кхолха а дилла, Таймураза хаьн тӀа гӀолла гата хьахьоарчадир Никодима. ТӀаккха эзза ши шод бир хьалхашкахьа.

- ХӀа, хӀанз кӀеззига салаӀа вай, - аьлар цо.

Пенах букъ а теха Ӏохайра из, ший новкъоста когашка. ДIадувшадир бӀаргаш. Пешка юххе латта лохига гӀандилг Никодима дӀаюхе а эза, из санна, пенах теха букъ а болаш, Ӏохайра Увайс а. Цо а дӀакъайлар ший бӀаргаш.

- Воккха саг, - аьлар цо, - бехк ма баккхалахь.

- ХӀама дац, хӀама дац, - кхессар ТӀоха. - Метташ Ӏодохк. шоана, маьнге тIа дувша.

- А... Долх тхо. Минота салаьӀача.

БӀаргаш дувшадаь уллар доарахо а. ХӀанз мара бокъонца ший хьаьший зензар ТӀоха. Яьнна можамаш. БӀеха йовхьамаш.. БӀеха, ийттӀа кулгаш. Деха барзкъаш. ГӀелбенна. КӀаьдбенна. Човнаш яь. Хьаухаш хьацара хьадж. Иштта дар ТӀоха духьалъэтта сурт. ЧӀоаггӀа къахийтар цунна царех. Иштта хургда-кх,. хетаргахьа, цун къонгий а... дийна висачун сибат...

Хьаьшаша салоӀача юкъа даа хӀама кийчде елар Деба.

- Хьадаьнна хӀама дий цигаӀ - хаьттар ТӀоха.

- Дац. Аз чехкка...

- ВӀаллеиӀ - йиӀий къамаьла юкъеиккхар из.

- УстагӀан чураши гийги-м яр вайга. Вешта, вӀаштӀехьа мичад царна уж Ӏооттае.

- Геттара мегаргья, - гӀадвахар ТӀох. - ДӀайӀохьае чехкагӀа. Сискал йийӀ

- Я. йӀайха а йолаш латташ.

- БерхӀа бе хӀаьта. Саьмаьрсаькх а техе. Дилла а хилийталахь.

Деба сихъенна ноанал де эттар, хӀаьта ТӀох ший воӀ волча юхачувахар. Дийлла бӀаргаш а долаш уллар Алхаст.

- Доарахой ба уж, - аьлар ТӀоха. - Хатта кхийнадац, - тӀатехар цо, воI шийгахьа хьахьажача. - Вешта, царна-м хӀама хой а тамаш я. Вай юртара бац уж. Гаьнара баьхка нах ба. Хьона... хӀама эшийӀ

- А, хӀама эшац, - гӀийлла жоп делар Алхаста.

- Со Ӏочувоал. Царна гӀулакх дергда аз, баха гӀерташ ба уж.

- Со... дага ма валла, - аьлар Алхаста.

Дебас, чехкка пешк а лотаяь, чураш чуйола яй кхаоттабир. Цул тӀехьагӀа урсаца саьмарсаькх цӀенбе эттар из. Итт минот а ялалехь дӀайха даа хӀама Ӏооттадир цо истола тIа.

Эггара хьалха Никодима дийллар бӀаргаш. Цкъа ТӀохагахьа а хьажа, тӀаккха истола тӀа Ӏи гӀетташ латтача дуача хӀаманна тӀа сецар цун уж.

- Яьй, Увайс, - аьлар цо, балам тIа кулг дилла, новкъост дIа а тетта. - Патта, даха деза вай.

Увайса цкъа-шозза фо чуэзар меража.

- Ма мерза хьадж я укх чу йоагӀар, - аьлар цо. Шаккхе а цхьатарра гӀайттар уж.

- ХIа, оаш шоай хӀама даа, - аьнна царна хьакхаштагӀа хилийтар духьа, коа араваьлар ТӀох.

- Таймураз, - доарахочоа ӀотӀавийрзар Увайс, - хозий хьона, Таймураз.

- Хоз, са доттагӀа, - халла жоп делар цо. - Фуд цига, дIахо долхий вайӀ

- Цкъа хӀама кхоалларгья вай. Ураотта могаргдарий хьонаӀ

- ХӀанз оттаргва.

Хьалъайвала велар из. Маганзар. Юхавежар. Човно сов хало яь, «гӀарчӀ-гӀарчӀ» аьнна вӀашкахьакхар цо царгаш. Хьацара кӀур техар цун юхьа тIа.

- Алла, алла, - аьлар Никодима, - вижа уллаше дуаргда Ӏа хӀама. Иштта дикагӀа а латаргда из-м дегӀах.

Истол поднара дӀаюхе эзар цар. Таймураза йисте Ӏохайра Никодим.

- Хьаеллал баге, - аьлар цо, када чура чурий дакъилг хьа а ийца.

- Сабар, - юкъеиккхар Увайс. - Цкъа берхӀала Ӏотта.

- ХӀай, берхӀалеиӀ

- ХӀаьта. ГӀалгӀай шу ма дий ер. Саьмарсаькха берхӀа-м укх даара керттера бар ма бий.

- ХӀанз ховргда-кх вайна хӀаьта укхун чам, - аьлар Никодима.

БерхӀала а Ӏетта, Таймуразага дӀаделар цо шийгара дакъилг. Вокхо из дӀабагаделлар.

- Дий мерзаӀ - хаьттар Никодима.

- О-о, - жоп делар вокхо, - дицлургдоацаш.

- ТӀаккха-м хӀаьта, дӀадаалахь дукхагӀа, - аьлар Никодима.

Таймураза юххе гӀанд а оттадаь, цу тӀа берхӀеи, дулхи, сискали Ӏооттадир цар. Кхоккхе цунна дӀаюхехайшар уж.

Сецар хьаьший лер. Даар да а дар Ӏалаьмате мерза. Цхьа сихбенна, сутара дуар цар из. Къаьстта Никодимеи Увайсеи. Цеч, а яьнна царна бӀарахьежар. Деба. Пешка юххе латтар из, царна фу эш хьожаш, гӀулакх деш. Вожаш йистхулаш а, дIа-схьа хьожаш а бацар. Дуача хӀаманна тӀабахабар цар беррига теркам.

БӀаргех хий даьлар Дебийна. Царех геттара къахийтар цунна. ДӀатӀа а яха, уж хьаста, царна тоам хургбар ала безам хнлар цун.

- Чай де азӀ - хаьттар цо.

Вожаш кхоккхе а цхьатарра хьабийрзар цунгахьа. Массехк дийнахьа, кер биззал хӀама ца дуаш, меца шоаш лийннабале а, хӀанз эхь хийтар царна. ЙоӀа бӀаргаяйра цар сутарал, бӀаргабайра эздел деха.

- Чай... мегаргда, - аьлар Увайса.

- Езе дилла а я.

- ХIа-а, дилла яле, вӀалла хӀама эшац хьона. Из дикагӀа а я. Вешта, тхох бехк ма баккхалахь...

Деба цӀийелар.

Ший новкъосташка йистхилар Увайс. Цар кортош оагадир^ Дебийна бӀара а хьажа.

- Гой, са доттагӀаша а дилла толашагӀа я йоах, - аьлар Увайса.

Кхоккхе къона бар уж. Ткъаь шерал дукхагӀа ха хургьяцар царех цхьанне а. Къаьстта къона хетар Таймураз. КӀаьнка санна диткъа дар цун дегӀ. Оаз а яр сомъяланза. Хала деттар цо са шийна яьча човна.

Шоашта оттадаь шу, кӀеззига сискал мара хӀамаюхеца юташ,. деррига а диар цар. Уж баха сиха болга ховш, да чувоалаве коа тIа яьлар Деба.

Тхьовра сийрда хьежаш хинна малх, хӀанз къайлабаьннабар.. Юхь морцаш бар хьекха мух. Безаме яцар ара.

ТӀох, цӀен тӀехьашка а ваьнна, деникинцаш болчахьа хьалхьежаш латтар. Цигара хӀанз хьахозаш топ а Ӏимад а яцар. Юрта сатем латтар, шедар сецача санна. Гуш саг вацар улицашка а, гонахьа бахача наьха коашка а.

- Воти, хӀама диа баьннаб уж, - аьлар Дебас, даьна уллув юха а сеца.

ТӀоха дӀахазанзар цун оаз. Цхьа, уйладӀаяха, тхьайсача санна латтар из. Воккхача сага дагабоахкар ший къонгаш, ший хадаш латта фу.

ЦӀаькха а хилар Деба йист. ТӀаккха мара цунгахьа юхаверзанзар ТӀох. йоӀага хӀама а ца оалаш, сихо цӀагӀа дӀачувахар из. Сихо аьлча а, шорта дар ТӀоха болар. Из хӀама дац, ший хана дукха сиха лийннав ТӀох а. ХӀанз къавеннав. ХьатӀакхаьчай вала ха.

ТӀоха духьалкхийтар арабоагӀа Никодими Увайси.

- ХӀама кхаьлла даьлар шоӀ - хаьттар цо царга. - Со-м шо кагий нах а ма дий аьнна, шоана се новкъа ца хилийта араваьннавар...

- Баркал хьона, - аьлар Увайса. - Беркат латталда хьа цӀагӀа. ХӀанз тха даха деза. Цхьа болчакх хургьяцар шугаӀ..

- Из сенна езаӀ - хаьттар ТӀоха.

- Доарахо тӀавилла.

- ХӀайӀ А-а, из мегаргдац, - аьлар ТӀоха. - Доарахо уккхаза вита веза. Со сай воӀага санна хьожаргва цунга. Цох дог тийша хургда шо. Из хьай новкъостага а дӀаала.

- ХӀама хургдац, - корта оагабир Увайса. - Деникинцашта юташ я юрт. Цар из хьалъолларгва, шоай бе кхоаччаше.

Цхьаькха а да: хьо а дӀаваха веза хьай ма хулла, хьай дезал а ийца.

- Со-м... дӀагӀоргвацар, - аьлар ТӀоха. - Лай а сай коа лергва.

- ТӀаккха воӀӀ

ТӀоха кулг лостадир, из а дӀаваьнналга лархӀа мара везац аьлча санна.

- ТӀаккха йоӀӀ ЙоӀ а ма йий хьаӀ

- Из а соца хургья, - аьлар ТӀоха хаьдда.

Коа гӀолла чакх а ваьнна, отар чу вахар из. Болчакх а текхаеш, юхааравера. Никодимеи Увайсеи дӀаийцар из цунгара. ЦӀен наӀӀарга Ӏооттайир цар из.

- Говр яларе-м говр лургьяр аз шоана, - аьлар ТӀоха. - йолле, йол яхьаш йола, - дӀавийрзар из йоӀагахьа.

- Со вода, - хьалхаиккхар Увайс. - Iа... аьла тIа тасса цхьа хӀама лахал тхона.

Цкъа даьна бӀара а хьажа, цӀагӀа дӀачуедар Деба. Истинг а дахьаш ера из. Увайса йиллача аьла тӀа ӀотӀадиллар цо из.

- Мишта яхьа воалл хьо из болчакх дIа, из хьалаца цаI мара кулг мичад хьаӀ

- Цун уйла еш ва-кх со се а, - аьлар Увайса. - Цхьа... качтасса хӀама йича фу дар-хьогӀӀ ТӀаьнахк короргьяцар цигаӀ

- ТӀаьнахк цу моча гӀулакха пайдан яц, - аьлар ТӀоха, - из дегӀа чуюжаргья. Сона хов хьона фу эш-м. ЙиӀиг, хьаял цигара са кӀуж боаца палчакх.

Деба массаза мо кадай чуедар цӀагӀа. ДӀачубахар къонахий а. Кхаьнне лаьца, лоравеш, шортта аравера цар Таймураз. Бартал Ӏовиллар болчакха тIа. Цунна уллув Ӏоехкар топаш а. Палчакх а яхьаш араера Деба. Даьга дӀакховдайир цо из. Никодима из шийга дӀаийцар.

- ТӀехьа воагӀаргва хьо, е хьалха хургва хьоӀ - хаьттар цо Увайсага.

- ТӀехьа аттагӀа хургья сона.

- Иштта хулийтарг а да-кх вай из хӀаьта.

Палчакха ши гов болчакха пхьарсех дӀадийхкар Никодима.

- Таймураз, мишта хет хьонаӀ - хаьттар цо доарахочунга.

- Сатохалургдолаш да.

- Дахар-кх вай хӀаьта.

Увайса качтессар палчакх. Болчакх аййир цар. Из езо яр, хӀаьта а вохалургволаш дар.

- ХIа, воккха саг, хьона доккха баркал хилда. Ӏадика хийла хьа, - аьлар Увайса.

Эрсий меттал ТӀоха дег тӀара баркал аьлар цун новкъосташа а.

Хаьрца латтача коанаӀарашкахьа хьалболабелар уж. Улица тIа кхаччалца накъабаьхар уж ТӀоха. ТӀаккха цар никъ дика а бийца юха чувера из.

28

Бийса коаргаяхаяр, ТӀоха дезал Галашка хьалкхаьчача хана. Лоа улле а, халла мара хӀама ца гуш баьде яр ара. Морхаша дӀакъайлаяр сигале, лоамаш. Шаьрра хьахозар тӀош тӀа гӀолла детталуш додача Эса тата. ЖӀалеш Ӏехар.

Юрт йижанза яр. Наггахьа мара цIа дацар лампа ца йоагаш. Наха наӀараш еттар, араухар, улица тIа бувлар. Юрт ца йижар тамаш а яцар, хӀана аьлча, гӀаш а, говрашца а, вордашца а хадданза тӀаухар тӀемах байдда боагӀа нах. Уж чуэца, царга салаӀийта, шоай къонахий, гаргарабараш хатта, лакхагӀа, Мужеча е Оалкама болхараш накъабаха - дукха гӀулакхаш дар де дезаш.

Галашка вахар Жовзана воша Ювсап. Наькъа йистте, коаниӀ Эсагахьа а йолаш дагӀар цун цIа.

- Бувшанза ба. - аьлар Жовзана, корашкара йоагӀа лампа сердал а яйна.

Ворда соцайир цар. Бек-Хана бий хьакхар коанаӀарах.

- Сов чӀоагӀа ма етта, - аьлар нанас.

Корага улла занавеска а айдаь, арахьажар цхьа саг.

- Ара ца а хьежаш, арадайнна довладалар шо а, - аьлар Жовзана. - Со-м Ӏоежа яла йоалл.

Несараша хӀама аланзар. Уж а бар гӀойле яйна, сов кӀаьдбенна. Къаьстта кӀалйисаяр Изахьат. Из дика могаш яцар. Цул совгӀа, наькхах доалла бер а дар цунга. Из даим кара леладе дезаш дар. Делхар, Ӏодуллаше.

Массарел чӀоагӀагӀа яр Кабиха. Бер а цо дӀаэцар, ворда а цо тоттар, хьогвенначоа мала хий а цо дахьар, цхьаннахьара хьаст лехе, е ведар ийце Эса тIа яхе. Даим дӀаудаш, цхьацца гӀулакх деш, кулг тохаш хулар из.

Дог-цIена саг яр Кабиха. Из ховра Жовзана а цар цӀагӀа мел волчоа а. Ӏимерза, тӀера яр из массанеца а. Къаьстта дукха дезар цунна бераш. Езе, енна а, царна дезар де кийча яр из. Шийга гӀожа хӀама аьлча, моллагӀа из вале а, шийна Ӏоттар йича, вӀалла эгӀазйодацар, дегабуам бацар.

Жовзана доаккхал дора ший несах. «Иштта хила а беза уж-м», - оалар цо дагахьа. Вокха, воккхагӀа волча ший виӀий истех дика яшаш яцар из. Цар хайра хӀама ца деш санна хетар йоккхача сага. Уж мекъа хетар. Ше царна ца езаш санна хетар. «Сувнаш, - аьле, дорха йистхулар из, уж ший къамаьл дӀахозача боацача хана. - Доккха хӀама да акхар бераш хилча. Ераш-м кертах наб йоаллаш санна ма лелий, вӀалла дӀатекха а ца боалаш. Нус а йоацаш юсар со-м, Кабиха ецаре». ТӀаккха доккха садоаккхар Жовзана. ФуннагӀа шийна хете а, кхетадора цо, боккхагӀа бола несарий котболга. Цар бераш да. ХӀаьта из цхьаннеца а хувцалургдац. «ТӀехье йоаца саг - венна саг ва. Ца яхкача сесагал, яхка котам тол, аьннад даьша. Ховш аьннад, зехьа аьннадац».

НиI техар, цаI араваьлар.

- Малав цигаӀ - хьахезар царна кхалсага оаз.

- Тхо да уж-м, хьаелла ниI, - чукхайкар Жовзан. Оазах яйзар цунна ший веший сесаг.

- И-ии, нани еций хьо! - цӀогӀа техар вокхо.

КоанаӀарашкахьа хьаедар из. Царех йоалла зӀамига ниӀ а йийлла, араиккхар улица тӀа. ТоӀӀаяь дӀамархӀаеллар цо Жовзан.

- Ма раьза я со, хьо тхоайцига ена, - йоахар цо сихъенна (къамаьл сиха деш яр из). - Тхо а дар цига Ӏодахка кийчлуш, е ха сов еха нийсъенна мара. ЧӀоагӀа хьо дагайоаллаш вар ер а. - (Маьра цIи кхоабар цо). - Тахан-кхоана яхаш, цхьацца хӀамаш юкъелелхаш, ха йоацаш лийннад-кх укх бӀарччача бетта. Доккха хӀама а да из-м чӀоагӀа хала хул-кх хӀанз миччахьа дIа-юха ваха велча. Наькъаш кхераме да, нах боабу. Зама еха латт.

- Къамаьл дитал, Лиза, дӀачудигал тхо, новкъа а ца лоаттадеш, - аьлар Жовзана.

- Ай, шо-м дерригаш ма дий, - маьр-йиша дIа а хийца, цун къонгий исташкахьа дӀайийрзар Лиза. АргӀ-аргӀа кхоккхе а мархӀаеллар цо уж.

- Дика-м ба са несарий. Дала доахадолда шо. Вешта, эгӀаз ма гӀолаш, аз шоаех несарий аларах. Со шул йоккхагӀа ма йий.

- Хьо а яхийла дукха, тха йиша, - аьлар кӀаьдда Ӏайшета. Кхонаша йиша аьнна мара цIи яккхацар цун.

- Уж-м эгӀаз ма гӀоргбацар, цкъа Iа тхо дӀачудига. - юха а аьлар Жовзана.

- И-ии, хьажал, ер ма воккха хиннав, - хӀанз Бек-Хана тӀайийрзар Лиза. ТӀаккха бераш хьаьстар. Цул тӀехьагӀа мара елланзар коанаӀараш.

Бек-Хана ворда дӀакоа яьккхар. КоанаӀараш ше тӀакъайлар Лизас. ДӀабеллар гӀув.

- Бек-Ханг, Iа говр хьайостташе, со арайоал хьона, - аьлар цо. Вокхарца цӀагӀа дӀачуйолаелар нз.

- Ювсап цӀагӀа вецийӀ - ший воша хаьттар Жовзана.

- Сарахьа чувенавар, - аьлар Лизас. - Буро тIа хиннав из укх кхаь дийнахьа. Цхьан сахьата са а леӀа, ЖӀайрахе вахар.

- Сенна аьлчаӀ

- Хац сона-м, цхьа хӀама дар-кх цо дувцаш, цӀеча партизаний отрядаш вӀашагӀтох яхаш.

Кхалнах, бераш мархӀа а дехка, цӀагӀа дӀачубахар.

Ворда отар долчахьа хьалмагӀа яьккхар Бек-Хана. Говр эттаяр. Корта Ӏочууллар цун, сов кӀаьдъенна. Тамаш а яцар: бӀаьха никъ бар цо бенар. Из а - дукхагӀа урхе йолаш. Хьацар даьнна тӀаьда бар говра накха, фоарт, оагӀош. Бек-Хана хьадаьстар лаллараш. Хьабаьккха отара пенаца дӀаоттабир кур. Ӏояьккхар хоамат. Баьстар бохк. Ӏоийцар талба. Багара яьккхар дирст, чӀоаггӀа, ший дегӀ мукъадоаккхаш, оагаелар говр.

- Лиза! - цӀагӀа дӀачукхайкар Бек-Хан. Говр дIа мича оттаергья хацар цунна.

Цу сахьате ниӀ цӀайзар.

- ЙоагӀа со, йоагӀа, - Лиза араяьлар, - Говр отар чу дIаоттае Ӏа. Ӏатта юхе. Со езий хьонаӀ

- А, езац, - жоп делар Бек-Хана. - Аз айса дӀаоттаергья. Яа фу юлларгья укхуннаӀ

- ГӀадамаш. ДӀа беша латт хьона. Мел эша хьада.

ЦӀен юххе гударга тIа дахча даккха эттар Лиза.

- Аза! Эъ, хьо фу деш латтӀ! - цӀаьхха соцабир цо ший болх. - йолле, гIо де Бек-Хана. Хьажал цунна тӀадоацача эхьа: бӀара а хьежаш латтаций.

Лаккха мара Аза араяьннайий ханзар Бек-Хана. Наьна йо ккха Ӏаьржа маша а тӀатуллаш латтар из. Делакъежар цун жогӀара бӀаргаш. Велакъежар Бек-Хан а. Лаккха Азас мотт хьахьекхар, из ланзар Бек-Хана.

- Сона-м саг везац, - букъ берзабир цо цунгахьа.

- Мух ера, мух ера! - Аза заггӀе елаелар, ше латтача кхувса а луш.

- Мух аха йиӀиг мичай со кхы, - цӀенхаштта аьлар Бек-Хана. Отар чу дӀачуйига, хьай тӀа дӀайийхкар цо говр. Етт, мӀарга теха, дӀаюстара баьккхар.

Из юха аравоаллаше, ена хьатӀакхийтар цунна морхӀ бизза гӀадамаш дахьаш йоагӀа Аза. ХӀанз а тхьовра мо, гӀаръяьина елаелар из.

- ХӀахьий, дӀаэца, - аьлар цо.

Бек-Хана гӀадамаш дӀаийцар.

- Ела сенах ел хьоӀ - хаьттар цо.

- Сона-м хац, - баламаш эзар Азас. - йштта дIаел-кх. МегаргдецийӀ - цӀаьхха цӀенхаштта йийрзар цун юхь.

Бек-Хана хӀама аланзар. Говра дӀатӀавахар из.

- Аз-м кхы а дахь, - едда юха беша яхар Аза.

ХӀанз тхьоврачул а дукхагӀа дера цо гӀадамаш. Бек-Хана уж а говра дӀадехкар.

- ТоъаргдийӀ - хаьттар Азас.

- Тоъаргда хIанзарчоа-м. Вай Ӏодувшалехьа кхы а дохкаргда аз.

- Ӏаьржа хӀанай шун говрӀ

- Къоарза хила езар из кхыӀ

- Хьогга хиннар-м кӀай яр шун.

- ХӀ-м, из ехка фу ха я. Ер низ болаш миштай хой хьонаӀ Шийна тӀабилла мухь дӀахьо укхо, из мел дукха хиларах.

Отара ниӀ дӀакъайлар Бек-Хана.

- ЧӀега мичаб шунӀ - хаьттар цо.

- Аз хьабахь.

Едда чуяха, чӀега бахьаш ера Аза.

ДӀатехар чӀега. Аза юха а ела йолаелар.

- Сенах ел хьоӀ ХӀанз а кӀордадаьдеций хьонаӀ

- ТӀаккха хоаматӀ

- ХӀайӀ Хьа хӀана алац Iа, хьайна бӀаргагуш хилчаӀ

Бек-Хана юха хьабаьккхар чӀега. Отар чу дӀачуйихьар хоамат. Шийна екъа хетача метте пенаца дӀаоттайир. ДӀачубихьар кур, нувр, урхаш. Цул тӀехьагӀа юха а дӀатехар чӀега.

- Хьай маша цӀенъе, - аьлар цо Азайга. - Деррига гӀадамаш доахк хьа цох. Хьажал, - цхьа ткъам хьабоаржабир цо.

- Оввай! - цецъяьлча санна, кеп оттайир Азас. - ХӀанз мишта цӀенъергья ерӀ

Кулг техар цо маьшах, цох хӀама хиланзар. ТӀаккха Iо а яьккха, егайир цо из.

- Хьажал, хӀанз йий цӀенаӀ

- А, - корта лостабир Бек-Хана, - дӀаегае кхы а.

ЦӀаькха а чӀоаггӀа из оагайир Азас.

- Хьажал, хӀанз.

- ХӀанз а бӀеха я.

- Оапаш! Мичай из бӀехаӀ Ер цхьа мергӀилг доалл-кх укхох.

- Хьайна гой хӀаьта сога сенна хетт IаӀ

Лиза, дахча даьккха а яьнна, цӀагӀа дӀачуяхар.

- Шинне хьачудалаш цига са дисар, - кхессар цо, - ше дӀачуялале.

- Дада цIе партизан ваӀ - хаьттар Бек-Хана. (Дада оалар цо ший наьна-вешех).

- Ва, - жоп делар Азас. - Папайга-м топ а тепча а я.

- Са беррига вежарий а ба тӀом беш, - аьлар Бек-Хана. - Алхха... цхьа Алхаст ва-кх цӀагӀа.

- Из а хӀана вац тӀом бешӀ

- Из... из цамогаш ва, - бакъдар дӀааланзар Бек-Хана.

- ТӀаккха хьоӀ Хьо хӀана вац хьай вежарашцаӀ ХIанз-м массаволча кӀаьнко бу йоах тӀом.

- Со... Воте вахийтанзар.

- ХIа-м, - мерех шок техар Азас.

- Меражг сенна теӀаю Ӏа, - цӀимхара йистхилар Бек-Хан.

- Со кхеравеннав-м моттац хьона кхыӀ Вотега ла ца дийгӀача варгварий со. Цо-м со йист мича хилийтар.

- Хьаюхе вел, - пӀелга оамалца Бек-Хан шийна дӀатӀавипхар Азас. ДIа-схьа хьежар из, сага гой-хьогI со аьлча санна. - Сона... цхьа хӀама хов...

Цу хана ниӀ техар. Арабайлар Лизаи Кабихеи. Азас ший бордаш тӀа пӀелг оттабир. Из дар йист ма хилалахь яхалга.

- Фу ала еннаяр хьоӀ

- Ссс-с, - юха а ший бордаш тӀа пӀелг оттабир Азас. - ТӀехьагӀа аз дӀааргда хьога.

Лизаи Кабихеи вордана хьатӀабаьхкар. Царна дӀатӀавахар Бек-Хан а.

- ХӀамаш Ӏойоахий вайӀ - хаьттар до.

- Йоах. Ото чу дӀачухьоргья вай ераш. - аьлар Лизас. - Бек-Ханг, хьо лакхе хьалтӀавалал. ТӀера Ӏолургья Iа уж.

Шийгара дӀоагӀа Азайга дӀа а денна, ворда тӀа ваьлар Бек-Хан. Цо Ӏо а кхувдаеш, чехкка Ӏояьха ото чу а, цхьаяраш цӀагӀа а дӀачуйихьар цар хӀамаш.

- Кулгаш дуларгдар аз, йоллел. хий дал, - аьлар Бек-Хана Азайга.

- Укхаза шийла я, цӀагӀа дуларгда Ӏа.

- А, сона-м яц шнйла.

Азас сихха яха сапеи, гӀумагӀа чу детта хийи, кулгех хьакха гатеи дера. ТӀера полто Ӏо а яьккха, ворда йоалкхама тӀа дӀатӀатессар Бек-Хана. Коча ши пхьош хьал а хьакха, кулгаш дила эттар из. Бек-Хана корта эгора, дIа-схьа деттар дицхаш, шок еттар мерех - чӀоагӀа боккхагӀбарашта тара дила гӀертар из ший кулг-юхь.

- ӀотӀадоттал хий фоарта.

- Дукха ма доаде, яьй, - аьлар Азас. - Оаха-м хала кхухь ер. Iоа Эса тIа а ухаш.

- Мегад, со-м ваьннав, - аьлар Бек-Хана. Азай балам тӀара гата дӀаийцар цо. - ГӀув хӀана яккхац оаш шоай коаӀ

- Ала хьо хиннавац. Хий даларе, хьогге а яъккха хургьяр. Тха юрта-м цхьанне а яц коа гӀув. Берригаш Эса тIа ух. Со наггахьа мара яхийтац мамас. Ӏохьоргья хьо яхаш. Эса сиха миштад хой хьонаӀ Цо-м иззал, кулгаш доаржадир Азас, - йоккха гаьнаш а Ӏокхухь. Дукха ха йоаццаш цхьа кхалсаг йодаяьяр цо, къонахий тIа а нийсбенна хьаяьккхар. Цул тӀехьагӀа шин кӀира метта иллар из кхалсаг. Когаш дIа ца лелаш, сов кхераенна.

- Со-м хьоргвацар цо Iо, - йовлакх Азай балам тIа юха дIатIа а тесса, ший коча пхьошаш Ӏодахийтар Бек-Хана. ДӀадехкар чопилгаш. Хьаийцар полто.

- Полто ма ювха, цӀагӀа дӀачу ма долхий вай, - аьлар Азас.

Бек-Хана тӀаьнкӀал еллар полто. Шаккхе дӀачубахар уж. ГӀумагӀи сапеи ото чу дитар Азас.

Жовзан ламаз деш йоаллар, Ӏайшети Изахьати шоай берашка хьожаш бар, хӀаьта Лизаи Кабихеи ноанал деш боахкар. Бераша цӀогӀарч деттар; шоайла вӀашагӀлетар уж, делхар. Готтдаь хьувзар уж иштта а доккха доаца цIа.

ХӀаьта а Бек-Хана безаме хетар цу чу. Сийрда йоагар пешк, хьаухар кхорзаш латтача чӀаьпилгий хьадж, йӀайха яр. Iо мича хайча бакъахьа вар со аьнна хеташ, дIа-схьа хьажар Бек-Хан. Моттиг а ца кораяь, латтийсар, хьачуваьннача.

- Дехьа дӀачугӀо шоашта, - аьлар Лизас. - ХӀама а цига дуаргда оаш. Укх чу готта я.

Ши цIа дар Лизар: нана-цӀаи, хьаыпий цӀаи. Бек-Хани Азаи хьалчубаьннар хьаыпий цIа дар. Цу чу метташ а тӀадолаш ши аьшка маьнги, биъ са бола мора истол, букъ тоха гӀандаш латтар. ХӀара маьнге тIа пенах хьалтеха боаллар цхьацца кӀувс, Цхьан кӀувса тӀа дахчан гома чу сурт доаллар, ши саг тIа а волаш. Бек-Хана довзар из сурт. Цу тӀа багӀар Лизаи Ювсапи. Шоаш къона болаш даккхийтадар цар из. Иззаморг цаI Бек-Ханарга а дар. Корашка хьалъухкар кӀай занавескаш. Нускало кулг техача санна, хоза цхьалхадаьккха цӀена латтар из цӀалг.

НаӀара санагӀа юххе сецар Бек-Хан. Ший когашта ӀобӀарахьажар из. БӀеха а тӀаьда а яр цунна тӀаювха бӀоржаш.

- Ӏояха, аз цӀен а яь, йокъайолийтаргья уж, - аьлар Азас.

- Айса цӀенъергья аз.

- Яц, аз ергья.

Бек-Хана бӀоржаш Ӏояьхар.

- Оввай, ма еза я ераш, - аьлар Азас. Уж бе а ехка, ара яхар из.

Бек-Хан гӀанда тӀа Ӏохайра. ЧӀоагӀа кӀаьдвеннавар из. Наб йоагӀар. Кулгашта ӀотӀабиллар цо корта. Аза юха чуяьлар.

- Хьахьокхал когаш, - аьлар цо.

Бек-Хана дӀахьекхар цхьа ког.

И-ии, хьа-м пазаташ а тӀаьда ма йий! - аьлар Азас. — Ӏояха уж. ЧехкагӀа. Иштта. - Ше новкъостал а деш, Ӏояхийтар цо цунга уж.

- ХӀама дергдацар царна-м, - йоахар Бек-Хана. - Фуд тӀаьда хилча.

- ХӀама дергдац, цамогаш-м хургва. Сога ладувгӀа Iа, дикагӀа да хьона.

Цун тӀаьда пазаташ ийца нана цӀагӀа дӀачуяхар Аза. Ший даь тхан пазаташ ера цо Бек-Хана.

- ХӀахьий, - аьлар цо, - хӀанзарчоа папай ераш дӀатӀаювха. Хьаяраш аз юттаргья.

Бек-Хана хьатӀайийхар пазаташ. Уж йоккхий яр, хьаштдале цунбараш мо кхоккха ког а ховшаргболаш хӀаране чу. Аза юха а араяьлар. ХӀанз маша Ӏояьккха лелар из.

ДегӀа зӀамига яле а, гӀийла яцар Аза. Ший наьна мо йоагаш яр цун басилгаш. Лер а чӀоаггӀа ший наьначох тара дар.

Аза Бек-Ханал цхьа шу йоккхагӀа яр, цхьабакъда, лакхалга диллача, кӀеззига цул лохагӀа хетар из. Бек-Хан мо йиткъа яцар Аза, теннагӀа яр. Гучох, хьалйоккха хилча, ший нана санна дегӀа тоаенна хургйолаш яр из.

Аза, пазаташ а йитта, юха чуеча, Бек-Хан тхьайса вагӀар ший истола тIа дадача кулгаш тIа корта а болаш. Цо бегаш бу аьнна хеташ, шортта цун лерг озадир Азас, цхьабакъда, вож сомаваланзар. Раьза воаццаш цхьа хӀама а аьнна, кӀеззига дӀахотеӀар из. ИиӀига кхетаданзар цо аьннар. Бек-Ханах къахийтар цунна. Цун керта тӀера кий Ӏояьккхар цо, тӀаккха меллашха кулг хьакхар Ӏаьржача чеш тӀа гӀолла. Цул тӀехьагӀа, кӀеззига сабар а даь, барт баьккхар аьрдача лергах.

Сомаваккханзар из. Лизас маьнге тIа мотт нийсбир цунна. Кабихас, ай а ваь, ший барзкъаш а тӀехь шортта Ӏовиллар из кӀаьдача метта.

- Саг набарах ваккхар къа да йоах, - аьлар Лизас. - Пхьор ца даар хӀам дац. ДикагӀа ергья наб. ХӀаьта Ӏурра котама дулх дуъоргда кӀаьнка.

29

Берий гӀараша ваьккхар Бек-Хан сома. Са хинна дикка ха яр. Из хацар цунна. Кхыметтел ше мичав а хацар. ЦаI велавелар. Из яр Аза. Цун оаз хьахоззаше дагадеихар Бек-Хана шедар. Сихха ураханра из.

- Барзкъаш Ӏодаьхадецарий азӀ - хаьттар цо.

Аза хӀанз кхы а чӀоагӀагӀа елаелар.

- ХӀай, хьайна хаций хьонаӀ

Бек-Хана уйла пора. Цхьабакъда, фуннагӀа дарах сийсара ше Ӏовужаш барзкъаш Ӏодаьхар е даханзар - из дагадохацар цунна. Аза кӀажъухаш елар. Бек-Хана бӀаргацӀацкъамаш сеттадора.

- ХӀа-а, хӀанз дагадехар, - аьлар цо цӀаьхха. - Со тхьайсар. Истола тIа. ТхьайсарийӀ

- Хье метта Ӏовужаваьр малав хой хьона тӀаккхаӀ

Бек-Хана корта оагабир.

- Кабихас вужавир. Говра гӀадамаш дахка а вицвелар хьо.

Азайна бӀарахьажар Бек-Хан. Гой, мишта во ва со, яхаш санна хетар цун бӀаргаша.

- Ма меца хургья из, - аьлар цо.

- Хургьяц, - аьлар Азас.

- ХургьяцӀ

- Хургьяц. Аз дехкар цунна гӀадамаш. Дика йий соӀ

- Я, - аьлар Бек-Хана. Велакъежар из. Елакъежаш латтар Аза а. ИӀаьха сийна коч ювхар цунна тIа. Керта тӀа Ӏаьржа йовлакх туллар.

- ГТатте вала, - кулг а лаьца, дӀаозавир цо из. - ДаахӀама а хьадаьннад.

Маьнге юххе латтар Бек-Хана бӀоржаш. ЦӀена яр уж, вӀалла хотта а ца летача санна. Цар чу йоахкар цун пазаташ а. Уж яр цӀенеи екъеи.

Бек-Хан цӀенъюкъе Ӏокхоссавелар. Азай даь пазаташ Ӏо а яьха, шийяраш хьатӀайийхар цо. ХьатӀайийхар бӀоржаш а. ТӀаккха шаккхе коа арабаьлар уж.

- Юхачуделлаш, шоай кулгаш а диле! - тӀехьа кхайкар царна Лиза. - Даа хӀама хьадаьннад. Хозий шоанаӀ

- Хоз, хоз, - жоп делар Азас.

Ара дохк доаллар. Фо тӀуна дар. Гаьнаш тӀа гӀоа уллар. ЦӀен кора кӀал шелъенна латтар котамаш. Отара ниӀ йийлла яр. Ӏи ухар цу чура ара. Ведда ваха, цу чу дӀачухьажар Бек-Хан. Хьалхашка дадаш шортта гӀадамаш а долаш, хӀама дуаш латтар цун говр. Отара кӀийле, кхо дӀадаьккха, цӀена яр.

- Малав отар цӀендаьрӀ - хаьттар цо.

- Кабиха я. Етт бийттар а нз я. Ма хоза да цун бӀаргаш. ДецийӀ

- ХӀайӀ - Азайгахьа дӀавийрзар Бек-Хан.

Из, корта чу а белла, цхьа эхь хеташ санна, кӀалгӀолла хьахьежар цунгахьа. «Садараш а да хоза, децийӀ» яхаш санна хетар цун делача бӀаргаша. Уж да а дар чӀоаггӀа Кабихай бӀаргашта тара. Бек-Хан цунгахьара дӀавийрзар.

- Хьа а да бӀаргаш хоза, - аьлар Азас, кӀеззига сабар а даь. - БӀаргацӀацкъамаш а да хьа хоза.

- Дитал хьай йиӀигий къамаьл, - раьза воаццаш кхессар Бек-Хана. - Говра хий моладе деза са, - тӀатехар цо. йист ца хулаш юкъ а яьккха.

Аза гӀадъяхар.

- Со а йоагӀаргья хьоца, - аьлар цо. - Аз никъ дӀахьокхаргба хьона.

- Йола, хьай гӀаш я безам бале.

- ХIи, фуд гӀаш еча. Хий-м гаьна мичад.

ЧӀоагӀа мерза хеташ диар Бек-Хана котама дулхи хьалтӀамаши. Цул тӀехьагӀа говра хий моладе вахар из. Наьнагара пурам дийха, цунца яхар Аза а.

Бек-Хана говр чувхайора, из коачъе гӀертар из. Вокхо дIакаеттар дирстах, корта а ийбеш, цхьан метте хьувзар, яда гӀертар.

- Вошнлг, Ӏояйтал из шорта, - дехар Азас, цох юстара а лелхаш. - Фу бала ба Iа цунга бахьарӀ

- Дика нийӀ Иий дикаӀ - Бек-Хана вӀалла цун къамаьлага ла а дувгӀацар. - Хьажал хьо, хьажалӀ!

Говр тӀаьнаш тӀа оттайир цо. Аза наьха коа едар, сов кхераен на. ХIанз-м Бек-Хан ше а велар кхера. Чувожар из, кес лаца кхийна мара. Дирст кӀеззига дӀамелъялийтар цо. Кулг хьекхар говра фоартах, из тее гӀерташ. Говро дикка ха яьккхар, юха метта ца йоагӀаш, дӀакаетташ.

Ирача мухалех чубийрзар никъ. ЛагӀаш дар ӀокӀалваллалца листта даьха. Аханахь кхаччалца йокъ тессаяр царна тIа, когаш ца лувжийта.

- Укхаза гӀолла нах мара ахац, - аьлар Азас. - Доахан кхувла никъ Ӏоа эгӀахьа ба.

- Укхаза гӀолла вахача фуд, - кхессар Бек-Хана. Майрра говр чулаьллар цо мухалех. Из сихха ӀокӀалъиккхар, наггахьа мара ког ца ловжаш. Дика дар цун бпъэ когех доахка ланаш.

ЛагӀа тӀара лагӀа тӀа ювлаш, кхувсалуш, чехкка Бек-Хана ӀотӀехьа яхар Аза а. Эса тӀа Ӏи латтар, кӀал цӀи йоагаш санна. Кхесташ, ловзаш, чопаш беш, масса додар из. Мух бар чӀожа чу гӀолла лакхехьара Ӏохьекхаш. Шийла яр. Шийна тӀатулла маша чӀоаггӀа дӀакъайлар Азас.

Ӏо а ваьнна, говра дирст багара яьккхар Бек-Хана. ТӀаккха дӀатӀайигар цо из хи йисте. Из цӀена дар, чура беррига тӀо а гуш. Берд сов лакха болаш, хий молалацар говра. ӀотӀакхачацар. ЭгӀа а магӀа а яьлар - хӀама хиланзар. Лаккха, раьза йоацаш корта а оагабаь, хи чу баьккхар цо хьалхара ши ког. Мерза хий мала эттар.

- Фу дар хьо селхан сога дувца еннарӀ - хаьттар Бек-Хана Азайга. Говро хий молаш, хьедече мочхалашта бӀарахьежар из.

- ХӀанз дувцац аз, - цӀаьхха Азай бӀаргаш гӀайгӀане дийрзар.

- ХӀанаӀ

- ЦӀакхаччалца сабарде.

- Хьай хьашт дале вӀалла а ма дувца.

Говр хий менна яьлар. Тоссаенна хьалдаьхар цо хи чура ший когаш.

- ЦӀа хӀана вагӀац-хьогӀ тха папа, - аьлар Азас. - Мама а из дагавоаллаш я.

- Сийсара цӀава везаш-м вацар из кхыӀ

- Вар-те.

ХӀанз говра тIа ханзар Бек-Хан.

- Йолле дӀахьалха, - аьлар цо Азайга.

Вож гӀадъяхарца хьалхаяьлар. Говра юхь лаьца, цунна тӀеххьа волавелар Бек-Хан.

- Тепча тоха хой хьона, Бек-ХанӀ - хаьттар Азас. юха а сеца.

- Хов, хГана хац сона, - из тӀахьашкара хьалтеттар БекХана. - Юха ма сеца.

- Мича Ӏомавеннав хьоӀ

- Тхоай цӀагӀа. Тханцига-м каст-каста хулар топаш а, тепчаш а, кхыметтел бомбаш а. Виситеи Шахбулатеи кхухьар уж. Уж ба-кх со Ӏомаваьраш а.

- Сона-м хац из бе йолла а.

- Хац, хьайна бӀарга ца яйнадаь.

- Сона-м яйнай бӀарга.

- Яйнай хьона! МичараӀ ХумпӀара чу йоаллаш яхий IаӀ

- Тешаций хьоӀ Ланаш дохкий IаӀ

- Аз йиӀигашца ланаш дехкац.

- Мегаьд хӀаьта. Ховргда-кх хьона. Вай цӀакхаьчача.

- Фу ховргдаӀ - фуд-хьогI Iа лечкъадер, яхаш санна, кӀирвенна Азайна бӀарахьежар Бек-Хан. - ЦӀакхаьчача, дӀакхаьчача ма яхий Iа, уж цига подвал йизза латташ мо.

- ТӀаккха хьога сабардулацнйӀ

Гувна тIа баьлча, кхоъ ворда кхийтар царех. Хьалха йоаг.Ӏача шинне тIа доарахой бар. ЦаӀаш урабагӀар уж, вожаш бийша бар. Наггахьавар гӀаш воагӀар. ТӀехьа йоагӀача ворда тӀа бийргаш дар. Бек-Хана ханара хила мегаш кӀаьнкаш бар говраш лехкаш. У ж кӀаьдъеннаяр. Геттара шорта йоагӀар уж. Вордашта тӀехьа иттех саг воагӀар. Къоаной, истий, бераш. ГӀайгӀане яр цар массане а йовхьамаш, цхьа йоккха сагото латтар бӀаргашка.

Уж хьалтӀехбаллалца, меттахьа ца хьовш лаьттар Век-Хани Азеи. Саг хьайистхиланзар царга. Цхьа ха яьннача гӀолла шортта вордашта хьалтӀехьаболабелар уж. ЦӀенхаштта яр хӀанз цар йовхьамаш. БӀаргашка гӀайгӀа яр.

Юрта хьалъюкъе йоаллаше, дехьара а сехьара а хьаарабаьннача наха совцайир вордаш. Фуд-малад, фу эш мала эш, яхаш, хеттар цар наькъахошка, чубехар, доарахой Ӏобаха йоахар, цхьабакъда, вордашца бараша чубахка тиганзар; мала хий мара шоашта цхьаккха хӀама эшац аьлар цар. Iе а тиганзар. Уж Мужеча болхар.

Шоашта денача хих баркал а аьнна, дӀахо болабелар уж.

Иштта а сатем байна хьувза Галашкара нах, уж вордаш дIаяхача, кхы а чӀоагӀагӀа шоай са даа баьлар. Из тамаш а яцар, хӀана аьлча, юртара дукхагӀа бола къонахий тӀем тӀа бар. Царех дийна малав е вийнар малав ховш нагахьа саг вацар.

Сагота яр Лиза а. Сагота яр Жовзан, Ӏайшет, Изахьат, Кабиха.

Дукха ха ялалехьа гучаяйлар кхы а вордаш. Цар тIа а, хьалха дӀаяхараш тӀа санна, бераш, доарахой бар. Цхьабараш ги йоаллаш, гали дале а тГормиг бале а, хӀама а йолаш, гӀаш боагӀар. Наггахьавар говра тӀа вагӀар.

Царна духьал а ухаш, тӀем тӀара хьал, шо-шоай нах хеттар Галашкарча наха. Царга луш дола жопаш тайп-тайпара хулар. ТӀавоагӀ-воагӀачо унзарагӀа дувцар тӀема , хьал. Цхьабараша, лоамашка арахьа мел яда гӀалгӀай юрташ, изи-изи яхаш дагар а еш, деникинцаша дӀаяьхай йоахар; хӀалакьяьй, саг дийна витавац йоахар.

- Дала бакъ ма долда из, - яхаш, бӀаргашка увтта хийдӀадоахар кхалнаха. Цу хабарех ца теша гӀертар уж, цхьабакъда массане а дувцаш хилча, валацар тешанза.

Иштта боагӀача наха дийцар Лизайна а, Ювсапа чов яьй аьнна. Из тӀема юкъера аравоаккхаш бӀаргавайнав яхараш а бар, цхьабакъда дӀахо цох фу хиннад, из мича вахав, дийна ва е вац ховш цхьаккха вацар.

Висит вийнав аьнна хабар а хьалкхаьчар Галашка.

Ӏаьрж эттар Лизар цӀагӀа. Истий белхар. Шоай ноаношта бIара а хьежаш, делхар бераш а. Ше фу дича бакъахьа да ца ховш, йиш еха хьувзар Бек-Хаи. Исташта юхе Ӏелацар из. КӀордабаьбар цунна цар белхам. Царна юхе вахача, ший а дог чӀахкар цун.

Велха безам оттар. Халла садеттар цо, ца велха гӀерташ.

Исташа бу кодам хозаш, шелваллалца цхьаь коа а лаьтта, юхачувахар Бек-Хан. Хьалчуваьлар из хьаьший цӀагӀа. Цунна тӀеххьа чуяьлар Аза а. БӀаргаш цӀе дар цун, сов дукха йийлха.

- Хьо-м велха а велхац, - аьлар цо, раьза йоаццаш. - Хала хетаций хьонаӀ...

- Велхац. Безам боацандаь, - гӀожа йистхилар Бек-Хан. - Кхалсаг мичай со кхы, - цунгахьара дӀавийрзар из. Сихха д!адаьккхар ший бӀаргашка этта хий.

Аза маьнге юхе Ӏогора хайра. ЦӀенъюкъе хьаэзар цо цхьа тиша чемодан.

- Хьавел, - аьлар цо.

Бек-Хан Ӏолохвелар цунна юххе.

- Хьаделлал ногӀар.

Ше, яха, цӀен ниӀ лаьцар Азас. Саг чу ца вита.

Бек-Хана хьадийллар чемодана ногӀар.

- Хьажал, дIа мамай йовлакха юкъе фу йоалл, - кулг хьахьекхар Азас.

Иовлакх доаржадир Бек-Хана.

- Эъ! - иккхар цунга. Тепча уллар цунна хьалхашка. ВорхӀазза ювла Ӏаьржа, хоза тепча. Иккха дӀавийрзар из Азайгахьа.

- Саг чу ма вайталахь, - аьлар цо.

- А. СихагӀа хьаже вала.

Тепча, из йохар кхераш мо, шортта кулг ӀотӀадиллар Бек-Хана. Из шийла яр. Бек-Хана хьабееллар из. Тепча къегар. Еза яр из. Цхьабакъда, Бек-Хан цох шек дӀавацар. ГӀаьххьа шийна аьнна из йича санна, хьежар из цунга.

Аза из эккхар кхерар: Бек-Хана сов майра деттар цох кулгаш.

- ХӀанз тоъаргда хьона, Ӏочуйилла из, - дийхар цо.

- Йиза ма йий ер-м, - аьлар Бек-Хана. - Кхы поатронаш яц шунцигаӀ

- Хац сона-м. Цу чу ецийӀ

Бек-Хан юха а чемодана чу хьажар.

- Укх чу-м яц. Дадай йий ер тепчаӀ

- Я. Кхы хьан хургья мотт хьонаӀ Ӏочуйиллал из чехкагӀа, цаӀ чувоагӀаргва укхаза, - дийхар цо юха а. - Сона хьатӀа а ма хьокха.

Бек-Хана, йовлакх юха тIа а хьоарчадаь, ше иллача Ӏойиллар тепча. Маьнге кӀал юха дӀачутеттар цо чемодан. Азас ниӀ дӀахийцар.

- Со говраца цӀагӀоргва, - цӀенхаштта аьлар Бек-Хана.

- Вохинтаргвий хьоӀ

- Вохийтаргва.

- ТӀаккха... вухьаргвий хьоӀ Цига-м деникинцаш баьхкаб ма йоахий.

- Вухьаргва, - бӀубенна аьлар Бек-Хана.

Аза раьза йолаш бӀарахьажар цунна. йиӀига дика хетар, из иштта майра волаш.

Кхалнах болча дӀачуваьлар Бек-Хан. Цунна тӀеххьа чуяьлар Аза а. Истий хӀанз кӀеззига тийнабар. Сов дукха бийлха, йийстаяр цар йовхьамаш. Ший нанна дӀатӀавахар Бек-Хан.

- ХӀайӀ ХӀама аьларий IаӀ - корта айбир Жовзана.

- Нана, со цӀаваха воалл, - аьлар Бек-Хана. - Цига фуд а хьажа, чехкка юхавоагӀаргва со.

- Хьанца вода хьоӀ

- Се цхьаь.

- ИппӀали са, гӀоргвацар даьра! - кхераелар Жовзан. - Гаций хьона цу новкъа хьалкхухьа доарахойӀ Со-м... Iа хаьттача, фуд-хьогI... юртара нах болхаш цхьа хӀама да-хьогӀ яхаш яр.

- Сона хIама-м дергдац, - аьлар Бек-Хана. - Говраца ма гӀоргвий со.

- Сацалахь, хӀанз, сацалахь, бала ца а бахьаш, - аьлар Жовзана. - Ваха везаш моттиг хуле, дӀааргда хьога.

- Ай, воти а, берригаш а цига ма бий вай! Царех фу хиннад ха дезацийӀ Цхьаккха хӀама а ца ховш ма дагӀий вай.

- Хов. ДагӀа. Цудухьа доалл е дог-м иккха дала. ХӀаьта а... Iа цига де хӀама дац. Уж боккхагӀа ба. цар цаI дергда. Хьо укхаза Iе, хьай нанна юхе. Шевар сох къаста гӀерташ а дац шо кхы, - Жовзана дог чӀехкар.

Бек-Хан, кхы хӀама ца оалаш, коа араваьлар. Араяьлар Аза а. Даим цунна тӀехь-тӀехьа лелар из.

- ХӀанз фу дергда IаӀ - хаьттар цо.

- Хац, - аьлар Бек-Хана. Отар чу вахар из, говр цӀенъе эттар.

- Сона тхьовре а ховра, хьо вохийтаргвоацалга, - аьлар Азас, наӀар тӀа юха а сеца.

- Латтал хьо а. «Сона тхьовре а ховра». Хьона ховр ца ховш ва со кхы, - гӀожа дар Бек-Хана лер.

- Ва, хьо сол а зӀамагӀа воландаь. Кхийтарий хьоӀ - Аза оагӀора йийрзар.

- Хьайт, зӀамагӀа. Цхьа шу. Из лоархӀаш хул! ЗӀамагӀа вале а, хьол воккхагIа-м хет со.

- Хет, хье гӀуркх мо виткъа воландаь.

- ХӀаьта. Жий мо текха хила везаш-м вацар соӀ

- Со-м яц жий мо, - Азай бӀаргашка хий эттар. - Сона хӀана ух хьо эгӀаз... нанас хье вахийтац яхашӀ Са фу бехк ба. Аз... тепча а дӀахьекхар. Хьо... во саг хиннав.

Бек-Хан юха йистхиланзар. Зехьа дир цо Азайна халахетар. Цун ба а бацар цхьаккха бехк.

- Со хӀаьта а гӀоргва, - аьлар Бек-Хана, кӀеззига сабар даьча гӀолла. - Ӏа... цхьаннега дIа ма алалахь.

- А, вӀалла кхера а везац хьа, - гӀадъяхар Аза. - ТӀаккха... из... нанас пурам ца лушшеиӀ

- Ма далийта. Со хӀанз кӀаьнк вац. Сайна хов сона де дезар.

Ма майра ва хьо, аьлча санна, кӀиръенна Бек-Хана бӀарахьежар Аза.

- Баьде ма йий вайна, мишта гӀоргва хьоӀ

- Со хӀанз гӀоргвац, кхоана Ӏурра гӀоргва.

- ТӀаккха хьо... вуйӀ - из уйла дег чу йоссаше, бос бахар Азай. Из цӀеш ваьккха, ворда тIа уллаш санна, цхьа унзара сурт духьалдера цунна.

- Фу дир хьонаӀ - цецваьнна, Азайна бӀарахьежар Бек-Хан.

- ХӀама а, - йиӀига дог чӀехкар. - Со... кхер.

- ХӀайӀ СохиӀ ХI-м, - мерех шок техар цо. - Ма кхера. Тепча ма хургйий сога.

- Вошилг, папайга фу аргда аз, из цӀавечаӀ Цунна-м цу сахьате дIа ма ховргдий тепча йоацалга.

- Со дукха говргвац. ЦӀагӀа фуд а хьажа, говр хехкка юхавоагӀаргва со.

Ше Ӏовижале, цӀаькха а, хьаийца тепчага хьажар Бек-Хан. Из ший метте уллаш яр. Чемодан гаьнагӀа дӀакӀалтеттар цо.

ШоллагӀча дийнахьа саго сомаваккха везанзар Бек-Хан. Ше ваьлар из ханнахьа сома. ВӀалла хӀаманна сиха а воацаш санна, кеп оттаяь, кулг-юхь дилар цо, массанеца Ӏохайна хӀама диар. Цул тӀехьагӀа хьаьший цӀагӀа хьалчуваьлар из. Азайга ниӀ дIа а лацийта, тепча хьаийцар. Че еллар цо из. ТӀаккха коа тIа ваьлар. Хий моладе югаш санна, дирст а лаьца, улица тIа яьккхар говр. Из Азайга дIа а лацийта, юхачуваха, нувр яхьаш вера. Коа из говра тӀатилла лоархӀаванзар Бек-Хан. Кхалнаха, нувр бӀаргаяйча, цхьацца дегабуамаш дергдар, хетта болалургбар. мича вода, фу де воалл, сенна еза из яхаш. Из царца дувцачул а, уж Ӏехабечул а дикагӀа дац, къайлагӀа дӀавахача.

Чехкка нувр тиллар цо говра. ТӀаккха ше а тӀахайра. Говро корта айбир, соттайир фоарт, царгашца «къарс-къарссе» хьокхайир гоаламаш. Ший че йоаллача тепчах кулг техар Бек-Хана: из ший метте яр.

- Вошилг, аз фу аргда, сайга хьо мичав аьнна хаьттачаӀ

- ХӀама а аргдац-кх... Говр хахка вахав ала. Со дукха говргвац.

Дирст мел а ялийта, ши ког тоӀабир Бек-Хана: говр латтачара дӀаиккхар.

ХӀанз даллацар лоамашка селхан санна дохк. Наггахьа мара морх яцар сигала гуш. Сийрда хьежар малх. Т|Iаьръюкъе мо шедар гуш уллар Эса чӀож. Лоа къегар. Эса цӀена дар. Сийна лестар из, хий а доацаш, сигаленах баьккха оаса ше болаш санна. Ерзанъяьнна латтар хьунаш. Гуча Ӏаламо дог гӀоздаьккхадар БекХана. ЙоргӀагӀ йодар цун говр. Новкъара дӀаудар къажакъайгаш. Гаьнаш тӀа хувшаш, цӀогӀарч деттар цар. Ткъовронех Ӏохьекхаш, цӀенйора шоай зӀокарч.

Новкъа гӀолла гаьна баьржа хьалбоагӀа нах бӀаргабайра Бек-Хана. ЦӀенхаштта йийрзар цун юхь. Уж а байдда боагӀа нах бар.

Бек-Хана, чера хьаяьккха, хаче киса еллар тепча. Киса чӀоаггӀа дӀадагӀар. Полто ткъамаца дӀакъайлар цо из. Болар сихдайтар говрага.

30

Дукха ха яр Маржана, цӀагӀар хӀамаш хьагул а яь, ворда тIа ехка. Барзкъаш тӀадийха кийчдаьдар бераш а. ХӀанз духхьал маьрага хьежар мара кхы де хӀама доацаш, цкъа коа тIа йоалаш, тӀаккха юхачуйоагӀаш, ший садуаш лелар из. Шоашка йоаца говр а яр цунна дагайоаллаш. «Фу дергда аз, из ца хулеӀ - йоахар цо ше-шийца. - Мишта дугаргда аз берашӀ

Кхо кӀаьнкн ши йиӀиги дар Маржана. КӀаьнкаш боккхагӀа бар. ВоккхагӀа вола шиъ мара шоашта доал дерг хинна бацар уж. Къаьстта накъавоалар цунна Ислам. Тенна, сиха кӀаьнк вар из. Цудухьа дий а хацар, Сийг аьнна дӀаяхар цун цIи. Ший вешел а теннагӀа вар шоллагӀвар. Цох Чайтонг оалар.

- Оффой, ма дукха гов из, - аьлар Маржана. - Воллел цаӀ, воагӀий хьажал.

Сийг дӀаиккхар, дӀаиккхар Чайтонг а. Ӏолегачара баьлар уж, наӀара тӀа вӀашагӀкхийтта.

- Шорта, шорта! - тӀехьакхайкар нана. - Ма корзагӀдаьлар шо.

Цхьабакъда, вожаш юха а хьажанзар. Ше-ше хьалхавала гӀертар уж.

- ВоагӀа! ВоагӀа! Дудар цӀавоагӀа! - цӀогӀа а детташ, чудайдар бераш. (Шоай даьх а наьнах а йизза ц!и йоаккхар цар. Дудар вар уж иштта Ӏомабаьраш. Цунна дезацар воти, нана цар аьлча. «Къонах йизза цIи йоаккхаш хила веза», - оалар цо. Маржана а из кӀодир. Вешта, берашта-м бебашха дацар воти а, нана а, Дудар а, шоашта дувха-даа а хилча, даи-нанеи шоашца а хилча).

- Маржан! - ший вешел а чӀоагӀа цӀогӀа тоха гӀертар Чайтонг. - Цо-м говр а йоалаю! КӀай говр!

- Мегад, мегад, - Маржан коа тIа яьлар. - Сов чӀоагӀа цӀогӀа ма детта, къора а яц со кхы.

КӀайча говра тIа а вагӀаш, воагӀар Дудар. Бераш даьна духьал дайдар.

- Тхо-м тхьовре кнйч а денна дагӀа.

- Дудар, вай йий е говрӀ

- Укхунца гӀоргдий вай дIаӀ - ца хаддаш лувш бар Сийгн Чайтонги.

Балам ца лазаре-м, Дудара шийна юххе хьатӀаховшабергбар уж.

- Я, я, вай я, - йоахар цо, вела а къежаш.

Дудар коа чуверззаше, духьалъяха, говра дирст дӀалаьцар Маржана. Хьаийцар маьрагара ферта. Дудар шортта лаьтта Ӏовессар. Човна тIа кулг диллар цо, из тее воаллаш санна. Цох хила хӀама дацар. ЧӀоаггӀа лазаш, дарба дӀадехаш яр чов.

- Кийча йий хьоӀ - хаьттар Дудара.

- Кийча-м яр со, цхьабакъда... хьа фу эцаргья хац-кх.

- Цхьаккха хӀама дезац, берашта даари, мотт-гӀайбеи Iа хьаэце.

- Из да-кх аз ийцар а. Метташ а ийцад аз, цхьа гали жувра а ийцад, цхьа гали коартолаш а ийцай.

- Геттара тоъаргда. Воллел. Чайтонг, хий дал сона мала.

Чайтонг, маркъилг мо, масса дӀачуведар цӀагӀа. Боккха дахчан кодилг бизза хий дахьаш юхавера из. Маржана говра тӀера нувр Ӏояьккхар.

- Ма моладалар Iа из шийла хий, - аьлар цо маьрага, - чай да вайга, дIох,де мара ца дезаш.

- ХӀанз чай дӀохдеча дац вай. Новкъа дуаргда вай хӀама а, хьа кийча дале.

- Даьд аз-м даа хӀама. Кхо котам а кхехкаяьй. Дог доахалга мичад царех йисача а.

Бераша гIо а деш, ворда дӀаежар Маржана. ТӀехьашка бекъах дӀабийхкар етт.

- Топах фу ду вайӀ - хаьттар Маржана.

- Хьаэца Iа, - аьлар Дудара. - Ӏочуйилла ворда чу.

Ведда топ хьаера Сийга.

- ЧӀоагӀа тӀера да-кх е бераш укх топа, - аьлар Маржана. - Даим са доагаш хул-кх со, хьо цӀагӀа ца хилча, акхар цхьа ца доагӀа хӀама дар кхераш. Вешта, бехк а бий акхарӀ Даьга хьежжа лела гIерт-кх ераш а.

- Дудар, зӀамига вий соӀ - хаьттар Сийго, ший даь бӀарга тӀа бӀарг а оттабаь.

- Вац. Малав хьо зӀамига ва яхарӀ

- ТӀаккха хӀана кхер шо цу топах са кулг кхетарӀ

- Со-м кхерац, - цӀенхашта аьлар Дудара. - Аз хӀама аьннадий хьогаӀ

- Аьннадац. Маржана-м оал.

- Маржана яхачунца са бала бац. Из шун нана я.

- Аз-м... хӀама мича ду.

- Сона-м хов Ӏа хӀама дергдоацалга. ЦӀагӀа зӀамига бераш доландаь, кхера хургья из.

Сийго кхы хӀама аланзар. Раьза хилар из, дас шийца даьча къамаьла.

Ший йиӀигаш ворда тIа ховшайир Маржана. Царна гонахьа хӀамаш хьоарчайир, уж шел ца ялийта. ХьатӀахоавир Чайтонг а. Сийг ше лалла веннавар цхьабакъда, дас Чайтонгага дӀаялийтар урхаш.

- Говра аттагӀа хургья, из тӀахайча, - аьлар цо. - Вай, волле, гӀаш гӀоргда.

- Из-м сол а везагӀа ма вий, - раьза воаццаш кхессар Сийго.

Ворда шортта йолаелар.

Топаш яр сихъенна тӀехьашка ювлаш. Деникинцаш юрта чубеннабар. Дудара новкъостий а, иштта шоай лоӀамах юхебиса кхыбола нах а бар царна духьал дов деш. ЗӀамига низ бар. Соз зӀамига. Из гуш дар хӀанззе а. Юрта йистерча цӀеноех цӀераш етта болабеннабар моастагӀий. Уж совцабе, цӀераш йоае саг вацар.

Юрта улицаш яьсса яр. Кхыметтел жӀали а дацар гуш. Уж а дӀадаха хила дезаш дар нахаца. Е дӀалечкъа хила а мег.

- Чайтонг, дӀалалла, дӀалалла говр, - йоахар Маржана, йоагача цӀерашкахьа юха а хьежаш. Шоашта моастагӀий тӀакхера кхерар из.

- Дудар, хьажал, дIа цхьа саг воагӀа беша гӀолла, - аьлар Сийго, кулг дIа а хьокхаш.

Цо аьннача оагӀорахьа дӀабийрзар уж берригаш.

- ХIа-а, из-м Ражип ма вий! - юха а аьлар Сийго. - Хьажал, цунга-м топ а я!

Ражип ма даггара удаш воагӀар. Картах халла тӀех а ваьнна, царна хьадухьал ведар из. Гали доаллар цун ги, цхьа хӀама чуйолаш. Из аьрда кулгаца хьаллувцар цо, хӀаьта аьтта бе топ йоаллар.

- КӀаьнк, Iа фу дуӀ - хаьттар Дудара, из шоашта хьатӀаотташе.

- Поатронаш яхьаш воагӀа... Шахбулатаи Асхьабаи. - шахьа ваха, хала мара хьайистхулалацар Ражип. - Уж сога хьежаш ба.

Ражип дӀаховедар. Цунна, наьха санна цох хьагаш, бӀарахьежар Сийги Чайтонги.

- Сабардел! Мнчаб мукъагӀа хой хьона ужӀ - тӀехьа кхайкар Дудар.

- Маьждига коа ба. Сога хьежаргба аьннад цар.

- Юхавеллахь, юха!

- А, са цӀаваха веза. Шо дӀагӀо.

Ражип ведда вахар.

- ОстоапураллахӀ! - иккхар Дударага. - Хьажал, цу кӀаьнка леладер.

Цун воша РаӀас дагавехар Дудара. «Ма товра Ражип а поатронаш йохка воде», - аьнна хийтар цунна.

- Жи, жи, дӀалалла говр, - аьлар цо воӀага.

Чайтонга шод аййир.

- Но-о!

Говр йолаелар. Никъ во болаш, халла мара дӀайохалацар из. Каст-каста тӀехьашкахьа юхахьожар Дудар. Ражип хӀанз гуча вацар. Из цхьаннахьа дӀавийрзавар.

Лоамашка долха наькъаш дукха дар цхьабакъда, Дудара бебашха бацар царех моллагӀа а. ХӀана аьлча, гаргара нах бацар цун лоам. ХӀаьта а, миччахьа цига ше хьалкхаьчача, дезалаи шийнеи чу Iе фусам нийслургйолга ховра цунна.

Юртах уж арабаьлча, говра кӀеззига аттагӀа хилар. ХӀанз селла низткъала гӀерта езацар цун: юрта юкъе санна хала бацар арахьа никъ. ШаьрагӀа бар.

- Чайтонг! - кхайкар Дудар. - Хьаерзаел ворда аьтта оагӀорахьа.

КӀаьнко говр юхасоцайир. Аьтта оагӀорахьа ор доаллар, цудухьа аьрда оагӀорахьа дӀаерзаяь, го а тассийта ваьлар из дас яхача наькъа тIа. Из вож мо шера бацар, готта бар.

Кур санна, хьа а бийрза, мухалех чуболабелар никъ.

Эса чӀожа чу гӀолла ваха лаьрхӀар Дудара. Из юхегӀа яр, цкъа-дале. ШозлагӀа-дале, Буро тӀара дукхагӀа бола нах цига тӀехьашка баьннаб аьнна а хезадар цунна. Иштта дале, штаб а цига хила мег. ТӀаккха дурраз цунна дезар да-кх из.

Цхьа урхе яр Дудара дагайоаллаш. Цига шоай говр яллийсар кхерар из. ДIахо-м кхы бӀукъожо безаш моттиг яцар, Дудара дага а йоагӀаш, цигара цунна хьатӀаяла могаре. Нагахьа санна, из йоаллийсе, юха а даьхка, боккха го тасса безаргба. Из вӀалла хьаштдоаца хӀама да. «Яргья ер-м тIа, - йоахар цо дагахьа, говра бӀара а хьежаш. - Эсала йоацачох тара я. Юха ца верза-м, тетта а фуннагӀа даь а тӀавала хьажа веза. Ховргда-кх дIакхаьчача».

Йийлхар наькхах йоалла пхи бутт баьнна йиӀиг. ХӀанзалца тхьайса иллаяр из.

- Ма елха, ма елха, - из хьаийцар Маржана. Накха белар цо цунна. Вож цу сахьате сецар.

Сайренга ме гӀортта дукхагӀа шеллуш йоагӀар. Мух а шийлагӀа хетар. Юртала арахьа чӀоагӀагӀа бар цун низ. ГӀоа йижаяр наькъа йисте ягӀача гаьнаш тӀа, кӀотаргаш тӀа. Лаьтта лохха ӀотӀаядар сигалара баьде морхаш. Тахан вӀалла малх хышжа а бий-хьогI аьнна хетар царга хьежача. ХьаргӀий Ӏулаш дар атагӀа гӀолла хьувзаш, цӀогӀарч детташ.

- Лоа делха мегаш да вайна, - аьлар Маржана. ХӀанз тхьайсаяр цунна мархӀайоалла йиӀиг. Ворда тӀа юха Ӏойиллар цо из. ИиӀига бордаш хьоадир, цхьабакъда, бӀаргаш хьаделланзар.

Чайтонг шелвеннавар. Мерех полто пхьош хьекхар цо.

- Ӏовала ворда тӀара, - аьлар цунга Дудара. - Сийгага дӀале урхаш. КӀеззига гӀаш гӀо хьайна, тӀаккха вӀохлургва хьо.

Чайтонг духьал хиланзар. Урхаши шоди дӀакховдайир цо вешийга. Ше ворда пхьарса тIа а этта, Ӏокхоссавелар лаьтта. ТIаккха даьна уллув а ваьнна волавелар. ЗӀамига дар цун гӀанаш. Мелла шерагӀа уж даха велча а, тӀехьавусар из даьна. Цудухьа каст-каста ада везаш нийслора. Кастта вӀохвелар из. ЦӀийелар цун басилгаш. Къегадаьлар бӀаргаш.

- Дудар, хӀанз тоъаргдийӀ - хаьттар цо. - Хьажал, со-м дуккха венав гӀаш, - кулг лостадир цо тӀехьашкахьа.

- Дуккха венав хьо, - футтарвир из Сийго. - Берригаш а бӀаь гIа хургба-кх Iа баьккхар.

Ворда соцайир цо. Чайтонг, чарха царга тIа ког а лайза чехкка хьалтӀаваьлар. Ше ваьггӀача Ӏохайра из. Бе ехкар урхаш.

Но-о! - цӀогӀа техар цо. Говр юха а йолаелар.

- ДӀадохка хьай полто чопилгаш, - тӀехьакхайкар цунна нана. - Лазар лаца-м валлац хьо.

Чайтонга дӀадехкар чопилгаш.

Шийна дагаяьлла урхе йолча дӀакхаьчача, Чайтонг юха а ворда тӀара Ӏавалийтар Дудара. Шийга дӀаийцар цо урхаш.

- ХIа, - аьлар цо, - тотташ хилалаш шевар.

Говр, шод техха човха а яь, гувна тIа лаьллар Дудара. Из сихха урагӀайолаелар. Низ болаш а гӀортаргйолаш а хиннаяр из.

Цкъа мара ца соцаш, - из а цхьан ах минота, - гувна тIа иккхар говр.

Урхенах кӀеззига дӀаюстардаьлча, соцайир из Дудара. Чайтонгага дӀакховдайир цо урхаш.

- Ер мега говр хиннай, - аьлар Дудара. - Ер дика хиннай.

ЦӀаьхха сецар цун лер. Цхьа говрабаьреш бӀаргабайра цунна.

Хехкка болхар уж атагӀа гӀолла. Ераш бӀаргагушше, говраш хьовззаяь юхасайцар уж. Латташ цхьа юкъ а яьккха, шортта Ӏодухьал болабелар. Цар формах бӀарг кхетташе хайра Дудара. уж моастагӀий болга. Ийс саг вар уж. Лоацавелча санна кӀирвенна царгахьа дӀахьежар Дудар. Цунна хацар фу де деза. ТӀом бе велча - вӀаштӀехьадацар. ТӀаккха цар бераш, сесаг шевар вувргва уж. Уж говрашца ба, царга герз да.

Шийх-м сагота вацар Дудар. Валарца цхьана из лела-м ер кхоалагӀа ди а дар. Из хӀанз дийна хилар а, цхьа бӀарг хьажа дар. Ше кховеш лийннавацар из. Цхьабакъда, бераш... сесаг... Уж мишта боахаргба кӀалхараӀ

Чехкка ший качара маузер Ӏоийцар Дудара. Сесагага из дIакховдайир цо.

- ДӀалочкъае из ворда чу, - аьлар цо. - Топ а дӀахьулае.

ТӀом гунахьа болаш дац. ЦIа дохадаьд тха, цудухьа тхоай гаргара нах болча дӀадолхаш да тхо, ала лаьрхӀар Дудара. Теша а мег, нагахьа санна ца теше а дац кхы де хIама-м. Ховргда-кх, ховргда-кх уж фу нах ба. ХьатӀабахкийта.

Ший ма даггара уйла йирах, ер ма дий аьнна хьаэца кхы дикагӀа хӀама дагадоханзар Дудара. Шалта шийга йитар цо. Цох ала хӀама дацар. Из лоаманхоша массаза а миччахьа а леладу герз да. Из шеволчоа ха а хов.

Чайтонгагара урхаш хьаийцар Дудара. Юха а озаш, шортта йолаялийтар цо говр. йийлхар Маржана тхьовсаяь йиӀиг. Из юха а караэца йийзар.

Дагахьа ше чӀоаггӀа сагота вале а, дог доаге а сабаре хила гӀертар Дудар. Цунна юхе теӀар Сийг, Маржан. Йистхулаш цхьаккха вацар. Шоашта духхьал тӀабоагӀача моастагӀашкахьа хьежар уж.

Говрабаьреех цаI эпсар вар. Тури тепчеи дар цунга. Вокхарга алхха топаш мара яцар. Боккха кортеи цхьа хозайоацаш цIе юхьи яр эпсара.

- Сабар! - кулг айдир цо, ворда йоагӀача новкъа юха а сеца. Низ болаш яр цун оаз.

Шин-кхаь говрабаьречо Ӏоийцар шоай баламех ухка топаш.

Дудара ворда соцайир.

- Фу саг ва хьоӀ - хаьттар эпсара.

Дудара лоацца дӀадийцар ше дагалаьцар.

- Фаьлгаш, - аьлар эпсара. - Герз дий хьогаӀ

- Дац, е шалта мара хӀама яц сога, - жоп делар Дудара.

- Харцлув, жӀали, - аьлар эпсара. - Тхона корайойӀ

Дудара кулгаш доаржадир, да шоай безам бар де, аз шуга дӀадувцар бакъда-кх аьлча санна. Цул тӀехьагӀа, виц а венна, ший лазача човна кулг хьатӀадихьар цо. Сихха дӀадаьккхар. Из зийра эпсара.

- Харцлув, жӀали, - аьлар цо юха а. - ДӀахьажа цун ворда чу!

Бос хаьрцар Дудара. Шалтага кховда велар из, цхьабакъда, халла сатехар. Хайра уж чу ца хьажар, царна хӀама ца кораяр дог доахар.

- Хьажал, шоай безам бале, - вордана дӀатӀаволавелар Дудар. - Сога герз-м дац...

- Юстарвала! - цӀогӀа техар эпсара.

Баьреша го бир вордана. Цхьанне,’волле укх тӀара аьнна, тӀоара техар Чайтонга. ЦӀимхара цунна юхабӀара а хьажа, чехкка лаьтта Ӏоиккхар кӀаьнк. Ворда тӀа йиса ши йиӀиг, мухь баьнла йийлхар.

- Вададай, фуд акхар леладер! - Маржан а йийлхар.

МоастагӀашка шоаех къахетийта еннаяр из, цох хӀама хиланзар.

- Саца, зуд! - тӀачайхар цунна баьреех цаI.

Ворда тӀара хӀамаш Ӏотувса болабелар уж.

- О-о, хьажалӀ - цхьанне хьалъаййир маузер.

- Дикка хьажалаш, - аьлар эпсара. Маузер шийга дӀаийцар до.

Хайра хӀама чу ца юташ, ворда йоассайир баьреша. Хьакорайир царна топ а.

- Герз дац яхацарий Iа, аькха! - тур а даьккха Дудара тIахийцар эпсара ший говр.

Урхаш ворда тӀа дӀатӀа а кхайса, Дудар юстараиккхар. Хьалъэккхийтар цо бетта чура шалта.

- Хьо дӀагӀолахь, хье йохалойя! - кхессар цо сесагага. - КӀалхардаха бераш! Со вита.

МоастагӀий мелла дукха бале а. топи тепчеи ше хьа ца ийца дехкеваьннавар Дудар. ХӀаьта хӀанз, хӀанз из тӀехьа дар...

Маржана а бераш дукхагӀа доахкар дага. Уж дӀадига елар из, мар шийга йистхуллаше. Цхьабакъда, вокхар соцайир. ДӀаяхийтанзар.

- Дита тхоӀ - дийхар Дудара. - Дезал мукъагӀа дӀабахийта, аз оаш яххар дергда шоана. Шоай хьаштдале, ва а ве со, хьаштдале дIа а вига.

- Дутаргда шо, бӀехалаш! - юха а говр тӀахахкар эпсара.

Говра накха кхийтта, дӀагӀолла дӀавахар Дудар. Чов лозаяьяр цун, цӀийдаь аьшк чуӀеттача санна. Цхьа кулг хьатӀадихьар цо цунна. Белхача дезала гӀар хезар Дудара. Дог теӀар цун. Шалта тоха йиш яр, хӀаьта а, садеттар цо. Шоаш цар дитар, къаьстта бераш дитар догдоахар цо.

Баламах тур кхийтта, бӀогора вера Дудар. Из а бар чов яь балам. «ХIа-а, ве боахк», - аьнна хийтар цунна тӀаккха. Царгаш вӀашкатоӀайир цо, кийчвелар шалта тоха.

- Фу деш латт шо, бӀарахьежаш! - ший нахага цӀогӀа техар эпсара.

Топ яьлар. Дудар вежар, шалта бера дIа а хецаш. Топ наькха тIа кхийттаяр.

- ВӀай, са даьла, вийра хьона! - унзара цӀогӀа а даьнна, Ӏовежача ший мара дӀатӀаедар Маржан.

Говрабаьреех цхьанне букъа тIа топа хи теха, ший бер а тӀехьа лаьтта дӀабарталъяхийтар из. Бер Ӏодежар, ираза лозаданзар. Маржан мухьбетташ елхар. ХӀаьта Дудар хӀанз а дийна вар. Ший чокхе фетинг хьабаста гӀертар из, фо тоъацар цунна. Кулгий иӀелгаша ладувгӀацар. Садикъадар Дудара, леш латтар из..

Даьна дӀатӀаудар Сийг. Цунна тӀакхача, шийна дулу гIо де гӀертар из, цхьабакъда, баьреша тӀавитацар. Говраш духьал тувсар цар цунна, лелхавора. Цхьанне лосттаяь юхьа тIа шод теха, ворда чархах техар из. Сийг чӀоаггӀа лозавир.

Кулгашца дӀакъайлар цо ший юхь. Из лотаелча санна хийтар цунна. Баьречо цӀаькха а аййир шод, хӀанз Чайтонга тоха аьнна, цхьабакъда, вож циск мо чехка ворда кӀалъиккхар. Цунна тӀакхача дагахьа баьри Ӏоверззаше, цӀаьхха ура а иккха, ведда даьна тӀавахар Сийг. Гора хайра из цун гӀовгга. Хьабаьстар чокхе фетинг.

- ДӀаде из кӀаза! - цӀогӀа техар эпсара.

ТӀаккха а тхьовра санна топ яьлар. Из ворох кхийтта ший даьна юххе дӀахаьнара вежар Сийг. Сакхетам чура ваьлар из.

- ДӀабоабе вожаш а! - цӀогӀа сацийтацар эпсара. ХӀанз хьалха хинначул а чӀоагӀагӀа цӀе яр цун юхь. Дорха дар бӀарахьажар.

Чайтонга тӀахьожайир баьречо топ, вож, цу сахьате ворда кӀалхара ара а иккха, дахка мо масса ваха ший наьна когех хьаьрчар.

- Ма, ма, ма тохаӀ! Ма тохаӀ! - Чайтонга сихха ӀотӀайийрзар Маржан. МархӀайоалла йиӀиг а из а - шаккхе бер чӀоаггӀа шийна хьатӀатоӀадир цо.

- Шоай даьла вале, ма тохалашӀ! Шоай даьла валеӀ! - дехар цо, адамаш дац шо яхаш санна, цар бӀаргашка а хьежаш. Цу хана царна тӀанийсвелар, сихагӀа цӀакхача дага волаш, новкъара а ваьнна, атагӀа гӀолла говр хаьхкка хьавоагӀа Бек-Хан. Гаьннар бӀаргкхийтар цун цу гулбеннача нахах уж малаш ба ха гӀерташ, нувра тIа ий а луш, хьежар из царгахьа. Дагахьа, дикана гулбенна бац-кх уж, аьнна хийтар цунна. «Сецача, е дIатIа ца водаш юхавийрзача фу дар-хьогI соӀ» —яхаш, хеттар Бек-Хана ше-шийга. Дего витанзар из дӀаваха. Зовза хила безам бацар цун. Цул совгӀа, киса йоаллаш тепча а яр, бокъонца йола, ворхӀазза ювла тепча. Из сенах кхер тӀаккха!

Ӏочудахийтар цо киса кулг. Бе тоӀайир тепча. Юхаэзар говр. Шортта вахха, царна дӀатӀаэттар из.

Еха хьувзача Маржана, из шийна бӀаргагушше, аьлар:

- Даьллахьий, кӀаьнк, ма хила ца везача нийсвелар-кх хьо хӀанз, - аьнна.

Бек-Хана бӀаргавайра лаьтм цӀий Ӏоухаш улла Дудар, цунна юххе улла Сийг, делха ббраш, корзагӀъяьнна шийна хьалкаетташ хьувза Маржан.

- Сабар! - Бек-Хана духьал вийрзар кхо-виъ баьри. - Хьо малавӀ!

Бек-Хана, кисара хьал а эккхийта, кхозза тепча техар шийна юхегӀа лаьтттача баьречоа. ТӀема гӀулакхаш ховш хиннаваларе-м, цхьаннена теха да Iеш, шиннена, кхаьннена тоха хьожаргвар из. Юхадухьал яьннача топо, кулла мо корта хьалха чувайтар из говра тӀара. Шоай саг верах эгӀазбахача деникинцаша, кхы а кхозза, дназза яхар мо топ а тепча а техар Бек-Хана. Цох а кхоачам ца хеташ, топа бухь бетташ, бӀаргаш даьха, ийрчадаьккхар цар цун дакъа.

Маржани бераши шоай ворда а тӀехь Берса-Юртагахьа дIадигар деникинцаша. Дакъий хьаэцийтанзар. Уж цигга ахкийсар.

«Цхьаккха саг вац-хьогӀ тхо гуш, тхона оарцагӀа ваӀ» - яхаш, шин садуаш дIа-схьа хьежар Маржан. ХӀанз шоайл а дукхагӀа дагадоахкар цунна эри ара дада диса декъий. Цхьаккха адам довнзар Маржана, гобаьккха цо бӀарг лакхарах. - «Вац, цхьаккха саг вац»...

Цхьабакъда, нз ишта дацар. Цхьа саг вар уж гуш. Из вар РаӀас.

31

 

РаӀас лоамашка водар. Алхха Ражип бахьан долаш дар из селла дукха гар. Ший хурдаь, дӀаведда-хьаведда хьежача, лехача из кораванзар РаӀаса. Нахага хаьттача а, дӀауйла йича а, из мичав ханзар цунна. «Юрта-м хила бокъо яц нз, - йоахар цо дагахьа. - Лоалахоех дIа а кхийтта, хьалваха хургва лоам. Цунна фу хов, зӀамига ма вий из. Цар, воагӀий хьо аьнна хургда... ТӀаккха цунна фу эш. Вешта, сов Ӏовдала а ма вацар из. Тамаш я-кх хӀама хьа ца алар, нагахьа санна... ше водаш хилча».

Иштта кегаенна яр РаӀаса уйлаш, воша хьа ца корош, цӀавенача хана. Ше цӀенъюкъе латтийта поатронаш чуйола галии цу тIа илла топи йоацаш яйча, цкъарчоа, гӀадвахар из, Ражип цIавенав мотташ. Цхьабакъда, цӀагӀеи коаи хьежача, лехача, кхайкача из хьакораванзар. ТӀаккха керда уйла ессар РаӀаса дег чу. «Къоал да-кх ер! - аьнна хийтар цунна цӀаьхха. - Мала хургва-хьогI изӀ»

РаӀас араведар. Беша а цӀен тӀехьашка а ваьлар из, шийна саг гой хьожаш. Цига адам дацар. Юхачуведар из цӀагӀа. Маьнге кӀал, метташта юкъе, тӀоаргаца тӀехьашка - массанахьа хьожаш чакхваьлар РаӀас, цхьабакъда, хӀама хьакораданзар. ХӀаиз фу дергда аз аьлча санна, кулгаш Iо а дахийта дӀаэттар цӀенъюкъе. ЦӀаьхха юха а кхерам бессар РаӀаса бӀаргашка. Подвала чу дӀаделла доалла ший ахча дагадехар цунна. «Къу цига а кхаьчавалеӀ!». Хьаь тIа кулг диллар РаӀаса.

ХӀанз кхозлагӀа араведар из цӀагӀара. Подвала ногӀар тӀакъайла дар. Из .чехкка хьадийллар РаӀаса. Лоами оттабаь, Ӏочуваьлар.

Ахча ше даьллача доаллар. Из хьаийцар РаӀаса. Цкъа хьадаьсга лаьрхӀа а лаьрхӀа, юха дӀахьоарчадир, тӀаккха че деллар цо из. КӀоаг дӀакъовланзар РаӀаса. Иийла йитар подвала ниӀ а.

ТӀехьаяьниаяр РаӀас юртара дӀаваха хила веза ха. ХӀаиз, из геттара тоха ца лойя, деникинцашта кӀалвисара кхерам болаш дар гӀулакх. Цудухьа цIи яьлча мо сихвелар из.

Отар чу ведар РаӀас. Говр цу чу латтар. Из Ӏаьхар, РаӀас бӀаргавайча. Говр меца яр. Тахан хӀама дилла а хий моладе а кхийнавацар из цунна. ХӀаьта а хӀанз цун уйла еча вацар из.

Ворда дӀаежар РаӀаса. Цу тӀа дӀатӀайиллар шийна хьаийцача бакъахьа я аьнна мел хета хӀама. Цхьабакъда, дийззача бесса дӀаваха вӀаштӀехьдаланзар цун. Ворда соа кагьелар, из коара а валалехьа.

- Хьи-ии, кашашка яха хьо а! - сардам баьккхар РаӀаса. - Ма ца йоагӀаш а кагьелар.

Сихха юха цӀагӀа чуйихьар цо хӀамаш: уж дӀахьолга хӀанз дӀадаьннадар. Кхы цхьалха ца йоахаш, цӀенъюккъе Ӏотайсар цо уж. Хьаяьстар говр. Хоамат дIа а яьккха, нувр тӀатиллар. Алхха ахчеи топи мара кхы хӀама цӀагӀара хьа ца эцаш, вахар из, говр хаьхкка.

Юрта араваьлча, гаьнна шийна хьалха йодача вордах бӀаргкхийтар РаӀаса. Цунна тӀехьакхе лаьрхӀар цо. Цхьаь водачул тешамегӀа я, нахаца хилча. Цул совгӀа. сенах хов цу вордаца болхача нахаца Ражип вий а.

РаӀаса говр масса йодар. Из чехкка тӀехьакхувргвар цу вордана, цхьабакъда, цӀаьхха говр юхаувза ваьлар из. Из ший бахьан долаш дар: цхьа говрабаьреш бӀаргабайра РаӀаса. Дикка гаьна бар уж, кхыча оагӀорахьа дӀаболхаш а бар, малаш ба ховш а бацар, хӀаьта а РаӀаса цхьа кхераме хийтар уж. Наькъа йистте гӀолла йодача аьле чу яьккхар цо говр. Иолаялийтар ший боларах.

Мухалех тӀаяьлча, ворда соцаш а, говрабаьреш цунна хьадухьал боагӀаш а байра РаӀаса. Ше, гаьнашта юкъе говр дIа а оттаяь, тебба гувна тIа ваьлар из. ДӀалечкъар йоархӀашта юкъе. ХӀаиз шедар гора РаӀаса. Байзар цунна вордаца болха нах. Уж бар Дудари цун дезали. Ражип царца вацар.

ДӀахо мел хиннар ший тӀаьръюкъе долаш санна деррига бӀаргадайра РаӀаса. Дудар вувш а, цун воI вувш а, ца ховш царна тӀанийсвенна Бек-Хан вувш а, кхыметтел ваггӀача хьайна а, цар га даккха. гӀо де гӀортанзар из. РаӀас вацар цар бала болаш. Из шийна хӀама дар кхерар.

Шортта юхатӀехьашка а ваьнна, ший говра тӀавахар РаӀас. Декъий шоаш ихккача дадийтар цо. Кхыметтел дӀатӀа а ваханзар, цхьаккха дийна висавий хьажа а.

Цхьабакъда, РаӀаса а хилар хьовзам. Аьле кхоачаелча, гувна тIа а ваьнна, говр хаьхка шаьрача моттиге тӀех а иккха, цхьа йоккха йоацача муший хьуна юкъе ваьлар из. Цига кхерамзлехьа хетар РаӀаса. Гаьнашта юкъе лоа уллар. Говра когашта кӀал цӀувзаш, чӀоаггӀа тата дора цо.

Цхьан кӀотарга уллув ала иккхача санна хийтар РаӀаса. «Гарт» аьнна тохаделар цун дог, кулгаш топага кхайдар. Цхьабакъда, из цогал хиннадар. ЦӀаькха цкъа а ший ӀажагӀа цӀог гуча а эккхийта, дайна дӀадаьлар из гаьнашта юкъе. РаӀас вацар, из дIа ца додаш юхе латте а, цунна топ тохаргйолаш. ХӀана аьлча, моастагӀий хила а тарлора хьунагIа-м. Цкъаьнахьа санна царна топа тата дӀахозе, уж ер соцаве, лаца гӀортаргба. ТӀаккха - шедар дов.

- Сабар! - цӀаьхха даьннача цӀогӀо деррига дегӀ оагадир РаӀаса.

Говр «тӀап» аьнна сецар, шийна хьалхашка лаьтта хаьдача санна. Из а кхерайир цу дага а доацаш даьннача гӀожача цӀогӀо.

Уж шиъ вар. РаӀаса дӀахьожжаше бӀаргабайра уж шаккхе а. Гаьнашта тӀехьашкара хьакъедаш латтар уж: цаI цхьан оагӀорахьареи, вож вокха оагӀорахьареи. РаӀаса тӀаерзаяь яр цар топаш.

- Ӏотасса топ!

РаӀаса топ Ӏотессар.

Вож шиъ шортта хьагучаваьлар гаьнашта тӀехьашкара. Ӏаьржа ферташ кхохкар царна тӀа, палчакхашца дӀакъайла яр кийнаш. Можамаш яьнна бар шаккхе а. ЦаӀ дегӀа кӀеззига лохагӀа хетар, хӀаьта а воккхагӀа из вар, гучох. Модж а яр цун дикка къежъенна.

Лаьтта уллача топа бӀара а хьажа, бIа тессар цо ший новкъостага. Вокхо топ хьаийцар. Из йистхулаш вацар, меттаза волаш мо мара.

- Ӏовосса тӀера! - юха а цӀогӀа техар къежъенна модж йолчо.

РаӀас лаьтта Ӏоваьлар. Сов кхеравенна, гош эгар цун.

- Фуй хьа че йоалларӀ - хаьттар къежъенна модж йолчо. Ший новкъостага бӀарга оамалца говр дӀаюстаръяккха аьлар цо. Вокхо из шоашта йистте гаьнах дӀатессар.

- Ай... из... со-м, - ше фу аргда, фу дича бакъахьа да ца ховш, геттара веха хьайзар РаӀас.

Юха а ший зӀамагӀага корта лостабир воккхагӀчо. Вокхо, хьеккха дӀатӀа а ваха, оззаяь хьаяьккхар РаӀаса че яьлла хӀама. Хьаяьстар цо пахашк. Ахча бӀаргадайча, айделар цун бӀаргацӀацкъамаш.

- ДӀаэца, дӀаэца, говр а дӀаэца, ахча а дӀаэца, мукъа вита со... - дийхар РаӀаса.

Вожаш из иштта атта дӀавахийта уйла йоацачох тара бар.

- Ӏодаккха чокхи!

- ХӀайӀ.. ЧокхиӀ Чокхи... Тиша ма дий ер...

- Вала, вала!

РаӀаса Ӏодаьккхар чокхи. Уж малаш ба, фу къамах нах ба хар дезар цунна, цхьабакъда, мишта ховргдар из. Йовхьамашка хьежача лоамароех тара бар уж, вешта, хьабувцар эрсий мотт бар. ЦаӀ вӀалла йистхулаш а вацар. Уж малагӀча къамах ба хайча, царца дувца шийна аттагӀа хургдолаш санна хетар РаIаса.

- Ӏодаха барзкъаш а, - аьлар къежъенна модж йолчо.

- ХӀайӀ.. Барзкъаш... Барзкъаш аз доахаргдац, - юха духьале е велар РаӀас.

- Ӏодаха, - цӀимхара йийрзар къежъенна модж йолчун оаз.

- Эъ... Барзкъаш мишта доах... Вовха доахк-кх шо со. Даьла ший духьа, даьла ший духьа виталаш со. Эхь ма дий ер... Эхь ма дий ер... Эхь ма де сона... Оаш яхар, оаш яхар. оаш яхар ма даьдий аз.

- Ӏодаха! - цӀогӀа даьлар къежъенна модж йолчунга. - Укх топа чу боалла пхо хьай дегӀах чакхбалар ца дезе.

- Иккаш... иккаш дIа а ийце, вита со...

- Кочи хачнп Ӏодаккха.

Сецар РаӀаса лер. Меттаза волчоа бӀарахьажар из, хьона мукъагӀа къахетадалар сох аьлча санна. Цо а сихвир из. Вала, вала аьлар цо цунга кулгий оамалца.

РаӀаса Ӏояьхар иккаш, Ӏояьккхар гӀовтал. Хий эттар цун бӀаргашка. Доккха са а даьккха, даста эттар из коча фетингаш.

- Дита, - кулг лостадир къежъенна модж йолчо, - Яхийта хӀанз хьай алча! Сиха! - цун когашта юххе топ техар цо, лаьтта урагӀадохийташ.

РаӀас кхоссавелар. ГӀаръяьнна велавелар меттаза хиннар. Велавелар къежъенна модж яр а.

РаӀас ведар. Щаькха а топ яьлар. Юха а кхоссавелар РаӀас. ХӀанз техар меттаза хиннар вар. Шоашта болча сакъердама еттар цар уж. РаӀаса из кхетадора. Даггара белар уж цунна тӀехьа. Цхьаькха а ховра РаӀаса: дагадохе цар шийна меттахьа тохаргйолга топ. БIу къожабаь уж Ӏергбоацалга. Цудухьа са мукъадаланзар цун цу моттига дикка гаьна валлалца.

32

Сийг сакхетам чу вера. Шийла яр цунна, геттара шийла. ДегӀ гарре эгар. «ХӀана улл со укх лаьттаӀ» - уйла ессар цул дег чу. Юхьах кулг хьакхар цо. Цхьа хӀама дар керта чу къувлаш, цхьабакъда. фуд - дагадагӀацар. Патта велар из. Магаизар. ЦӀаьхха аьтта когах даышача лазаро бӀогора вайтар. ДIадувшадир цо бӀаргаш. Корта лаьтта ӀотӀабихьар. ~ КӀеззига ше юха меттавеча, фу даьд хьажар из ший кога. Шовхал кхийтар цо цунна тӀагӀолла Ӏохьакхача кулгах. Хачи тӀаьда яр. «Ер фут хӀанз»Ӏ БӀаргашта юххе хьатӀадера цо кулг, цох цӀий доаллар.

ТӀаккха мара бокъонца дагадоханзар Снйга хиннар. Шортта хьадийллар цо бӀаргаш, айбир корта. Да цунна юххе уллар. йийлла яр цун баге. Сецадар бӀаргаш. Кулгаш лаьтта ӀогӀортадир Сийго, дӀатӀатекхар из даьна.

- Дудар, кхайкар нз. - Дудар!

Вокхо бӀарга ногӀар а тохацар. Даь юхьа тӀа гӀолла кулг хьакхар Сийга. Из шийла яр, ша санна. Кулг юхадаьккхар воӀо. Хи тӀадамаш Ӏодоладелар цун бӀаргех. ВӀалла саг вац-те укхаза ва, аьлча санна, кулгаш тIа ай а венна, дIа-схьа хьажар из. Цхьаккха адам дацар гобаьккха гуш. Гаьна доаццаш лаьтта дагӀар хьаргӀий доккха Ӏул. ХьаргӀаш кхувсалора, цӀогӀарч деттар. Сийг чӀоаггӀа кхеравелар уж бӀаргаяйча. Уж шоаш даа гулъелча санна хийтар цунна.

- Кш! Кш! - кулг а ийдеш, халла цӀогӀа техар цо.

ХьаргӀаш, шоай гӀулакхаш а дита, хӀанз Iа фу ях аьлча санна, кортилгаш оагӀора а доахаш, хьахьежаяьлар цунгахьа.

- Кш! Кш! - цӀаькха а кулг лостадир Сийго.

ХьаргӀаш цхьатарра айелар, цӀогӀарч детташ, таташ деш Сийга тӀагӀолла го а баьккха, юха а гаьна йоаццаш Ӏохайшар уж. КӀаьнко кхетадир, цар шийга ладувгӀаргдоацалга, шийна уж лелхае могаргдоацалга.

Даьна иттех гIа мара гаьна воацаш лаьтта уллаш цхьаькха саг бӀаргаванра Сийга. «Чайтонг!» - аьнна хийтар цунна цӀаьхха. «Из а вийнав-хьогӀ царӀ..».

ДегӀа дозал кулгаш тIа а кхухьаш, теккха цунна дӀатӀавахар Сийг. Из Чайтонг вцар. Из вар... Бек-Хан. Сийга цу сахьате вайзар из, деникинцаша мелла ийрчадаьккхадале а цун дакъа. Дош дац-кх ер дуне а аьлча санна, цхьа пхьарс дIа а тесса уллар Бек-Хан. Юхь еррига аьчаяр цун. Яьстаяр полто. Наькха тIа йоккха Ӏаьржа Ӏатта латтар. Из коча тӀадаьнна цӀий дар.

Цхьа юкъ яьккхар Сийго Бек-Хана бӀарг тӀера баккха ца могаш, лоацавелча санна уллаш. Цунна дагадехар, шоаш цхьан бургацах ловзар, хи т!а лувча ахар, дахча да хьунагӀа ахар. Бек-Хан ший боккхагӀа болча вежарашца хулар, хӀаьта Сийг —даьца е наьнаца.

Соахка Iай дар из. КӀаьнкашца цхьана юрта арахьа маркъилг кхостае вахавар Сийг. Цига ша бар. Хнй, бердех а даьнна, шерра юкъ лоацаш дӀадаьржадар лаьтта гӀолла. ТӀаккха цӀаьхха шелал а этта, хьахиннабар кизга мо шаьра бутув ша. Бераш хӀара денна ухар цига. Бус мара цу тӀара дӀадалацар уж.

Цу дийнахьа Сийгагара маркъилг дӀаяккха велар цхьа кӀаьнк. Кхыча юртара венавар из ший гаргара нах болча. Сийгал диъпхп шу воккхагӀа вар из. Цхьа во, ийрча маркъилг яр цунга хиннар. Дахчан маркъилг яр из. Шехьаяьхила мегашяр. Наггахьча кӀаьнко мара лелаяцар иззаморг. ХӀаьта Сийгага хиннар истара муӀах яь баьде-сийна бос а болаш, хоза маркъилг яр. ЗӀамига а доккха а цхьаккха сек даллацар цох. ЦӀог массаза тох дӀув боахаш дӀаудар из ша тӀа гӀолла; цкъаза бӀоагӀа мо дӀаоттар цхьан метте, кхесташ.

Шийяр Сийга хьахьалхашка а тесса, укхунъяр а ийца волавелар кӀаьнк.

- Фу ду Iа, яьй! - цӀогӀа техар Сийго. - Са бӀаргаш дайнад-м моттац хьона.

- Хийцар вай, - аьлар вокхо.

- Соца-м хийцаяц, - ший маркъилга тӀехьаведар Сийг.

КӀаьнко, оагӀув теха, вожавир из.

- ДикагӀа да хьона, хьатӀа ма гӀерта, - аьлар цо. - Аз дIа ма еннайий хьона маркъилг. Хьона из а тоъаргья.

- Сона езац хьа гоама маркъилг, сона сайяр еза.

- Укхох-м хӀаьта дог дилла мара дезац хьа. Ер аз хьога кхы кхоачийтаргьяц.

- ЙиӀиг хийла хьох, из хьалургьяле! - юха а цунна тӀаведар Сийг.

КӀаьнко тӀаккха а, тхьовра мо оагӀув теха, вожавир из. Дог чӀахкар Сийга. Маркъилг бокъонца дӀайоаккхаш латтар. КӀаьнк Сийгал низ болашагӀа вар. Цигга тӀавера Бек-Хан.

- ДIаце наьха маркъилг, - аьлар цо, цӀимхара кӀаьика бӀара а хьажа.

- ХI-м, - вокхо мерех шок техар. - Хьо малавӀ

- ДӀале яхаций хьога!

- ЦӀогӀа ма детта, - аьлар кӀаьнко. Геттара сабаре вар из, вӀалла хӀамах шек а воацаш санна. - ДӀахьажал дӀа, - кулг дӀахьекхар цо.

Бек-Хан дӀавийрзар цо аьнначахьа, цига цхьа хӀама да мотташ. Вокхо цӀаьхха лерг лаьцар цун.

Из дар ераш шаккхе а геттара цо бегбахар. Бек-Хана, юха а теӀа, «кхоип» эккхийташ бий техар кӀаьнка юхьа тIа. Вож аркъалвахар, лерг дIа а хецаш. Бий дика кхийттабар, хӀаьта а Iо ца вожаш висар из. Юхахьанийсвала кхелехьа цӀаьхха а цхьаькха а кхийтар цунна бий. Из техар Сийг вар. КӀаьнк горавахаркулгашца юхь дӀакъайлар цо. УрагӀатта велар из, цхьабакъда, Бек-Хана аьрда оагӀорахьа хьачутехача бийно, кхоставир кӀаьнк. Корта хьалха ша тӀа Ӏокхийтар из, ший мераж а йохаеш. КӀаьнк вийлхар.

- Тха юрта а вена майрал йоаккхаргьяц Iа, - аьлар Бек-Хана. - Волле, Синг, вай маркъилгаш хоахкаргья.

КӀаьнк цӀавахар. Кхы ша тIа араваланзар из. ХӀаьта Бек-Ханеи Сийгеи цу дийнахьа денз шоайла чӀоаггӀа доттагӀал лаьцар. ХӀара денна вӀашагӀбетталора уж. Ловзар, удар, белар. ХӀаьта хӀанз...

... Сийг хьаваьлар Бек-Хана юхера. ДIа а схьа а хьажар из, халла юхавийрза, тӀехьашкахьа а хьажар, саг хургвацар-хьогӀ, аьнна хеташ. Алхха хьаргӀаш мара хӀама дацар гонахьа. Сийг вийлхар.

- Маржан! Маржан! - даггара цӀогӀа деттар цо, цхьабакъда, оаз чӀоагӀа яцар.

ГӀадж тассал мара гаьна яцар цунна хьаргӀаш. ЛаьрххӀа болар а деш, шоашта яа хГама лохаш лелар уж. Царех цхьаццаяр, наггахьа юхасеце, къамарг а аййийя, кӀаьнкагахьа дӀахьожар. Иштта латташ лоацца ха а яьккхе, юха а йолалора. Сийг шоашта кхераме хетацар царна.

- Маржан! Маржан! - соца а ца луш велхар Сийг. - Со хӀана витав IаӀ Венна мичав, дийна ма вий со...

ЧӀоаггӀа, вӀалла ла ца могаш чӀоагӀа, халахетар цунна, нана яха. Цо ше вита. Мишта йохаеннай из дIаӀ!

Сийга, хацар топ кхийтта ше вежачул тӀехьагӀа хиннар. Цхьабакъда, фуннагӀа хинна дале а, нанас из вита дагӀацар. Иштта хетар кӀаьнка. Мел тешар из наьнах! Мел езар цунна из!

- Маржан!...

Лаьттах мӀараш хьекхар Сийго, корта дIа-са беттар. «Укхаза хургья из-м, яха хургьяц», - аьле, дег чу доссар цунна наггахьа. Белхам лаьгӀбора цо тӀаккха, корта ай а бийя, бӀарглокхар ара гӀолла. Гуш саг хилацар. Цул тӀехьагӀа юха а наьнага кхайка волалора из.

Наьнах цӀаккха а во уйла йолаш хиннавацар Сийг. Цхьабакъда, хӀанз... Из ше дIа а кхесса яхача санна хетар цунна. Бахьанаш-м вӀалла дувца а эшац. Уж мелла дукха а мелла доккха а хинна дале а, нана бакъ ергйолаш вацар Сийг. Ше цхьаь а вита из дӀаяхар - боккха тийшаболх лоархӀар цо. Кхы ше ца везаш, ше велча дикагӀа хеташ дӀаяхача санна хетар.

Дукха пллар нз велхаш, наьнага кхайкаш. Саг тӀавара догдоахаш. Басилгаш тӀа гӀолла Ӏоухаш, бага ухар цунна бӀаргип хий.

«Яхийта, - аьлар цо юххера а дагахьа. - Чайтонг а вахийта. Со-м хӀаьта а гӀоргвацар царца дIа. Да а вита мишта вода! Бахийта... Со Дудараца Ӏергва.., - даьна дӀаюхе гӀертар Сийг. - Са а бац ваха безам. Со а лергва... Со а лергва...»

Цу тӀеххьарча уйлано боккха кхерам боссабир кӀаьнка дег чу. «Со а лергва...». Сийго кхетадир, шаьра кхетадир, нагахьа санна ара вусе, саг оарцагӀа ца воагӀе, бокъонца ше лергволга. ХьаргӀаша ший бӀаргаш доахаргдолга... Цхьабакъда... цунна дезацар валар. Къаьстта цига. Ара. Юххе дада декъий шийна бӀарахьежаш санна хийтар Сийга. ДегӀа тӀа мел бола чо гӀеттар цун. Иккха дӀахьажар из ший даьгахьа. ТӀаккха хьавийрзар Бек-Ханагахьа. Уж шоаш баьддача ухкар. ХӀанз-хӀанз гIовтт-кх уж аьлча санна, царгахьа бӀарг а болаш, теккхаш цу моттига иттех гIа дӀахо ваьлар Сийг. Ворох яь чов кӀеззига тийча санна хетар цунна, цхьабакъда, корта бар бӀогора ухаш, Ӏеттаде догъухар.

Сийга хацар, ше мича ваха веза. УрагӀотталацар из. Кулгаш а гӀортадаь, ма могга айвениа хьажача, гаьнна хьалха шийна цхьа цӀеиош бӀаргагуш санна хийтар цунна. Цхьан кога тIа ураотта велар из, чов йинза болча кога тIа. Цох хӀама хиланзар. Юха а чинг техар човно, бӀаргашка боад эттар.

Аьрда оагӀув кӀал а болаш уллар Сийг. Нийсса Ӏобахинта бар цун аьтта ког. Иштта кӀеззига аттагӀа яр. Човнах цӀий ухар. Кулг дIа массаза тоха тӀаьда хулар хачи. ЧовдӀаехка, цӀий соцаде кхетам бацар кӀаьнка. ХӀанз еррига цун уйла —чехкагӀа наха тӀакхоачавалар со, яхаш яр.

Хьоабе вахьацар из топ кхийтта ког. Хала дар текха. Шийла яр гӀорадаьча лаьтта Ӏолувзача кулгашта. Къаьстта пӀелгашта. Кулгахйоахкаргаш яцар Сийгага. Цкъаза пхьарса голаш лувзар цо лаьтта. Геттара шелделча, багара Iи етташ дӀохдора кулгаш. Каст-каста юхасецар из. Юкъагара денз Iо бувлабелча санна хетар цунна ший аьтта оагӀув.

Наькъа тӀа гӀолла водацар Сийг. Из бӀеха бар. Лай тӀа гӀолла. е йокъаенна латтача соахкарча баьца тӀа гӀолла аттагӀа дар текхаш. Цига лаьтта кӀаьдагӀа дар. Кхарташ ягӀацар. Цул совгIа, иштта вахача, шийна юрта кхача юхегӀа хургья аьнна а хетар цунна.

КӀай цӀалг дар Сийга гаьннара бӀаргагуш. Цу цӀенна тӀалаттар цун еррига уйла. Из гаьна дар. ЧӀоагӀа гаьна. Цкъа голаш лувзаш, тӀаккха кулгашца гӀерташ, хала водар Сийг. Каст-каста салоӀар цо, садоахар. Даим екъа латтар баге, хьоглора из. Хьабага а дехкаш, лоа Ӏувшар цо. Наггахьа дицлора цунна ше мичав, фу леладу. Сеца латт е вода. Цхьа ха яьннача хана юха а хьакхетар из. Дикка ха яьккхар цо цкъа, иштта уйлантӀаваха. Ше хьакхийтача, цецваьлар из, кхера а велар: хӀанз гуш дацар даим цун бӀаргашта хьалхашка лаьтта цIа. «Мича дахар-хьогӀ изӀ Палат ваьннав-хьогӀ соӀ ВӀалла доацаш хиннад-хьогӀ изӀ - геттара сахьайзар Сийга. Лаьтта бӀарг эттар цун, цхьа лар бIаргаяйра цунна. Цхьа юкъ яьккхар Сийга уйла еш, из хьан йилла фу лар я ца кхеташ. Лаьтта цӀий бӀаргадайча мара ханзар цунна, из ше вена лар йолга. ТӀаккха юхавийрзар из: цIа ше лаьттача дар.

Цхьа чукхийттача моттиге нийсвелар Сийг. ЗӀамига хи тоатолг доагӀар цу чу гӀолла. Хьоарсама чура а даьнна, баь тIа гӀолла шерра дӀадаьржадар хий. Биткъа ша а баь латтар из. Из ийккхар. Сийго кулгаш ӀотӀатоӀадешше. Цу моттиге гобаккха лаьрхӀар кӀаьнко. Ма могга ай а венна хьажача, из уйла дӀакхоеса йийзар цун. Сов гаьна ваха везар, гобаккха из велча. Из Сийга хала дар, хих тӀехвоалачул а халагӀа. Шортта хи чу кулг Ӏеттар цо: из мела дар. Иштта хийтар Сийга. Кулгий голаш а лувзаш , теккха хи чу ваьлар из. «Къарс-къарс» яхаш кагбала баьлар ша. Хий цу сахьате чакхдаьлар цун барзкъах. Сийг Ӏехавеннавар: из шийла дар, сатоха ма могга. Ира кӀарцхалаш Ӏегташ санна хетар цунна ший дррригача дӀегӀах, царг царга тIа оттацар. Сихвала велар Сийг, цхьабакъда, дIа массаза гӀорта ша каг а луш, хи чу ветталора из. Халла юха ий а луш, дӀахо гӀертар Сийг. Хиво берда йисте тесса, дӀабаха ца могаш бетталуш боаллача чкъаьра тара вар из.

Сийг чакхваьлар хих. Юхасецар. Магацар цунна кхы дӀахо ваха. Лазаш, эгаш дар цун деррига дегӀ. ӀотӀахьажар из ший зувзача кулгашта. Царех цӀий ухар, шаво хедадаь. ТӀаккха дӀахьажар из юртагахьа: из хӀанз а геттара гаьна хетар. Садовш латтар. Белха болабелар ишк мо кагий ша.

Сийг вийлхар. Цхьабакъда, велхача сага оазах тара яцар хӀанз цун оаз. БӀаргех Ӏобожаш хи тӀадам а бацар. Из увгӀар. УвгӀар гӀийла, сагота, цхьа низ беха, яла йиса борз санна. Кхы такха магацар Сийга. Хьа магацар. Са къамарга хьалкхаьчадар.

Сецар цун увгӀар цхьа ха яьннача гӀолла. Корта айбир цо. Цхьа хьаькъал чура ваьннача сага санна дар цун бӀаргаш. Шешийца ле ваьлар из.

- Са-м низ ба, - йоахар цо. - Со-м воккха ма вий... Со... дӀахо гӀоргза... ДӀахо гӀоргва...

Меттахьа хьайра Сийг. Лаьтта ӀогӀортадир кулгаш. Шортта дӀатекхар. Сецар. ТӀаккха юха а гӀортадир кулгаш. ДӀатекхар. Сецар. Лаьтта кхесташ санна хетар цунна, нйлуш санна хетар: цкъа когашкахьара, тӀаккха кертагахьара.

- Со... лергвац... Со... лергвац...

ХӀанз шоллагӀа бола ког хьовш бацар Сийга. ЦӀаьхха цхьа йӀайха хийтар цунна. ПаргӀата даьлар дегӀ. КӀаьдача метта уллар из. Цунна тӀауллар боккха ювргӀа. ХӀетта мара сомаваьннавацар нз. Параш яр хозаш. Хьадийллар цо бӀаргаш. Цунна, ела а къежаш, ӀотӀахьежаш латтар нана. Велакъежар Сийг а.

- Мишта хет хьонаӀ - хаьттар нанас.

- Дика хет, - жоп делар Сийга.

Безаме яр цӀагӀа: сийрда лотаяь йоагаш пешк, корах чухье жаш малх бар.

Сийга хьаюхевера Чайтонг.

- Дудар тоа ма веннавий, - аьлар цо.

- Иштта чехкеиӀ - цецваьлар Сийг. - Мичав изӀ

- Коа тIа ва. Говра ланаш тохаш воалл из. Хьо воагӀин араӀ

- ВоагӀа, сай барзкъаш докъаделча-м.

- Меца вий хьо, СийгӀ - хаьттар нанас.

- Ва, чӀоагӀа меца ва. Фуй вайга яаӀ

- ЧӀаьпилгаш да. Дезе дулх а да. Фу еза хьонаӀ

- Сона-м чӀаьпилгаш дукхагӀа деза.

- ХӀахьий хӀаьта, дӀаэца ер оаркхилг. Уж хьайнна да хьона.

Иттех чӀаьпнлг чу а долаш, ингале оаркхилг хьакховдадир

Маржана. Сийга хьаийцар из. ЦӀаьхха, бера а иккха Ӏодежа дехар оаркхилг. Нанас юхьа тIа цхьа Ӏаьржа хӀама техар Сийга.

- Ӏаьржа... Ӏаьржа... - шортта кхетам чу вера Сийг. Юхь лаьтта а йолаш уллар из. КӀеззига хьалъайбир цо корта. ДIадувшадаь дар цун бӀаргаш. Цхьа юкъ яьккхар цо иштта уллаш. ЦӀаьхха, кулгаш мел а денна, Ӏокхийтар из. Лозайнр юхь. Юха а айвелар. Хьадийллар бӀаргаш. Ӏаьржа дар лаьтта. Из дар оахам. Цхьанне гурахьа даь оахам. ГӀорадаьдар лаьтта. Цхьабакъда, Сийго из зецар. Из юртагахьа дӀахьежар. БӀаргашта боад етта йоллалца дӀахьийжар из цигахьа. КӀай цIа латташ дар. Ший метте. ВӀалла юхегӀа а хетацар из хӀанз а.

Оахама тӀа кӀеззига аттагӀа хийтар Сийга. Укхаза харшаш дар. ПхорагӀа долхар уж. Царех кулгий голаш дIа а тувсаш, дегӀ дӀахьалха увзар цо. Цкъа. Шозза. Кхозза. Соцар из. Юха а дӀатакхар. Цкъа. Шозза. Кхозза... Цкъа... Цкъа... Цкъа...

Цхьа ткъаь сажен мара яцар оахама шорал, цхьабакъда Сийга Ӏалаьмате хала хилар цох тӀехвала. Ший беррига низ ураоттабе бийзар цун. Оахама юххе гӀолла бодар ворда никъ. Цу наькъа йисте кхаьчар Сийг. ТӀеххьара бӀарглекхар цо кӀайча цӀеигахьа. Ши кулг дӀадахийтар, цунна дӀатӀакхача гӀерташ санна. ЦӀаьхха лаьтта Ӏобежар корта.

Кхы хьанзар Сийг...

33

Тухана Шахбулат ве лаьрхӀар. Цхьанна сагаца дага а ца воалаш. Къаьстта чӀоагӀдир цо из, Гирихан вийначул тӀехьагӀа. Из вовр тамашийна хӀама дар. Массаиена бӀарга гуш наха юккъе хинна саг, цӀаьхха мичав, мича вахар ца ховш вайна дӀаваьлар. ТӀеххьара из бӀаргавайнар Шахбулат вар. ТӀеххьара Салман бӀаргавайнар а Шахбулат вар. Из... дегабуаме дар. ЧӀоаггӀа дегабуаме. Туханар цӀеннеи Шахбулатаи юкъе иккха гӀулакх дагадехача, хӀаьта а. ЦаI доацаш дацар. Шахбулат веррига тийшаболх ва, цох тийша гӀа дӀабаккха мегаргбац. БӀех лу из дIа мел хьокхавенна хӀама. Цох лоравала веза. Ка яьннача хана... ве а веза. Ве веза.

Шахбулата бӀарахьожалацар Тухан. Цох гаьна вувлар из. Шахбулат ца ховш а шийна юхе веча, дорхал йоссар цун бIар гашка, хӀанз-хӀанз цунна дӀатӀатоха воаллаш санна, тоӀайора цо ший бе йоалла топ.

Шахбулата гора из. Цо ше а озар Туханах оагӀув. Ховра цунна, из сиха саг волга, нагахьа санна зане тӀайоагӀе, цо де ца дезар, Ӏовдала хӀама дергдолга. Из вецарий Шахбулата корах ара топ тоха гГийртарӀ Из бахьан долаш хиланзарий Алхаста яь чов аӀ ЗӀамига ва. ХӀамах дукха кхеташ вац.

...Дударацара хьакъаьстачул тӀехьагӀа, шоашта цхьа кӀезигдукха мегаргйола чӀоагӀале лаха лаьрхӀар юхебисача къонахаша.

- Цхьана хилча гӀойле хургья вайна, - аьлар Шахбулата. - Сов кӀезнга да вай, декъадала.

- Цхьана хургда вай, - аьлар Асхьаба а. - Доллел соца, - тӀатехар цо, - цхьа моттиг яр са укхаза зийна.

Шахбулати, Тухани, эрсеи, Миканли цунна тӀехьа болабелар. ЦӀаьхха юхасецар Асхьаб. Эрсечоа бӀарахьажар из. Из вар зIамига саг. Цун дар баьде бӀаргаш. ТӀаювхар цӀегвардейций форма. Шинела аьтта пхьош ах Ӏоуллар цун, даьттӀа. Массаварг мо кӀаьдвенна вар. Юхь бӀеха яр, нйттӀа дар бордаш.

- Мичара ва хьоӀ - хаьттар Асхьаба.

- Буро тӀара, - жоп делар эрсечо.

- ДӀавахача бакъахьа вар-кх хьо, - аьлар Асхьаба, цхьа уйла еш а лаьтта.

- ТӀаккха шоӀ Шо хӀана долхацӀ

- Тха укхаза доттагӀий байнаб... Вежарий байнаб... Тхо...

- Са а байнаб укхаза доттагӀий а, вежарий а, - аьлар эрсочо.

- Бакъда... Бакълув, - ше-шийца хулаш мо йистхилар Асхьаб. - ТӀаккха... цӀи фуй хьаӀ

- Руслан я.

- РусланиӀ Из-м гӀалгӀай цӀи ма йий, эрсе вецин хьоӀ - хаьттар Микаила.

- Ва. Цхьабакъда, эрсий а хул Руслан яхаш цIи.

Асхьаба шийи ший новкъостийи цӀераш дӀайийцар цунга.

ТӀаккха юха а болабелар уж. Топпар а хьаханза, керда

хьалдаь лаьттача цӀенна тӀабигар уж Асхьаба кастташха.

- Са гаргарча сага цIа да ер, - аьлар цо, коаюкъе дIа а этта. - Миска, дукха ха яр цо ер хьалде доладаь. ХӀанз дӀа а кхесса вахав.

- Вай фу ду укхазаӀ - хаьттар Шахбулата.

- ВайнӀ Цкъа цӀен подвалага хьажал хьо, тӀаккха ховргда хьона укхаза фу ду-м.

Из яр мега подвал. ТӀоца детта пенаш а долаш, саг ураоттал мара лакха а йоацаш. ТӀоца етта яр цӀен лард а. КӀеззигкӀезига юкъ а юташ даьккха диъ зӀамига кор доаллар цох. Дурраз деникинцаш болча оагӀорахьа хьалдерзадаь дар уж деррнгаш а.

Новкъостий раьза хилар подвала.

- Бокъонца вай доагӀаргдолга а ховш йича санна я ер-м, — аьлар Руслана, цхьан корах дӀачу а хьежа, - Ӏочу мича гӀолла воал укх чуӀ

- ӀочуиӀ - хаьттар Асхьаба. - Цкъа цӀагӀа а ваьнна. НиӀнлг йоал цига.

- Хьажал, жӀалеш, - аьлар Шахбулата. деникинцашкахьа хьал а хьажа, - доагадаций шоаш тIа мел кхаьча цIа.

- Волле, Ӏочудовргда вай, - аьлар Асхьаба. - Укх сахьате ӀотӀакхоачаргба уж.

Подвала чу Ӏочубаьлар уж. Корашта дӀатӀабахар, шоай моттиг мел тешаме я хьожаш, зем боаккхаш.

- Хьалхашкахьара-м шедар гора, - аьлар Микаила, - тIехьашкахьара хӀама ца гу мара.

- Тамаш я-кх тӀехьашкахьа юхахьежа йиш йолаш вай гIулакх хуле, - кхессар Асхьаба. - КӀезига я вайга поатронаш.

Цо поатронаш хьоахайича, Ражип дагавехар Шахбулата. «Маьждиге хьавоагӀаргва аьннадецарий цоӀ Хьажал са вицвалар».

- Со хӀанз юхавоагӀа шоана, - аьлар цо новкъосташка, хӀаьта ше бера топ Iо а йилла, чехкка араваьлар подвала чура.

Цунна тӀеххьа араволавелар Тухан. ЦӀенхаштта яр цун юхь, бӀаргаш доагар, дог сихденна детталора.

- Тухан, - йистхилар Асхьаб, - хьо ма гIо. Деникинцаш ӀотӀакхоачаш латт вайна.

Лоаме кӀарга тӀа цхьа ког а болаш сецар Тухан. Безам боаццаш юхаваьлар из. ДӀаэттар корага. Асхьаб бакъвар. Тоха кийчъяь бе йоахкаш топаш а йолаш, бешамашка гӀолла теббаш ӀотӀабоагӀар деникинцаш. ТӀакхаьч-кхаьчача цӀенна чуудар уж. Дохадора кораш, наӀараш. Аракхухьар чура хӀамаш: кӀувсаш, метташ, барзкъаш - шоашта мегаргья аьнна мел хетар. ЖӀали, коа тӀара оалхазар, бежан, - бӀаргадайнар Ӏодуллар топ техе. ТӀаккха цӀп тохар боахамах.

Топ корах арайиллар Тухана. «Хьадувла шо, хьадувла шо, - йоахар цо дагахьа. - Хьаюхедувла шо». Топа лака тIа латтар цун пӀелг. Баге тоӀаяь яр.

- Э-э, йоаца пулемет, - аьлар юххе латтача Микаила. - Ма хьокхаргбар-кх аз уж.

- Пулеметаш яр, - аьлар Асхьаба. - Лоам хьалйихьар.

- ЦаӀ мукъагIа-м йита езар!

- Поатронаш яцар, къонах. Хиннаяларе-м ютаргьяр.

- Да ма хьакха цар !- аьлар Микаила. - Э-э, ма дукха хӀама лургдар-кх аз, шортта поатронаш а йолаш хӀанз цхьа пулемет сайга хург.

Наг-нагахьа цунна бӀарахьожар Тухан. Яыпа цӀена яр Микаила юхь, ховш, хоза тесса дар Ӏаьржа ши мекх, цӀена дар барзкъаш. Цох-м вӀалла дӀа а хьокхабеннабий-хьогӀ аьнна хетар тӀема кӀур. Тухан хьагар цун мекхех. ЧӀоагӀа раьза волаш дутаргдар цо ше а ужжаморгаш, цхьабакъда, из хӀанз а модж яланза ва. Шортта ший чӀенгах, басилгех кулг хьакхар Тухана. ГӀадвахар из: модж тӀайоагӀаш латтар. «ХӀанз со а волалургва моджяша, - аьнна хийтар цунна. - Аз а дутаргда мекхаш... Микаила санна».

ЦӀаьхха листта топаш йолаелар. Берригаш корех арахьажар уж.

- Из Шахбулат ва, - аьлар Асхьаба. - Хьажал, ӀотӀабайдар! ТӀакхача гӀерт. Сабарде оаш.

Топ техар цо. Цун новкъосташа а ялпйтар цкъазза топ. Деникинцаш цӀаьхха лаьтта лийгар. Цхьа юкъ яьннача гӀолла, юха а, ура а лийлха, байдда баха лоалахарча цӀен тӀехьашка байлар уж.

Цу ханна юхакхаьчар Шахбулат. Новкъостий болча Ӏочуваьлар из. ДӀакъайлар тӀера ниӀилг.

- Гобаьккха юрта чубоагӀаш латт, - аьлар цо. - ХIа, ераш а я вайна поатронаш, - цӀенъюккъе Ӏотессар цо гали.

Асхьаба хьадийллар из.

- ЭъI, - иккхар цунга. - Дала воахаволва хьо! Мичара ера Iа ерашӀ

- Хьо тешарг-м даьра вац, дӀаднйцача, - аьлар Шахбулата. - Ражип яха кӀаьнк вар-кх уж енараш. РаӀаса воша.

- ХӀайӀ Ӏа фу яхӀ! ХӀайт, хьажал хьо гӀулакхага: воккхагӀвар базар еш лел, хӀаьта зӀамагӀавар революцена гӀо деш ва. Хулаш хиннад-кх ужжамо хӀамаш а.

- Из ма дувца Iа, - аьлар Шахбулата, корта а оагабаь, - соца хьава гӀерташ цо хьовзадаьр.

- Из гIийрта-м хургва хьоца ваӀ

- ГӀертар а гӀертар дар из. Со оаш шоашца ца вуте, аз поатронаш а лургьяц шоана, аз айса бергба тӀом, сога топ а я яхаш, цо тӀехьара дӀавала, дӀаваха ца тугаш лаьттав-кх со хӀанзалца.

- ТопиӀ Мичай изӀ - хаьттар Асхьаба.

- Цунга йисар-кх. Сога хьаяла тиганзар, аз фуннагӀа дича а.

- Хьажал, хьажал. ТӀаккха... ХӀанз мичав ерӀ

- Халла накъа-м ваьккхар из, дӀагӀо аьнна, цхьабакъда, хӀаьта а юхавар-м кхер. Дика кӀаьнк ва> чӀоагӀа дика кӀаьнк.

РаӀаса иззамо воша хилар а тамаш йолаш.

- КӀал ма вусалва из цу моастагӀашта, - аьлар Асхьаба.

Цунна хӀама дар кхераш ва-кх со а, - доккха садаьккхар

Шахбулата. - Фу хов цунна, бер ма дий из.

Деникинцаш юхаметта а баьхка, цӀаькха а ӀотӀаболабелар ополченцашта. Наг-нагахьа топ кхоссар цар. Саькха дIа-схьа хьежар.

Сецар подвала чура къамаьлаш. Берригаш корашка теӀар. МоастагӀий дукха бар. Беша шоррал бекъа а бенна боагӀар, уж Ӏотебар.

- Сухал ма белаш, - аьлар Асхьаба. - ХьатӀабахкийта юххе.

- ЮхегӀа хьатӀабахкийта беза уж, - аьлар Руслана а. Кхетанзар из Асхьаба гӀалгӀай меттала аьнначох.

ЦӀаьхха топ яьлар. Цул тӀехьагӀа цӀаькха а, цӀаькха а. Асхьаб Шахбулата бӀарахьажар, хӀанз ер фуд аьлча санна. Цар цӀенна юххе вар топ еттар. Дникинцаш кхы а чӀоагӀагӀа Ӏотебар, цхьабараш бийшар. «ГIар-гIар-р» аьнна цхьатарра Ӏотехар цар топаш. Цул тӀехьагӀа, массехк саг, ура а лийлха, ӀотӀабайдар. Юха а бийшар. Топаш яьлар цӀаькха а залпах.

- ДӀаетта! - цӀогӀа техар Шахбулата. - Со цига малав хьож.

НиӀилг дӀа а кхесса, хьалъараиккхар из подвала чура. Цун новкъосташа листта топаш хьакхар деникинцашта. Топ а етташ, коа дӀааракхоссавелар Шахбулат. МоастагӀий, дов а деш, юхатӀехьашка ухар. Гаьнашта, карташта юхе лечкъар уж. Шахбулата уллув детталора пхорч. Пенах детталора. ЮхатӀехьашка ваьлар из. ДӀалечкъар цӀен саьна тӀехьашка. БӀарглекхар шийна гоннахьа: деникинцашта топ йийттар лехар цо.

- Шахбулат! - цӀаьхха цӀогӀа техар цхьанне.

Гаьна йоаццаш гӀадамий чӀегӀий эл латтар. Цунна тӀехьашкара хьа а иккха, цхьа саг хьатӀаведар Шахбулата. Из вар Ражии. ВоаггӀаше Шахбулата мархӀакхийтар из. КӀаьнк кхеравениавар. Шахбулата, кулг а лаьца, йистхила а, хӀама ала а ца вуташ, водаваь подвала чу ваьккхар из. Берригаш, топаш а сацийта, кӀаьнка бӀарахьажар.

- Ер ва-кх из эбарг, - аьлар Шахбулата. Ше лоаме кӀарга тӀа Ӏохайра из.

Ражип вувхьар. Подвала чура нах бӀаргабайча, гӀадвахар из. Велакъежар. Асхьаб. кхы эхь дий укхунна аьлча санна, ший новкъосташкахьа хьажар.

- КӀаьнк, тӀадоацар да-кх Iа леладер а, - аьлар цо.

КӀаьнках белакъежар Руслани Мнкаили. Оалхазара санна

гергденна бӀаргаш а долаш латтар из. Юха а Ражипа бӀарахьажар Асхьаб. ЦӀаьхха ше а велакъежар. ТӀаккха велавелар. Велавелар Тухан а Микаил а. Кастташха подвала чу мел вар, кӀажъухаш велаш вар. Алхха цхьа Ражип латтар царна юкъе, хӀанз фу хилар укхаза, фу дир аз аьлча санна, бӀарга ногӀараш а детгаш. Из кхы а хозагӀа хетар вокхарна. Дукха ца говш велар иккхар Ражипага а. Вожаш кхы а чӀоагӀагӀа белабелар тӀаккха. ЦӀаьхха, гӀаръяьнна, бага мел йола царг бӀаргайойташ, велавелар Ражип а.

Дукха бийлар уж, бӀаргех хий даллалца бнйлар. ЦӀаьхха юхасайцар. ТӀаккха вӀаший бӀара а ца хьожаш, шо-шоай гIулакхаш де айттар, цхьа ца доагӀа. тоам боаца хӀама шоашкара гучадаьлча санна. ХӀаране кхетадора, шоашта хӀанз дела ха поацалга. Шоаш хӀанз белар - берал, Ӏовдалал долга. Уж сенах бахаб гӀад, хьан хьест уж, бела меттел, белха а ха йоацаш нах хьувзача дийнахьаӀ!

Ражипа а, эхь долаш хӀама ше дича санна, цхьа во хийтар, уж берригаш харцахьа бийрзача. ЦӀаьхха эгӀазвахар из. Ӏочуэзар цо кий. Юха а вийрза, лоамех тӀаволавелар из.

- Ражип, Iа фу дуӀ - цунгахьа юхавийрзар Асхьаб.

- Со... вода, - хала йистхилар Ражип.

- Сабардел цкъа. Мича вода хьоӀ

- ДIа ара вода...

- Бакъахьа-м вар геттара дӀаводаре, - аьлар Шахбулата. - ХӀаьта а... цхьаь мегаргвац. Дика дар хьоца... ер... Тухан а воагӀаре.

- Ӏа фу дийя, - цӀаьхха цунна дӀатӀавийрзар Тухан, соттаделар цун бӀаргацӀацкъамаш, цӀимхара йийрзар юхь, - Iа фу дийя, къонах, кхы са цIи ма яккхалахьа! Дика а, е во а. Аз могийтаргдац хьона. Кхийтарий хьоӀ

- Аз-м... кхы хӀама яхац, - баламаш тоӀадир Шахбулата. - Аз-м... шун воккхача сага хьо бӀаргавайча дика хетаргдацар хьогӀ, аьнна хеташ яхар.

- Са даь бала хьога кхоачаргбац, кхаьча а бац! - Тухана цӀогӀа деттар. Эгар цунна бе йоалла топ. Нийсса Шахбулата тӀаерзаяь яр из. - Уж хабаргаш сога ма дувцалахь! Iа фу дийя, хьо сона вовз! Наха вовзац, сона вовз! Сабарде Iа, вай-м... сабарде Iа, вай-м... сабарде Iа! Ховргда хьона!...

Берригаш, цец а баьнна, бӀарахьежар Туханаи Шахбулатаи. ХӀанз Ражип а вицвепнавар царна. Хиннар фуд, фу бахьан долаш ба цар къовсам, - из кхеталацар царна. Ражйпагара дIа мел иккхачоа. Цунна деррига а ховра: шин йиша бахьан дар Тухана ду дов. Асхьаба а кӀеззига сакхувра цу гӀулакхах. Дагадехар цунна, ТӀоха йоӀ тӀехтохаш ши ди хьалха РаӀаса Шахбулатага аьнна хинна дешаш. ЦаI доацаш дацар из. Цул тӀехьагӀа юрта юхачуваха а лийлар Шахбулат. Из а, хетаргахьа, РаӀаса аьнначунца дувзаденна дар.

- Сона хац, хьо фу ала гӀерт, - саббаре юхайистхилар Шахбулат. - Сога Iа бахьар бала а ба. Со бехке волаш хӀама дац. Хьона из ха а хов. Цул совгӀа, фуннагӀа хилча а, хьо эгӀазваха везаш аз хьога аьнна хӀама а дац. Ши воша ма вийнавий хьа... кхоалагӀвар а вац... мичав ховш... Цудухьа хьо дӀавахар лайнадар сона-м. Из ба-кх са беррига бехк.

- Мегаьд. Дита, - цӀаьхха сабаре вийрзар Тухан а. - Хьа бехк бац. Хьа вӀалла бехк бац. Хьо-м малайк ма дий.

- Во къамаьлаш да оаш дераш, - аьлар Асхьаба. - Дош доацар да. Нагахьа санна цхьа хӀама цига хилча а, из дувцача дац вай хӀанз. Гой, хьалхьажал шо, - корагахьа топ дӀахьекхар цо, - юха а боагӀий. Цар дувцаргдац шуца къамаьл.

Корах ара а хьожаяь, топ ялнйтар Асхьаба. Карта юххе гIолла тебаш воагӀар ши салте. Царех цаӀ вежар. ШоллагӀвар картах тӀехъиккхар. ДӀалечкъар. Асхьаб ше цхьаь латтар корага. Цунна юххе дӀаэттар Ражип. Топ техар цо а - дӀакхетанзар.

- Сих ма ле, - аьлар Асхьаба. - Цкъа дика хьожа а йийя тоха.

- Тхьовра-м кхийттаяр са дIа, - бехказа вахха аьлар Ражипа.

Юха а хьожайир цо. Дуккха ваьллар, дӀатеха ца воалаш. Юххера а лак эзар. Деникинцашта юкъера цаI вежар.

- Гой! - иккхар кӀаьнкага. - Вайрий хьонаӀ

- Вайра. КӀант ва.

Цхьабакъда, вож цӀаьхха ураиккхар. Юхаведар, астагӀа а лелхаш. Ражипа эхь хийтар.

- ХӀама дац, - аьлар Асхьаба, цун балам тIа кулг а теха, - юкъера хӀаьта а ваьккхар Iа из. Из а да гӀулакх.

Деникинцаш хӀанз юхабовлацар. ТӀагӀертар. ЦӀен го беш боагӀар. Хьалха санна залпах а йоацаш, кегаенна еттар цар топаш.

Микаила хьалххашка пхо кхийтар, бӀаргашка дом а тохаш.

- ЦаI-м ва сона тӀакхача гӀерташ, - аьлар цо. юхьах кулг а хьакха. - ХӀанз шозлагӀа тох цо из сона мерий кӀал.

Ший моттиге дӀаэттар из. ЦӀаьхха юхатеӀар: шок техар цхьаькха а пхоно. Подвала пенах кхийтта, оача а бенна, Ӏобежар из. Микаила пхо хьаийцар. Из бӀайха бар.

- Хьажал, эхь деций из: е хӀамилг кхийттай аьнна дIавоал-кх саг, - аьлар цо.

ХӀанз фуд укхо дувцар аьлча санна, юхабийрзар цунгахьа новкъостнй. Цун бе боаллача пхона тӀаэттар цар бӀаргаш а.

- Эсала, боча хӀама я-кх саг а юххе дахача, - йоахар дӀахо Микаила. - Цхьавар хул, со, со, яхаш, геттара урагӀкхувсалуш. Хой-хьогӀ цунна, цу Ӏовдала, хьажкӀий фийг миссел мара боаца ер пхо кхийтача, шаккхе ког тIа а байта, ше вожаргволгаӀ Хац мотт сона. Нагахьа санна из ховре, цхьабола нах сов Ӏовдала хургбацар. ДукхагӀа вӀаший шойла тӀера хила гӀертаргбар. Совдар дувцаргдацар.

- Иззамисел пхо кхийтача-м инкал а ма лергьярий, - аьлар Ражипа.

- Цул тамашийнагӀа деций, - кӀаьнка къамаьла юкъеиккхар Асхьаб, - Iа мел яхар доллаше, из пхо а топ а хьакхеллар саг ше хиларӀ Доккха хӀама да хьона ер-м. Мича дода ер дуне.

Руслана топ еттар дехьа а сехьа а вувлаш. Цунна бӀара а хьажа, ший кора юхатӀавера Микаил. Цхьабакъда, хӀанз тхьовра мо цига дӀаотта лоархӀаванзар из. Iо а яьккха, шортта дӀаарахьекхар цо кий. Из пхоно юхатӀехьашка тессар. Хьежача, кийнах даьккха Ӏург корадир Микаила.

- Iаь, цТи йойла укхан даь! - кхессар со. - Ма чӀоагӀа сона тӀавийрзав из. Шахбулат, хьажал мичара етт, аз юха а дӀахьокха е кийӀ

- ДӀахьокха Iа, аьлар Шахбулата.

Микаила юха а шортта кий дӀаарахьекхар. ХӀанз а пхоно юхатессар из.

- Хьавел, хьагаел, - Микаил шийна дӀатӀавийхар Шахбулата. - Гой хьона дӀа-а ягӀа хьаштагӀаӀ

- Гу, гу.

- ТӀаккха цунна аьтта оагӀорахьа улла кӀай кхера гой хьонаӀ Цу тӀехьашка вагӀа-кх из хьона топ еттар. Гой, гой, хӀанз хьахьажар. Сабарде Iа, аз бергба хьона хьа болх-м. - Шахбулат цунна топ тока велар.

- А, а, из сога виталахь, - дийхар Микаила. - Из са сай моастагӀа ва. Дукхи ха я из со ве гӀерта. Со чӀоагӀа везавенначоа тара да цунна.

Шахбулата кIеззига юхатеӀар корагара. Цун моттиге дӀаэттар Микаил. МоастагӀа волча оагӀорахьа хьожадир цо ший топа Ӏоаршув. Салтечо, дикка ха яькххар, ше вий ца хойташ. ТӀеххьара кӀеззига хьлъаракъедар из, Микаила из кхоачам бар. Лак эзар цо топа. Из яьлар. Салте, цӀаьхха урагӀ а тоссавенна, дIаоагӀоравежар.

- Из ший цӀавахар, - аьлар Микаила. - ХӀанз со юха вода сай корага.

- Цунна тӀеххьа бахабалар-кх вожаш а, - аьлар Шахбулата. Ший моттиге дӀаэттар из. - Гой, шолкъаш мо текхаций, тӀакхача гӀерташ.

- Со хьо волча оттаргва, - Микаила хьатӀавера Ражип.

- ХӀанз мегарпва. Масса шу да хьаӀ

- Дийтта, - рапаш бийцар Ражипа.

- ДийттеиӀ - Микаил кӀирвенна бӀарахьажар кӀаьнка. - Дийтта. ХӀаьта хьо воккха хиннав. Соахка масса шу дар хьаӀ

- Цхьайтта, - ца ховш иккхар Ражипага. ЦӀийвелар из, ший оапаш гучабаьнна. Микаил шийх велалургва мотташ вар из, цхьабакъда, вож цӀенхаштта вар.

Чехк-чхка шозза топ техар цо корах ара.

- Соахка цхьайтта, укх шера дийтта... ХI-м... иштта хулаш хулийӀ Ӏайха нийса лаьрхӀадий хой хьонаӀ

- Аз-м оапаш бийцабар, - харцахьа хьежар кӀаьнк. - ХӀаьта а со зӀамига вац, - кхессар цо, цӀаьхха Микаила нийсса хьалбӀара а хьажа.

- Вац, вац, - лаьрххӀа аьлар Микаила. - Аз-м хӀама мича ях. Хьо-м воккха ва. Iа-м тхона гIо дергда, доккха гIо. Дахко чиш техача форд а тӀехбахаб йоах.

- Со-м бац дахка, - эгӀазвахар Ражип. - Малав шоана поатронаш енарӀ Со вийӀ Ва. Мала вар Шахбулат тахан кӀалхарваьккхарӀ Со варийӀ Вар. ТӀаккхаӀ Ӏа фу даьдӀ Хьадувцал Iайха даьрӀ

Бакъдий укхо дувцар аьлча санна, Шахбулатагахьа дӀавийрзар Микаил.

- Харц лец кӀаьнк, - аьлар Шахбулата. - Нагахьа санна из хиннавецаре, дукха ха-м хургьяр са са дӀадаха. Ражип яхий Ӏа, валлахӀий ва майра кӀаьнк-м. ХӀаьта а... укхаза зехьа Ӏийра.

Ражип Микаила бӀарахьежар, хезарий хьона аьлча санна.

- Аз сай дешаш юха эц, - аьлар Микаила. - Со-м хьо бер да мотташ вар, хьо бокъонца вола къонах хиннав. ХIа, гой хьона дӀа боала тӀехьашка лечкъарӀ ДӀатохал цунна топ.

Ражипа, са ца доаккхаш хьежаш ваьлла топ ялийтар. Деникинец гора вахар. Ӏоежар цун бера топ. МархӀабеллар цо боал. ВагӀа висар, лоацавелча санна.

- КӀант ва, - дег тӀара кӀаьнк хоаставир Микаила.

- Са-м каст-каста кхет дӀа, - гӀадвахар Ражцп. - Са балам ца лазаре...

- БаламӀ Цунна фу даьдӀ

- Кхы дукха хӀама даьдац. Топа хи юхабетталуш лазабаьннаб-кх из.

- Хьахьокхал, хьажийтал со.

Ражипа полто хьаяьстар. Хьаяьстар коч а.

КӀаьнка балам бӀаргабайча, цецваьлар Микаил. Из, тӀера цӀока Ӏодаьнна, бӀарчча чов яр.

- Тц, тц, тц, - аьнна корта оагабир Микаила. - ХӀана лел хьо тхьовре а из хьа ца оалашӀ

- Э-эй, из-м хӀама дацар, - кулг лостадир Ражипа.

- Хьажал, кхы а хозагӀа деций дувцар. Из фуд хӀанз, из-м хӀама дацар яхалга. Ӏояккхал полто. Коч а Ӏояккха.

- СеннаӀ

- Хьайга яхар де Iа.

Ражипа полтуви кочи Ӏояьккхар. Хьа а яьккха, ший чура коч хьоарчайир Микаила цун баламах. ТӀаккха юха тӀадувхийтар барзкъаш. ХӀамаш хьатӀайийхар ше а.

- ХIа, - аьлар цо, - дарба-м из дац, хӀаьта а хӀанзарчоа аттагӀа хургья хьона.

- ХӀанз-м вӀалла балам лаза а лазац, - аьлар Ражипа, цӀаькха ше топ техача.

34

ЦӀагӀа шийла яр. Дукха ха яр пешка чура цIи яйна. Дебас кийчдаь даар а, саго мотт дIа ца тохаш, шелденна латтар. Iуйранна кӀеззига кхаьллар мара кхы хӀама даанза бар уж. ГӀайгӀа яр ТӀохар цӀагӀа. Йоккха гӀайгӀа. Къаьстта сагото ессар цар цӀагӀа, Салман а вийнав аьнна хьахезача.

Алхаст хьовш вацар. Иистхулаш вацар. Деррнгача дуненах дог диллача санна уллар из. Е дувшадаь, е цхьан метте лекхаш хулар цун бӀаргаш. Массаза мо цунна юхе яр Деба. ХӀанз дехьа корага ягӀар из. Тахан кулгахйоахкаргаш тегаш. Вешийна эшшача хана гӀатта, цунна дезар де кийча яр Деба.

ТӀох ший цӀагӀа вар. Аравоалаш вацар. Сатем латтар цу чу. Из фу деш ва хацар Дебийна. Ше волча дӀачу а ялийтацар цо из. Шийна даа хӀама дахьаш еча, юхаэккхийтар гӀожа цӀогӀа а техе. Алхаст а, шийна даар деча, кхы хӀама дагадолаш яц-кх хьо аьлча санна, эхь хетийташ бӀарахьажар Дебийна. Ше хӀаьта а яцар из хӀама дуаргдолаш. Дего ӀотӀаэцацар. Ӏуйранна денз корта лазар цун.

Кулгахйоахкаргаш тийга яьлар Деба. ТӀаккха цӀи ювза лаьрхӀар цо. Пешка юхе дахча дацар. Из даккха дезаш дар. ХьатӀатиллар цо ший цхарал, дӀаехкар кулгахйоахкаргаш, цул тӀехьагӀа арайолаелар из, дахча даккха дага йолаш. ХIа аьнна цо ниI дӀаеллаше, «жаргӀ» аьнна цхьатарра ши топ яьлар. ЦаӀ наӀара санагӀахи вож пенахи кхийтар пхорч. Кхераенна оагаелар Деба. Бе топаш а йоахкаш шоай коа чубоагӀача нахах бӀаргкхийтар цун. Чехка юха чу а иккха, ниӀ тӀатехар цо. ЦӀаькха а топ яьлар. НиI оагаелар, пхо кхийтта.

Ший цӀагӀара корах арахьажар ТӀох. Повтал ювхар цунна тIа. Керта тIа баьццара фазг туллар. Бе доахкар сулхьаш.

- Фуд цигаӀ - хаьттар цо, ше волча ена чуиккхача Дебийга.

- Деникинцаш боагӀа! - сихха аьлар Дебас. - Вай коа ба уж.

- ДеникинцашиӀ - сецар ТӀоха сулхьаш доаха пӀелгаш. Цхьа юкъ яьккхар цо, цхьан хӀаманга ладувгӀаш санна, хьажъюкъе шод а баь латташ. - Iа фу дийя, - аьлар цо йиӀийга, - Алхаст волча дӀачугӀо. Кхы ара а ма ялалахь. ФуннагӀа цига хуле а! Кхийтарий хьоӀ Езе, аз хьаехаргья хьо.

- Кхийтар.

- Йолле хӀаьта.

Деба чехкка юхачуяхар Алхаст волча. Из цунга хьежаш вар. Хьалъайвала гӀертар из, арахьажа дагаволаш. Маганзар цунна. Доккха са даьккха, юхавежар из.

- Алла, алла, - дӀатӀаедар цунна Деба.

- Мала... мала вар цига топ йийттарӀ - хаьттар Алхаста. Хьацар даьннадар цун хьаь тIа, низткъа бувхьар накха. Са хала доахар. Фо тоъацар.

- Уж... уж... деникинцаш бар. Дахча даккха еннаяр со... Уж вай коа ба.

Корах арахьажар Деба. Хаьрца латтача коанаӀарашта юххе гӀолла ӀотӀех а бувлаш, коа Ӏочуухар деникинцаш. Дуккха бар уж. Шортта боагӀар уж, тоха кийчъяь бе йоахкаш топаш а йолаш. Отар, цӀен тхов, ниI, кор - шедар зувш саькха хьежар цараргаш. ХӀанз-хӀанз яхар мо шоашта духьал тӀом бе кийчбенна кӀийлен хайша нах багӀаш санна, чӀоагӀа лоралуш боагӀар уж. Цхьабакъда, зехьа бар цар кхерам. Шагрий-наькъан цӀагӀа саг вацар уж юхатоха, хӀанз царна духьалвала.

ТӀох сабаре вар. Вар аьлча а, хила гӀертар. Садеттар. Хала дар ший къонгаш боабаь боагӀа чӀирхой коа чубахкийта. ХӀаьта а, фу дергдар цоӀ ТӀоха низ бацар. Уравалар-кх Алхаст! Дур-м цо кхухьийтаргбар царга... ХӀаьта ше... Фу дулургда цунгаӀ ХIама дацар, ТӀох цхьаь валаре а цӀагӀа. ТӀаккха а цаӀ де хьажа мегар из. ДӀалочкъаяь уллаш тепча а яр цун. Алхха цхьа моастагӀа вийча а ма дарий цхьа хӀама. Цхьабакъда, хӀанз из тӀом бе велча, цар берригаш а боабергба уж. Шийх-м сагота вацар ТӀох. Дика ваьхав. Дукха дайнад. ХӀанз къавеннав. Тоъаргда. ВӀалла хӀама дац велча. Цхьабакъда, Алхаст... Из дийна висар дог доахар ТӀоха... ЙоӀ-м цунна дага а яцар. Из цун дег тӀара ежаяр. Из цо йоацар мо лоархӀар. ТӀоха хьалхашка еннаяр из. ХӀанз из цӀагӀа хилар - ханнара хӀама дар. ТӀоха цӀагӀа Дебий кхел ярал хьалхагӀа хӀама даь хургдацар, сов ха еха уж хьайза бецаре. Цун кхел яра гӀулакх тӀехьадаьннадар. ЧӀоаггӀа тӀехьа...

Иштта хеташ вар Алхаст а. Деникинцаш боагӀа аьлча, эггара хьалха Деба дагаехар цунна. Дагабехар, «хӀанзалца хьа-м дика лаьттадар вай цIа», - аьнна, дас баьккха бехк.

- Дукха бий ужӀ - хаьттар Алхаста.

- Ба. Цхьа ткъо саг-м хургва, - жоп делар Дебас.

- Хьаял са шалта.

Из пенах хьалъуллар. Дебас, хьа а ийца, дӀакховдайир из вешийга. Фу де дага ва-хьогI ер, аьлча санна, унзара бӀарахьажар из цунна.

Алхаста меллашха бетта чура яьккхар шалта. Шийла къаьгар болат. Деба дӀахояьлар. Кхерар из цу шалтах. Алхаста ботт дIакховдабир цунга.

- ДӀачукхосса из маьнге кӀал, - аьлар цо.

Дебас шинна кулгаца ийцар из дIа. Iо а йийрза, дӀакӀалкхессар цо нз маьнгена. Алхаста ше тӀауллача метта кӀал еллар шалта.

- Хьаяла укхазахьа, - аьлар цо. - БӀаргагургья хьо корах.

Деба чехкка веший гӀовгенгахьа яьлар.

- Дебахан, - аьлар Алхаста.

Деба оагаелар. Хьалха цӀаккха алацар цо Дебахан. Вокха вежараша а алацар. Деба оалар массане а. Из хьоасташ, цунна товр де гӀерташ хулар уж. ХӀаьта хӀанзӀ... Деррига ший дегӀ цхьа вӀашкатеӀача санна хийтар цунна. Кхерам бессар бӀаргашка. Гарре эгадаьлар бордаш.

- ЛадувгӀалахь аз хӀанз хьайга оалачунга. Хозий хьона, дикка.

- Аз-м... ладувгӀ, - гӀийлла юхайистхилар Деба.

- ЛадувгӀалахь, - цӀаькха а аьлар Алхаста. - Салмани Висити дӀабаьннаб... Гирихан а... дийна вий ховш вац. Со а - хьайна ма гой хьона... - бордаш вӀашкатоӀадир Алхаста, - венналга лархӀа мара везаш вац. Цудухьа ях аз, Дебахан, - (юха а Дебахан), - аз дех хьогара, Дебахан, хьаала, малав изӀ Алхха цӀи, цIи яккха мара езац хьона. Кхы цхьаккха хӀама хоаттаргдац аз хьога.

Деба йийлхар. Кулгашца дӀакъайлар цо ший юхь.

- Сона хац, хац! Оаш фу ях хац сонаӀ Аз хӀама даьдац! Аз цхьаккха хӀама даьдац! Фу бала ба оаш сога бахьар, фу балаӀ Кхы хӀама дац шун дагадаллаӀ - духхьал Ӏокадар из.

- О-оо, дала дӀаяккха хьо, - гӀожа йистхилар Алхаст. - Бежан! Е деррига цIа даьгача а, укх цӀагӀа мел вар велча а сагота яц-кх хьо, хье йитача.

Ший лоӀамах доацаш санна, меллашха метта кӀал кхайдар цун кулг. Бе бера шалта мукъ. ЧӀоаггӀа тоӀабир цо из. Цу ханна дехьара кор цӀаьхха «зовв!» аьнна деха чудахар. Шаккхе иккха дӀахьажар уж цигахьа. Топ хьачу а йилла, цӀагӀа хьачухьажар цхьа тенна салте.

- Хо-хо-хо! - аьнна, чӀоаггӀа велавелар из, цхьа хозача хӀаманна ше тӀанийсвелча санна.

Метта кӀалхара шалта хьаэккхийтар Алхаста. Лохера чӀоагӀа хьачутехар цо из. Деба, шортта Ӏогора а яха, дӀааркъалъежар. Кхыметтел Ӏимад а йинзар цо. Цу сахьате хилар цун ялар. Топ яьлар. Алхаста дегӀ цӀаьхха кхоссаделар. ТӀаккха веррига цхьа мелвелар из. Корта дӀаоагӀора бежар.

НаӀарах а корах а чубувлаш, цIа хьалдизар деникинцаша. Букъа тIа топа бухь а Ӏетташ, хьачувоалавир ТӀох а:

- Ер малавӀ - хаьттар цхьанне, венна уллача Алхаста кулг дӀатӀа а хьекха.

- Мой мальчик, - жоп делар ТӀоха.

Деникинцаш белабелар.

- Хьажал шо, фу дувц, - йоахар цар. - «КӀаьнк». Говр миссел ма вий кIаьнк-м.

ТӀох велацар. Ший вийна уллача воӀа бӀарахьежар из. КхоалагӀа воӀ... Кхаь дийнахьа кхоъ воӀ... ВиълагӀавар гӀаьхьа вий ховш а вац. «Везан даьла, ма кЪахетам боацаш хиннав хьо, - йоахар цо дагахьа. - ХӀалак ма дирий Iа-м аз мел леладаьр, со воккхийвеш мел хиннар».

- ХӀаьта ер малийӀ - юха а хаьттар деникинцаша.

ЦӀенъюкъе уллача ший йоӀах тӀаккха мара бӀаргкхетанзар

ТӀоха. Ши кулг а дӀадахийта, хьалъозаенна когаш тӀара коч а йолаш, ийрча уллар Деба. ХӀанз геттара дӀаягӀаш мо хетар цун че. Дебийна юххе боккха цӀий кӀаьд латтар. Шалта уллар. Из а цӀеша хьалйиза яр.

«Алхаста йийнай, акхар йийнаяц, - уйла йора ТӀоха. - Миска, венна дӀаваллалца цӀен сий дагадоаллаш иллав».

«Фу бала бар оаха хьога бихьар. са йоI...Ӏ - дег чу дессар воккхача сага. - Iа мишта дора -херцахьа дар, тха кара хьакхийна хилча... Бала такха кхелла хиннай хьо. Фу дергда... Дика да-кх, хьо тхона къинтӀера йоале. Хьо йоале а, даьла варгвий-хьогI тхона къинтӀераӀ..»

ТӀохо, цӀаьхха, цхьа боадонна юкъера сердал эккхаш санна, кхетадир, шоай йоI цхьанна кIаманна бехке йоацалга. Из шоашта а далла а хьалхашка цӀена хинналга. «Цамогаш яр, яр-те, тха миска... Цамогаш х-илацийӀ.. МассагӀа да лазар... Сона хезад: хулаш хул цу тайпара лазар а... Даьрахул».

- Воккха саг, хьога хет оаха, малий ерӀ

«Шо малаш да, шоана фу эшӀ» - аьлча санна. деникинцашта бӀарахьажар ТӀох.

- Мой барышна, - шортта жоп делар цо.

Деникинцаш юха а белабелар, хӀанз тхьоврачул а чӀоагӀагӀа.

- ЙоӀ-м яц хьа ерӀ - хаьттар цхьанне, кӀеззига шоай са тийча.

- Доч, доч, - аьлар ТӀоха.

ТӀаккха деникинций белам сецар. Шоайла вӀаший бӀарахьажар уж.

- Ма дарра оакхарий дий, - аьлар цхьанне.

- Уйла елл оаш: ший йиша йийнай укхо.

— Из а берах а йолаш.

- ЙоI берах ярий хьаӀ - хаьттар цхьан салтечо, - Дебийна кулг ӀотӀа а хьекха.

- Рыбонок, - аьлар ТӀоха.

- Малад берӀ - кхетанзар вож. - Хьай йоI ях Iа бер е...

- Яму рыбонок, - аьлар ТӀоха.

- Укхо дувцачох со кхетац, - аьлар салтечо.

- Сабардел, со хьажийтал, - хьахьалхашка ваьлар деникинцех цаI

Дакъанна юххе цхьан гора Ӏохайра из. Хьалъэзар цо цунна тӀера коч.

- Наш стыдна.

Вокхар дӀалаьцар из. ЮхатӀехьашка ваьккхар.

- Нынад, пожалстӀ! - салтечоа тӀакхийтар ТӀох.

- Латта! - тӀачайхар цунна цаӀ. - Эхь хет шоана! Аькха! ТӀох мукъавала велар, цхьабакъда, цох хӀама хиланзар: чӀоагӀа лаьцавар из дIа.

- Кхувса ма ле, яьй! - юха а тӀачайхар цунна салте. - Лор ма вий из, хозий хьона, лор. Доктор.

- ДокторӀ - из дош шийна дӀахоззаше, карарвала ца гӀерташ, сецар ТӀох.

Лор ва яхар чӀоаггӀа теркам беш хьажар Дебий ченага. Шевар, до фу оал-хьогI яхаш, йист ца хулаш латтар. Юххера гӀеттар лор.

- Из берах хиннаяц, - аьлар цо. - Из цамогаш хиннай.

- ХӀайӀ! - иккхар салташка. - Ай, укх аькхо-м ма йоахий из берах я.

- Яц, юха а аьлар лоро. - Лазар да йоӀа хиннар. Цу тайпара лазараш хулаш хул. Цхьаькха цхьа кхалсаг а яйнай сона из лазар долаш. Цхьабакъда, из-м йоккха саг яр. ХӀаьта ер... бер да. Къахет сона укхох...

- Къа-м даьра хетацар сона акхарех, - аьлар цунна юххе латтача салтечо. - Бов балар-кх хӀаьте а чехкагӀа берригаш а.

ТӀох цар дувцачох дика ца кхеташ, цкъа цхьаннена бӀарахьожаш, тӀаккха вокхангахьа дӀаверзаш, веха латтар.

- Рыбонок, яму рыбонок будитӀ - хаьттар цо юххера а.

- А, - аьлар лоро. - Цамогаш хиннай хьа йоI, берах хиннаяц.

- ВолнойӀ

- ХӀаьта, хӀаьта. Цамогаш хиннай.

- Рыбонок нетӀ

- Дац, дац, бер дац. ДIа ма яхий аз хьога, бе-рах хинна-яц. Кхийтарий хьоӀ

- Воккха саг-м эгӀавеш латт, - аьлар цхьанне.

Берригаш бӀарахьажар уж ТӀоха. Из, бӀаргаш тӀа а даьхка, гарре ка эгаш латтар. ЦӀаьхха, баге а еллаенна, гӀарссе вежар из.

- Велар, - аьлар вокх салтечо.

Лор ӀотӀавийрзар ТӀоха. Цун наькха тIа лерг а дилла, ладийгӀар цо.

- Дийна ва, - аьлар цо. - Сакхетам чура ваьннав.

- Юха сакхетам чу ма воагӀалва цӀаккха а, - аьлар тхьовра из эгӀавеш латт яьхачо. - Долле. Дукха гайра вай.

Деникинцаш дӀабахар.

Дукха иллар ТӀох сакхетам чу ца воагӀаш. Юххера а хьадийллар цо бӀаргаш. Шортта хьалъурахайра из. Дог лазаш дар.

Цхьан хӀамо, юкъе а делла, Ӏувдаш санна хетар из. ИиӀий кулга тIа кулг диллар ТӀоха. Вокха кулгаца дӀакъайлар цо ший юхь. Эгабаьлар воккхача сага корта, баламаш. Из... велхар.

«Ва, везан даьла, хьай дика да тхона, - йоахар цо ше-шийца, корта а лестош. - Хьа лаьш да тхо, хьа Ӏатта тӀехьара Ӏаьсин да тхо, хьа жена тӀехьара Ӏоахарий да тхо. Сов кара гӀийрте, кхера ма де тхо, гаьна вувлаш, аьсал а ма дита тхо. Ва даьла, хьа мехка кхоабар дебаде тха, хьа мехка дийнар хьувкъаде тха; дика хьаша ле тхона. Водачун никъ тоабе, Ӏечун мотт даьтта бе. ЦӀи цӀена йоагае тха, ва везан даьла! Харц даьннар, бакъдаккха тха, бакъдар метта лоаттаде тха.

Даарах дохьаж дергдола, маларах сим бергбола даькъаза хьаша чува ма хилийта тха. ЦӀенна лестаргдола, юрта хьувзаргдола харц-хӀама, ва даьла, хьай турах, хьай топах эшадийя, чакхдаккха тха.

Деба, тха йиӀиг... ХӀана тешанзар со хьох, хӀанаӀ..»

- О-о, ма да даькъаза хиннав со! Ма даькъаза хиннав со! Даьла, хӀана дир Iа ер сонаӀ ХӀана вайтар Iа со Ӏеха цу шайтӀагаӀ - корта а айбаь, шаккхе кулг тховнагахьа урагӀъдахийтар ТӀоха. - Со хьона мутӀахьа ма варий... Ва даьла, фу дир Iа сонаӀ Дунен чу кхолларах дехке ма ваьккхавий Iа со тахан! - юха а терка баьлар ТӀоха корта. Юха хьабеделлар цо йиӀий шийла кулг. - Малайк... Хов сона... хьо сона къинтӀера яргьяц... Ма яла. Сона а хьай вежарашта а. Оаха-м жожагӀате тара ма йирий хьона хьай цӀенах... Са даккха мича йитар укх кхаь денни кхаь буен. Дала хӀалакйойла Маддан а! Дохьаж теха яхар нз а, ший астагӀа гоазг а детташ, ена.

ТӀоха дагадехар, Дебас эхь даьд аьнна хьахезача денз, шоай цӀагӀа лаьтта халахетар. Шоашта массанена из бахьан долаш хинна бохам. Дагавехар Шахбулат. ГӀулакх доацаш, бехк боацаш шоаш цунга бихьа бала, цун дохадаь дог. Цхьаккха а хургдацар, цар шоай Дебийга ладийгӀадаларе, цо хьадувцар вӀалла а теркалдаьдаларе.

ТӀох халла урагӀеттар. ЦӀа геттара шелденнадар. Деха кор а йийлла ниI а йолаш латтар из.

ТӀоха шортта хьалъаййир Деба. Алхаста юххе метта Ӏойиллар цо из. ДӀанийсдир кулгаш. Цул тӀехьагӀа шиннена тӀабиллар ювргӀа. ТӀаккха коа араваьлар из. Цига деникинцаш бар. ЦаI, отар чура етт баьккха, из хьалха а лаьлла водар, беша гӀолла. Котамаш яр даггара цӀогӀарч детташ. Уж а хьалувцаш латтар. Наг-нагахьа топ йоалар. ЖӀали цӀовзар, бежан Ӏахар. ТуржаӀ доаллар юрта. Цхьабакъда, ТӀоха из зецар. Цунна-м хӀанз цхьаккха хӀама хьа а хозарий-хьогӀ, цхьаккха саг бӀарга а горийхьогӀ. Цхьа хӀама дайна, тувлавенна саг санна хьувзар из. Цкъа отаргахьа дӀаволавелар ТӀох. ЦӀаьхха сецар. ТӀаккха юхавийрзар. Цхьа юкъ яьккхар цӀен наӀӀарга латташ. Шод увттар цун хьаь тIа. Даггара уйла еш, цхьа хӀама дагадоха гӀерташ санна хетар из. Деникннцаша хӀама дацар цунна. Цох къахеташ-м дацар цар из. ТӀох вочаваьннавар. Ка эгар цун. Халла мара вохалацар дIа. Деннкинцашта гора, хӀанз-хӀанз яхар мо из лергволаш волга. Цудухьа талмаста витар цар из.

Юххера дагадехар ТӀоха ше уйла еш хиннар. Бел езар цунна. Отар чу вахар из. ХӀанз цу чу саг вацар. Пенаца дӀаоттаяь латта бел хьа а ийца, юха коа тIа ваьлар из. Сецар. Хьалхьежар юрта кашамашкахьа. Уж гуш дацар: баьдйийрзаяр. Цхьабакъда, ТӀоха дика ховра уж малагӀча оагӀорахьа да. Дикка ха яьккхар цо кӀайча бӀаргацӀацкъамашта кӀалгӀолла цигахьа бӀаргаш лекхаш латташ.

- Цох хӀама хургдац, - аьлар ТӀоха Ше-шийца. - сов гаьна да.

Шортта ваха беша ваьлар из. ЦӀенна цхьа иттех гӀа дӀахо ваьлча юхасецар. Цкъа-шозза яхар мо кога тӀара кога тIа ваьнна, лаьтта дпста эттар из. Ши бел йӀоахали иззал шорали дистар цо из. ТӀаккха жӀака даьккхар ше яьча белгалонаш тIа гӀолла. Цул тӀехьагӀа каш даккха эттар ТӀох. ВоӀа а йоӀа а - шиннена цхьа каш даккха лаьрхӀар цо. Лаьттах гӀор йоаллар, низзагӀа мара Ӏочуйодацар бел. Юкъ лазар ТӀоха. Хала дар цунна Ӏоверза, кхы а халагӀа - юха дегӀ хьалнийсде. «Сона доаккхалургдац, - йоахар цо ше-шнйца. - Доаккхалургдац... Низ бац».

Шийна иштта хете а, болх сацийтацар ТӀоха. «ЦӀагӀа ши дакъа улл. Уж дӀадохка деза. ТӀох мара кхы саг вац из де, алхха цхьа ТӀох мара...».

Из сиха вац. Сиха хила эшаш а дац. Ше дуаргдола вахар диа ваьннав ТӀох. Цхьа хӀама дисад цо де дезаш, алхха цхьа хӀама: адамий ӀаьдалагӀ ший воӀи йоӀи дӀабохкар. Из цо дерг а да. Мелла хала дале а. Бийсан сахнллалца ваьлла а. Ма хилийта низ а. ХӀама дац. Шортта дӀавоалларгва... Шортта...

35

Шоаш юртара арабаьлча, цӀаьхха ворда соцайир Зайпала. Цунна дагадехар коа дӀадийхка латта жӀали. «Хьа ца доасте, моцалла лергда-кх из», - аьнна хийтар цунна.

- ХIа, сесаг, - аьлар Зайпала, - хьо нахаца хьалгӀо, со юха чу а этта, чехкка тӀехьа воагӀа хьона.

- Вададай, ма гӀолахь! - кхераелар Напсат. - Ма гӀолахь, вувргва хьо!

- ЦӀогӀа ма детта. ЖӀали хьа ца доасташ дитад вай. Хьайга яхар де.

БӀаргаш хьадийллар ворда тIа уллача Лимас. Даьи наьнеи къамаьл хезар цунна, цхьабакъда хӀама аьнна юкъеэккханзар.

- ВоI вийнав хьа, йоI а улл чов а яь, хӀанз фу де воалл хьо, тоъарг-м да, - Ӏокадар Напсат.

Сесаг, елхаш, тӀехьакхайккаше, баламах Ӏоулла топ дӀанийс а яь, ший кӀайча можах аьрда кулг а хьекха, боккхо гIа а боаккхаш юхаволавелар Зайпал. Юкъах йоккха шалта уллар цунна. Когаш тIа ювхар нахьара маьчеш. Цун лакха дегӀ кхы а лакхагӀа хетийтар тӀатуллача морача кийно.

Улица тӀа воаллаше бӀаргабайра Зайпала юрта эгӀа йисте цӀеношта юкъе гӀолла дӀа-схьа уда нах. Уж деникинцаш бар. Хьаетталора кӀура хьадж, топаш ювлар.

Зайпала сихдир болар. Новкъара дIа а ваьнна, бешара беша воалаш, ваха дӀаэттар из ший коа. ЖӀали, геттара гӀаддаха, Ӏимадаш еш хьайзар, из бӀаргавайча. ПӀера накха а болаш, доккха кӀай жӀали дар из. Бенечо деннадар из Зайпала. КӀазилг долаш-м цох иштта мега жӀали хург ма дий аьнна дага а дацар. Цхьабакъда, ха дӀаяхар, бӀаргех хий Ӏоухаш, наткъараш а йоахкаш хнннача кӀазилгах нийсденна жӀали хилар.

- Борз, Борз, - аьнна, из хьаьстар Зайпала.

Берзо, хьалхара ши тӀод лаьтта Ӏодилла, юкъ а соттаяь, цӀог лостадир. Качара зIы хьа а яьста, из мукъадалийтар Занпала. ЖӀали, коанаӀарга Ӏодедда, чӀоаггӀа Ӏаха а Ӏаьха, тхьовра санна цӀог а лестадеш, юхадера.

Ший цӀенах тӀеххьара бӀарг а теха, коара араволавелар Зайпал. Улица тӀа кхаччалца цунна тӀехьа дахар Борз. ТӀаккха сецар. Юхасецар Зайпал а. ЖӀалена бӀарахьажар из, дӀадиг аз ер аьнна хеташ.

ЦӀаьхха листта топаш ювла яьлар маьждиг долча оагӀорахьа. «Асхьаба цӀагӀара ду-кх из довӀ» - аьнна хийтар Зайпала. Ше вича гӀоне цу юрта вахача цунна, шедола цIа, шевола саг вовзар. ДӀаваха веннавар из, цхьабакъда вохаваланзар. Из, висар, малав ха лаьрхӀар цо.

Топ балам тӀара Iо а ийца, сихха дов дечахьа дӀаволавелар Зайпал. Лохигача карта тӀех а ваьнна, Асхьаба беша ваьлар из. Цу ханна Зайпала бӀаргавайра лоалаха дагӀача цӀен тӀехьашка гӀолла тебаш воагӀа ши салтеп цхьа эпсари. «Го бе дага ба, - аьнна хийтар Зайпала. - Хьадувла шо, шоана хетар а хургдац, хила-м». Аьтта го лаьтта а оттабаь, хьожаяь топ ялийтар Зайпала. Эпсар вежар. Чехкка юха ураиккхар. Шозза тепча техар цо Зайпала. Салташа шинна оагӀорахьара лаьца, юхагӀертташе, водаваь цӀен тӀехьашка ваьккхар эпсар.

Зайпала туг кхессар. «Эг, да ма хьакхаргаш», - аьлар цо, ший кулгаш тӀа ӀотӀа а хьажа. Хала хийтар цунна юххе латтача моастагӀчоа топ дIа ца кхийтта. «Са Адам вийнар дурраз из вин а хац», - йоахар цо дагахьа. Дорхах хьалдиза дар Зайпала дог. Вешта, из тамаш а яцар. Деникинцаш къиза бар. Шевола саг шоай дезалех, цӀеноех, дега мел дезачох воаккхаш латтар цар. Нах лоамашка хьалъухар, низ вӀашагӀ а теха, юхабахкар духьа. Зайпала ховра, из тешар деникинцашта дукха ца говш боаггӀа бекхам бергболга. Дерригача халкъа духьал баьннаб уж. Цудухьа уж котбовла йиш яц. Ханна йола котало я хӀанз царга кхаьчар.

Зайпал еча уйлаех ваьккхар цӀаьхха яьннача трпо. Кий чуера цун пхо кхийтта. Чехка из хьа а ийца, ведда ваха Асхьаба цӀагӀа чуиккхар из. Цу чу вар Боскар. ВоагӀар малав ца ховш, тоха дагахьа айяь топ Ӏохийцар цо.

- Эъ, хьо ва изӀ - цецваьлар Зайпал. - Асхьаб мнчавӀ

- Хац, - жоп делар Боскара. - Хьо мишта висав юртаӀ

- Мнчахьа хила везар со, - аьлар Зайпала. - Сох-м фу кхерам бар Ӏийча а ца Ӏийча а. Цхьабакъда, хьо мишта висавӀ Берригаш а дIа ма бахабий тхьовре а.

- Во бахаб-кх дIа, шоай боахамаш а дита, - аьлар Боскара. - Шоай цӀеношка баха мара безацар, Атабе Бамата яьхар даьдаларе.

- Боабайтача бакъахьа бар царӀ

- Моцала лечул дикагӀа деций тӀем тӀа байча. Хьал ма ухий ераш лоамашка, боахамаш а дита, тӀаккха, цига фу юаш Iе боахк ерашӀ

- Цига-м нах бах... цаI дергда.

- ЦаI дергда... Оалаш атта да из... ХӀа, тӀакхача гӀерт цӀиймергаш, - кора дӀатӀа а ваха массехказа топ техар Боскара. ТӀаккха юхаваьлар.

- Зайпал. со вода, - аьлар цо.

ЦӀагӀара араваьлар из. Цунна тӀеххьа араваьлар Зайпал а. МаьркӀжий боад бенна ха яр. ЦӀенош доагаш дувлача алаша сийрдайоахар юрт. Корта чу а белла, сиха Асхьаба коара ара волавелар Боскар. Зайпал виеар. «Со а хетаргахьа, вахача бакъахьа ва, - аьнна хийтар цунна. - Укхаза аз де хӀама дац».

ЦӀаьхха массехк салте духьал иккхар Боскара. Царех цаI говраца вар. Из вар эпсар. Цхьабакъда, Боскар воханзар. Даггара царна топ а етташ, карта юххе ягӀача гаьнашта юкъе иккхар из. ТӀ аккха вайна дӀаваьлар, лаьтта кӀал ваьлча санна.

Зайпал цар каравигар. Топи шалтен дӀаяьккхар цар цунгара.

- Штабе дӀавига из, - аьлар эпсара, говр хьовзаяь хьатӀа а вена. - Массаварг ма гIо, шиъ вахача тоъаргва. Хьои, хьои, - шин салтечоа ший бе доалла тур ӀотӀахьекхар цо. - ХӀаьта вай, - дӀатӀавнйрзар из вокхарна. - долле сона тӀехьа. Из веддар лаца веза вай.

Эрсий мотт дика ца хой а, цо мел аьннар кхетадир Зайпала. Уж дӀабахар.

Ше улицагӀа дӀавугаш, доагача цӀеношка дӀа-схьа хьежар Зайпал. «Шовхаладар а доаг, - йоахар цо дагахьа. - Лотадаьд Дударадар а. ХӀаьта Шахбулатадар даьга даьннад. Йокъ мара йисаяц. Э-эй, дала хӀалакболба ераш! Ма йоккха доакъазал я акхар енар!»

«Сабар!» - тӀехьа даьннача цӀогӀо йохайир Зайпала уйлаш. «ХIа, - аьнна хийтар-воккхача сага, - со дӀавига дага а бийхьогӀ ераш-м». Шортта юхавийрзар из.

- Волле, ваха мукъа ва хьо, - аьлар цхьан салтечо.

Лака тӀа пӀелг а билла айяь топ а йолаш латтар из. Зайпал тешанзар. «ТӀехьашкара тӀатоха воалл, - аьнна хийтар цунна. - ТӀехьашкара сенна тох, хьалхашкахьара тоха мегаций.

Зайпал меттахьара валанзар.

- Антон, фу дагадехад хьонаӀ - цецваьлар вож салте. - ДIавахийта-м воалла хургвацӀ

- Воалл, - аьлар Антона.

- Сона массахана а ховра хьо тешаме воацалга, - цӀимхара йистхилар салте. - ХӀаьта ер-м аз айса вохийтаргва хьона ваха веззача.

Топ аййир цо.

- Iа топ тохаргьяц, - аьлар Антона, саббаре. Ший топ цунна тӀахьожайир цо.

- ХӀа-а, хӀанз ишта дувца ваьннав хьо. Дика да. Хьожаргда вай, дехке малагӀа воал, - из, юха а вийрза, сихха улицагӀа дӀаволавелар.

Бокъонца ше мукъа виталга кхетадича, ший ма хулла масса беша чуиккхар Зайпал. Говра тата хеза, юха Асхьаба коа чу л вийрза, отара чу дӀалечкъар из. Говр сецар. ЧӀоаггӀа гӀараш яьлар наькъ тIа. «Большевик! Большевик!» - яхаш, детта цIогIа хьахозар Зайпала. ТӀаккха тепча яьлар. «Хьо фу деш латт! - юха а цӀогӀа даьлар. - Аз вувргва хьо, Iа из дӀавохийте!» Баьри хаьхкка вахар.

Тепча яьлча дог тохаделар Зайпала. Ше фу дича бакъахьа дар-хьогI яхаш, уйла еш латтар из цхьан метте. Когий таташ хезар цунна. Ше лаха воагӀа салте волга кхетадир цо из. Iо а вийрза, лаьтта гӀолла кулгаш хьакхар Зайпала. Ӏерж а йоацаш улла бел корайир цунна. Из хьабе а елла, наӀара юххе ладувгӀаш дӀаэттар Зайпал. Тата сецар. Юха а доладелар. Салте, топ хьалха а лаьца, шортта гIа боаккхаш вена хьачуваьлар отар чу. Кулг юха а дахийта, лосттаяь керта тIа бел теха вожавир из Зайпала. Цул тӀехьагӀа бел юстара а тесса, цун топ хьаийцар цо. Лаккха дӀаарахьажар. Гонахьа холуш саг вацар. Тебба ваха наькъа тIа ваьлар Зайпал. Са унзарадоахаш яр юрта ю гӀараши, ювла топаши, доага цӀеноши. ГӀийла Ӏехар жӀалеш. Юкъ-юкъе котамаш Ӏахар, корзагӀъяьнна.

Саг наькъа йисте уллар. «Антон ва», - аьнна хийтар Зайпала. Сихха цунна дӀатӀавахар из. Гаьна доаццаш доагача цӀенах урагӀъухача алано сийрдайоахар салтечун къона юхь.

Еррига цӀий яр цун хьаьтӀе. Пхо кертах кхийттабар. Лаьтта гора а этта, цун наькха тIа лерг а дилла, ладийгӀар Зайпала. Антон садоахаш вар. Боккха саг гӀадвахар.

- Далла ба хоастам, - аьлар цо.

Халла из хьамархӀа а велла, волавелар Зайпал. Салте веза вар. Юха Асхьаба коа чу а вена, цӀагӀа дӀачувихьар цо из. Кора юххе поднара тӀа Ӏовиллар. Цул тӀехьагӀа хий а дена, доарахочун кортеи юхьи дилар Зайпала.. ЦӀена пахашк а леха, дIабийхкар корта. Чов кхераме яцар. Пхо зӀаммига керта тутий а лоацаш, гӀолбаьнна дӀабахабар.

Антон сакхетам чу вера.

- Хьо ва изӀ - аьлар цо, Зайпала кӀирвенна бӀарахьежаш цхьа юкъ а яьккха.

- Мой, - велакъежар Зайпал. - Твоя лучиӀ

Антона жоп даланзар. Шод боаллар цун хьаь юкъе. Цхьан хӀаман чӀоаггӀа уйла еш санна хетар цо.

- Ти мой отпускал, твоя мушшин, - аьлар Зайпала, урабегIа нана пӀелг цунга дIа а хьокхаш. - Твой хто стрляйтӀ ЭпсарӀ

- Офицер, - жоп делар Антона.

Юха а сатем эттар цӀагӀа.

- Твой вставайт можитӀ - хаьттар Зайпала. - Гора ходит над. Се гора пошол.

- Хьожаргва гӀатта, поднара тIа урахайра Антон. Корта дIа-схьа оагабир цо. - Наьха болаш санна хет.

Топ хьа а ийца, ваха кийчвелар Зайпал.

- Долх вай, долх, - Антон гӀеттар.

Беша гӀолла шортта болабелар уж. Зайпал хьалха вар. Нагнагахьа соцар уж. ЛадувгӀар. ТӀаккха дӀахо болалора. Кастташха Зайпала коа кхаьчар уж. Шаккха юхасецар. Коа юккъе дийна уллар Борз. ЦӀен ниӀ йийлла яр, дохадаьдар кораш. Зайпала туг тессар лаьтта.

- Собак! - аьлар цо. (Из дар деникинцаш жӀалеш да яхалга.) - Се собак!

- Берригаш дац, - аьлар Антона, - берригаш дац, дукха-м да.

- Минога, минога, - корта лостабир Зайпала.

Говра баргий тата хезар царна. УлицагӀа масса хьавоагӀар цхьа баьри. Зайпали Антони горинга тӀехьашка баьлар.

- Эт эпсар твой стрляйт, - аьлар Зайпала, говрабаьри хьаюхекхаьчача. Цхьа го лаьтта а оттабаь, хьожаяь топ техар цо. Цхьабакъда, дӀакхетанзар. Вокхо, говр тӀаьнаш тӀа а оттаяь, хумпӀар чура тепча яьккхар. Зайпала туг кхессар лаьтта.

- Дайна даларе бакъахьа дар са бӀаргаш, - аьлар цо, чӀоагӀа халахеташ. - Мерий кӀал латтача цох дIакхетанзар-кх са.

- Хьаял сога, - Зайпалгара топ дӀаийцар салтечо.

Цхьатарра яьлар Антона топи эпсара тепчеи. Эпсар юха аркъал вежар. Цхьа ког лийта чу баллийсар цун. Говр цхьан метте го баха йолаелар. Зайпала цӀогӀа техар. Говр цӀаьхха едар. Царна юххе гӀолла тӀех а иккха, ше хьаенача оагӀорахьа юхаяхар из, текхавеш эпсар а волаш.

- Молдец, - Антонагахьа хьавийрзар Зайпал. Вож ший че а лаьца, эза юхь а йолаш вагӀар. Горинга дӀатӀавежар из. Цунна чов яьлга кхетадир Зайпала.

- Плох твойӀ - хаьттар цо.

- Гийга тIа техар, - халла йистхилар Антон.

- Собак! - юха а яппар йир Зайпала.

Фоартах йоалла ший палчакх хьаяьстар цо. Оззаяь из хьоарчаяь дӀайийхкар Антона че. Цул тӀехьагӀа новкъостал а деш, гӀоттавир цо из. Шоаш дов даьча моттига ма хулла сихагӀа гаьнавала гӀертар Зайпал. Шоашта кхы а деникинцаш тӀанийсбалар кхерар из. Цхьабакъда, Антон чехкка хьавоалацар. Шортта боахар цо гӀа. Наг-нагахьа ӀотеӀар из, шинна кулгаца че хьалувцаш. ЧӀоагӀа лазар дора цунна човно. Антон вӀалла дӀагӀоргволаш а вацар, Зайпала ше вутаре. ХӀаьта къоано, фуннагӀа даь а, из шийца дӀавига, кӀалхарваккха лаьрхӀа вар. Антона аьрда кулг шийна фоарта тIа а дилла, аьтта кулгаца тӀехьашкахьара юкъага гӀолла хьа а лаьца, халла воалавора цо из.

Саг духьал ца кхеташ юртах арабаьлар уж. Зайпала кхетадора, шнйна из лоамашка хьалвугалургвоацалга. По эшар цунна. Цхьабакъда, мичара доагӀаргда изӀ Боскар... Э-э, да ма хьакха цун, из валар хӀанз цунна гIо де.

Лоамашкахьа а ца водаш, Солса-Юртагахьа дӀавнйрзар Зайпал. «Цига, хетаргахьа, деникинцаш кхаьча хургбац. ДӀабаханза нах хургба цига», - йоахар цо дагахьа.

Антон геттара хала вар. Пхо дегӀа чу баллийсабар цунна. Низткъа боаккхар цо ший хӀара гӀа. Ӏоха, вижа безам бар цун, Зайпала Ӏохайтацар.

- Иди над, иди над, - оалар цо, Антон шийга массаза када. - Мал-мал ишо иди над.

- Магац, - йоахар Антона. - Леш латт со.

Цун лазарах йола уйла йицъялийта гӀерташ, цхьацца къамаьл дувцар Зайпала. Антон наггахьа мара юха йист а хилацар.

- Антон, твоя какой мест жилӀ - Твоя отец, мат гдеӀ - хаьттар Зайпала.

- Дай нанеи дац са, - аьлар Антона. - ХӀаьта ва-м Воронежера ва со.

- Дай байдда Париже бахаб са, - тӀатехар цо, йист ца хулаш цхьа юкъ а яьккха.

- Твоя почему не пошол ПарижӀ

- Са цига де хӀама дац. Со эрсе ва. Са мохк а са халкъ а укхаза да.

- Твоя молодец, - Антона раьза хилар Зайпал. - Брат, систра ест твояӀ

- Йиша яц. Воша-м вар... Аз вийна эпсар... вар са воша.

Из шийна хьахезача, цец-амагIа ваьлар Зайпал. Антона бIарахьажар из, харцлуй-хьогӀ ер аьлча санна. Цун бӀаргех кхетадир Зайпала, цо аьннар бакъдолга. «Воай, ма кегаенна ха я-кх ер, - аьнна хийтар Зайпала. Даьй къонгех уд, вошас воша вув... Кхы даькъазагӀа фу хила йиш я укх лаьтта!»

Дикка ха яьккхар цо йист ца хулаш. Юххера а Антон сецар.

- Кхы магац сона, - аьлар цо. - Со вита. Аз дех хьога, со вита, хье дӀагӀо...

- Мой одын не пайдот, - корта оагабир Зайпала. - Дува пайдот.

Юха а шорта болабелар уж. Зайпал цӀаьхха юхасецар.

- Арба, - аьлар цо, кӀеззига ладувгӀаш а лаьтта. - Твоя садыс, мой арба суда иди.

Зайпала шортта Ӏохайтар Антон. Ше чехкка ворда тата долчахьа вахар из. Дукха ца говш юхавера, ворда а йоалаеш. Цхьа пхийттара яьнна хургйола йиӀиги ши кхалсаги яр вордаца. Уж Солса-Юртара боагӀар. Лоамашка болхаш бар уж. Ворда тIа йизза хӀамаш ухкар. Шоай юртара нах дӀаухаш ба аьлар истех цхьанне. Наггахьа саг мара висавац.

Цар гIо а деш. хьатӀаваьккха, ворда тӀа ядача хӀамаш тӀа Ӏовижийтар Зайпала Антон.

- Даьллахьий, ма доккха гӀулакх да-кх хӀанз оаш сона дер, - аьлар цо исташка. - Кхы гӀа дӀабаккха могаргдолаш дацар-кх тхо.

- Гаргара саг хургва хьа изӀ - хаьттар царех цхьанне.

- Из болшек ва, - аьлар Зайпала.

МалагӀча къамах ва, мичара фу саг ва аьнна, кхы хӀама хаттанзар кхалнаха. «Болшек» яхача цхьан дешо дӀадерзадир из деррига а. ХӀанз къаьстта снй деш бӀарахьажар уж шоай ворда тIа уллача Антона.

36

Деникинцаш юхабайлар.

- Ца! дагадехад царна, - аьлар Асхьаба. КӀирвенна корах арахьежар из.

Саг юхайистхиланзар. Нах кӀаьдбеннабар. Меца бар. Цхьабакъда, массадолчул дукхагӀа хнх дора цар сагот.

- Ма Ӏовдала хилар вай, - йоахар Шахбулата. - Хьада мегацарий воашца хий а даа хӀама а.

- Дуача хIамах-м сатохалургдар, хий даларе, - аьлар Микаила. Из Ӏохайна вагӀар, салоӀаш. Цунна уллув вагӀар Ражип а.

- Хьо веннавий хьогӀ - хаьттар цунга Микаила.

- Баге йокъалу са, - аьлар Ражипа, бордех мотт а хьекха. Цул тӀехьагӀа ший сомача бӀаргацӀацкъамашта кий ӀотӀа а эза, гӀеттар из. - Аз дахьаргда хий.

- Ӏоха, - кулг а лаьца Ӏохоавир из Микаила. - Садайча цаI дергда вай.

- Аз дахьарг-м дар, Iа вохийтаре.

- А-а, из хӀанз дутаргда вай. Фаьлгаш хой хьонаӀ

- ФаьлгашиӀ! - цецваьлар Ражип. - Хов. ХӀана хетт IаӀ

- ТӀаккха пхьабуаргашӀ

- Уж а хов.

- Хьадувцал цаI.

- ХӀанз дувцаргда, - бӀаргацӀацкъамаш вӀашкаэзар Ражипа. - Из... Ферта кӀал пандар лекхӀ

- ИзиӀ Уйла е мегаргйийӀ

- Мегаргья, - Ражип велакъежар, Микаила чехкка жоп дала ца харах, гӀадваха, - Хаций хьонаӀ

- Из... пешка чу йоага цIи йий изӀ

- Я-яц. Аз дӀаал хьогаӀ

- АлалӀ

- Шан кӀалгӀолла дода хий да.

- ХIа-а, да а даьра да. Ӏа лургдарий хӀаьта са пхьабуарга жопӀ

- Лургдар. Хьаалал.

- Коа гударг улл, гударга гонахьа шолхаш дада.

- А-а, из-м моллагӀчоа ма хой, - велавелар Ражип. - Котами кӀоригаши ма йий уж-м.

- Хьажал, - корта оагабир Микаила, - из а хайр-кх хьона.

- ДӀарабараша леладер кхетадой оашӀ - цар къамаьла юкъеиккхар Асхьаб. - Аз аьларий шуга, цаI дагадехад царна. Гой, пулемет оттаеш боахкий.

Шевар корашка эттар уж. Беш хаддача ши-кхо кӀарцхал ягӀар. Царна уллув пулемет оттайир деникинцаша. «Та-та-та-тата!» аьнна ӀотӀахьакхар цар из цӀенна. ЦӀаьхха сацийтар. ТӀаккха юха а юха а хьакхар.

Микаили Ражипи Ӏолохбелар шоаш баьгӀача. Вожаш а хьабайлар корашкара.

- Етта мукъа ба-кх уж шоай ма та, - кхессар Шахбулата. - Вай сабардергда, уж Ӏоюхе бахккалца.

- Сона-м цхьаькха а хов пхьабуарг, - аьлар Ражипа, Мика ила бӀара а хьажа.

- Со ладувгӀаш ва.

- ЦIа дизза хьаьший ба, чура арабовла кор-ниI дац. Фуй изӀ

- Вай чудагӀа подвал я-кх, - велавелар Микаил. - Хьаьший вай да...

- Да-ац! - висар а гӀадвахар Ражип.

- Деце дӀааравалал хьоӀ

- А, да-ац! Харбаз ма йий из.

- ХӀайӀ ХарбазиӀ Я а даьра я. Со-м хӀаьта уж вай да мотташ вар.

Белабелар уж шаккхе.

Тухан кора йистте латтар, бӀаргаш а дувшадаь. Наггахьа мотт хьокхар цо ший докъалуча бордех. Наб йоагӀар цунна. Цудухьа латтар из ура. Ӏохайча ше тхьовсаргволга ховра Тухана. Ши дии бийсеи даьннадар цо наб ца ю. Сийсара уравар из. Кхыча ополченцашца цхьана фийла юрта ха деш хилар сахиллалца. Ӏуйранна ше наб ергья мотташ вар Тухан, цхьабакъда кӀаьдвалар а наб а йицъялийтар цунна цӀаьхха тӀабенача балано. Вийна Салман... ВӀалла мичав а ца ховш, кора ца воагӀаш вайна Гирихан... Мишта ловргба-хьог! из бала цӀагӀарабарашаӀ

БӀаргаш хьадийллар Тухана. Шозза-кхозза яхар мо фо чуэзар цо мерех.

- КӀура хьадж йоагӀаш санна хетий шоанаӀ - хаьттар цо.

Хьадж яьккхар Асхьаба а.

- ЦаI-м йоаг, - аьлар цо. - Руслан, хьо вар-кх гӀаьле увзаш.

Руслан, хьа а гӀетта, ший барзкъашка хьажар.

- Са-м хӀама ягац, - аьлар цо.

- ЦӀа доаг! - цӀогӀа техар Ражипа. - Гой, ногӀар хийра долча гӀолла Ӏочууха кӀур!

Берригаш дӀахьажар уж подвала ниӀилгигахьа. Улгаш хийра долчада, жувр хьерцаш мо, Ӏочуухар кӀай кӀур.

- КӀаьнк бакълув, - аьлар Шахбулата. - Со хӀанз хъожаргва фуд.

- Со хьожаргва, - цул хьалхаиккхар Тухан.

НиӀилг дӀа а кхесса, сихха хьалтӀаваьлар из.

- Вай корашка айттача бакъахьа да хӀаьта, - аьлар Асхьаба.

Шо-шоай моттигаш хьалаьцар хӀаране.

КӀур цӀен тӀехьашкара боагӀар. «ЦӀи техай». - аьнна хийтар Тухана. Топ чӀоаггӀа хьабелаьца, лака тӀа пӀелг а оттабаь, кхоссавенна корах аравахар из. ТӀаккха ведда цӀен тӀехьашка иккхар. Сихъенна етта йолаелар моастагӀий пулемет. Топаш ювла яьлар подвала чура а.

ЦӀен тӀехьашка массехк деникинец бӀаргавайра Тухана. Пена йистте дуккха гӀадамаш а детта, цIи лотаяь боахкар уж. ПаргӀатта боахкар, шоашта тӀава цхьаккха саг а воацаш санна. ЦӀаьхха Тухан гучаиккхача, топ айе а вӀалла хӀама де а ца кхоабеш, багенаш айяьча бисар уж... Чехк-чехка лак озаш, кхозза топ ялийтар Тухана. Деникинцех цаI вожаши цхьаькха цаӀ дӀаэккхаши вайра цунна. Кхы дӀахо фу хилар ца зувш, ма хулла масса юхаведар из. Ца хаддаш етташ яр деникинций пулемет. Тухан, кхоссавенна, цӀагӀа чувахар корах. Ваха подвала чу иккхар. ТӀаккха мара ханзар цунна, пулемето ший чокхе цӀог дӀадихьалга..

Топаш сацийтар подвала чу багӀараша.

- ЗӀамига саг, сов майра а ма хила, - аьлар Асхьаба. - ХӀанз хье дийна висарах доаккхал а делахь.

Тухана хӀама юхааланзар. Юха а ше лаьттача кора юххе дӀаэттар из. ДӀадувшадир бӀаргаш.

- ЦӀа дагац, доагийӀ - хаьттар Ражипа. Туханага хьежаш вар из, бӀарг тӀера ца боаккхаш, хьо иштта майра хиннавий хайнадац сона, яхаш санна.

Тухан хӀанз а йистхиланзар. Цхьа тхьайсача санна латтар из. Кхы саго хӀама а хаттанзар цунга. «ЦӀи йоаяь ецаре, цаI аргдар», - аьнна хийтар Ражипа. Из бокъонца я а яйра. Хайра хьаллотае кхийнадацар из деникинций. ГӀадамаш тӀаьда дар.

Уж байддачул тӀехьагӀа кхы дӀанийсъе саг а воацаш, яйра цIи.

Юххера а сецар деникинций пулемет. ХӀаьта а сатем-м оттанзар. Топаш яр юрта вӀашкаетташ. Цкъаза совцар уж, цхьа ха яьннача гӀолла юха а йолалора.

- Юрта-м кхы а нах биса хиннаб, - йоахар Асхьаба. - Малаш ба-хьог! ужӀ Бакъахьа дар вай, цхьана даларе.

Лерг дилле ладувгӀа оттар нз. Вокхар а дувгӀар ла. Дика хетар царна юрта кхы а шоай нах биса. Цар моастагӀашта духьал тӀом беш. Цхьабакъда, уж малаш ба ховш саг вацар.

- ЦаI-м , со эгӀаваьвеце, Боскар хила везаш ва, - аьлар Шахбулата. - Ӏалаьмате из ший боахам дагабоаллаш вар из.

- Сона а хет из юрта ва аьнна, - аьлар Асхьба. - Вайца бакъахьа вар-кх, ше вусаш хилча.

- Боскар-м сона бӀаргавайра, - аьлар Ражипа. - Шоай коа латтар из, топ бе а йоаллаш.

- МацаӀ - хаьттар Микаила.

- Со укхаза хьавоагӀаш.

- Хьога хӀама аьларий цоӀ

- А. Цунна-м со бӀарга а вовнзар.

- ХӀа, тIаккха-м ше да.

Къамаьлаш сайцар. Ара баьдъерзаш йоагӀар. Шоаш болболча дIа ца легар тамаш йолаш, сов чӀоагӀа кӀаьдбенна а гӀойле яйна а бар уж. Цхьабакъда, ховра царна тхьовса йиш йоацалга. Уж геттара фела хила безаш дар латта гӀулакх: моастагӀий бар гобаьккха гонахьа.

- ДӀадаха дезаргда вай, - аьлар Асхьаба. - Вайна могаргдац е бийса укхаза яккха. Нагахьа санна йоаккхалой а, кхоана низ а хаьда кӀалдусаргда вай царна. Цул совгӀа... е... поатронаш а кхоачалуш ма латтий.

Тухана бӀаргаш хьадийллар.

- Со гӀоргвац цхьаннахьа а, - шортта корта лостабир цо. - Со... дийна ма вусаргвий аьнна венавац укхаза, вала венав...

Цхьаккха цецваланзар цо аьнначох. Уж шоаш а бацар, бусача хана дийна ма дусаргдий тхо аьнна, хеташ. Ӏоажала духьал баьхка бар уж. Из юхаяьлар. Ханна хӀаьта а. Бакъ йоах Асхьаба: поатронаш кхоачалуш латт. Цул совгӀа, шоаш а Ӏолийгабала боахк уж, бӀаргаш вӀашкаух. ДӀадаха деза.

ДӀадаха.

- Вала-м хала дацар, - аьлар Микаила. - ХӀаьта а гIулакх доацаш вала лац-кх. Вайгара поатронаш кхоачаелча, котамаш мо дӀалувцаргда цар вай.

- Цул тӀехьагӀа хьал а охкаргда, - тӀатехар Шахбулата.

- ЦӀена бакъда-кх из, - кхессар Асхьаба.

- Шо дӀагӀо, - аьлар Тухана.

- ЗӀамига саг, - Асхьаб дӀавийрзар цунгахьа, - вай дерригаш цхьана даьхкад хьа, юха а цхьана гӀоргда вай. Дийна дусе. Хьо-м тхо дисача а ваха везар дӀа. ЦӀагӀа чуотта а веза хьа. Да цӀагӀа висав яхацарий IаӀ Гнриханах а фу хиннад ха мег хьона. Сенах хов из цӀагӀа вий а.

- ЦIа-м оттаргвар, - аьлар Тухана.

- Цхьана гӀоргда вай. ХӀанзарчоа котдаьннад е кӀай жӀалеш. Дукха-м леларгбац хьона ераш вай лаьтта.

ЦӀаьхха етта йолаелар пулемет. Подвала чу багӀарнй гӀараш сайцар. ЛадийгӀар цар, кортош а айдаь. Пулемет хӀанз царна еттацар. Цох цец а баьнна, корашта дӀатӀабахар уж. Гуш саг вацар. Из тамаш а яцар, хӀана аьлча, боад болаш латтар ара. Пулемет наькъагахьа еттар. Цигахьа массехказа топ яьлар.

- ЦаI-м ва цига, - кхессар Руслана.

- ЦаI хинна а Ӏай-хьогӀ цига-м, - аьлар Асхьаба. - Хетаргахьа, массехк саг висав юрта. Ба малаш ба-хьог! уж, ба.

- Вайна вӀалла дагабоацараш хургба, юххе дахача, - кӀирвенна арахьежар Шахбулат а. - ЛадувгӀал! Хезарий шоана, юха а яьлар топ.

- ХӀанз фу лаьрхӀад вайӀ - хаьттар Микаила.

- КӀеззига сабардергда вай, - аьлар АсхьаСа. - ХӀанз моастагӀий ура ба, дохалургдац вай дIа.

Пулемета тата сецар. Цхьабакъда, топаш-м яцар соцаш: уж юкъ-юкъе ювлаш яр.

Юртах хьарчаш йоагӀар Ӏаьржа шийла бийса.

37

Боскар вар топ йийттар. Сихвенна хьувзар изиз еррига Солса-Юрт лорае аьнна ше висача санна. Бешамашка гӀолла дIа-са удар из. Цкъа цхьан оагӀорахьа водар, тӀаккха мича вахар ца ховш, вайна дӀавоалар, кхыча оагӀорахьа водар, вужар, табар, лачкъар, цӀаьхха юха гучаэккхар - кхаьч-кхаьчачара лира дов дора цо деникинцашца. Каст-каста тӀаухар из ший боахама. Ма хулла ший цӀенна моастагӀий тӀа ца кхачийта гӀертар из. Тамаш йолаш дар цаI: селла хьакхашта из леллаше, топ хьакхетацар цунна. ХӀаьта ше дIа-м дикка зе дора цо моастагӀашта. ТӀанийснийсвеннар вувра. Топ меттахьа тохар. Деникинцаш удар цох, дӀалечкъар. Шийца дуккха нах ба моттийтар Боскара царна. Шоашта топаш етта кийч а бенна, уж багӀаш санна хетар моастагӀашта хӀара доана, карта тӀехьашка. ЧӀоагӀа лоралуш, ладувгӀаш боаккхар цар шоай хӀара гӀа.

Могар а ца могар а дора Боскара, деникинцаш ший цӀенна тӀа ца бита гӀерташ, цхьабакъда, хӀаьта а вожаш юхекхоачаш латтар. Готтлуш боагӀар цар го. Геттара шоашта юкъе хьош латтар цар Боскар.

Гоннахьа цӀенош доагар. Бийса сийрдайоахар царех урагӀаухача алаша. Хьаухар даттарий хьадж. БӀаргаш Ӏувжар кӀуро. Яха моттиг йоацаш йиса борз санна, корзагӀваьнна хьувзар Боскар. Иоагача цӀераша ший цӀен сурт духьал тувсар цунна. «Иштта доагаргда-кх са цIа а», - аьнна хетар Боскара. Дог теӀар цун. Сихвенна юхаводар из ший цӀенгахьа. Цунга, дехьа а сехьа а воалаш, хожар, из хьалха шийна гуш санна. «ХӀама дергдацар Атбе Бамата яьхар даьдаларе». Уж дешаш дагадохар цунна наг-нагахьа. Шоай жӀали хьалаха велар Боскар. Шоззакхозза яхар мо кхайкача а, коа гӀолла хьежача а хьакораданзар цунна ‘из. Из, е цхьанахьа дӀалечкъа, е дийна хила дезаш дар. Вешта, цо де а дацар хӀама-м: вӀалла майра дацар из. ХӀаьта а, хӀанз из коа хилча бакъахьа хетар Боскара.

ТӀом дӀаболабеннача дийнахьа наькъа тIа йиса, меттахьа ца йоаккхаш латтача броневика тӀавахар Боскар. Цу сарахьа хӀанз кхозлагӀа водар из цунга хьажа. Броневиках кулг а детташ, корта эгабора Боскара. «Ма дукха аьшк хургьяр хьох, - аьнна хетар цунна. - Ма кхом ба-кх хьа, кхы пайда боацаш иштта латта езе».

Топ яьлар. Броневиках а кхийтта, «зов-в-в!» - аьнна гӀолбаьнна дӀабахар пхо. Боскар чехкка Ӏотебар. ЦӀаькха топаш яьлча, броневика тӀехьашка вар из. Тата ца деш, сихха беша ваьлар. ДӀалечкъар кӀотаргашта юкъе. Боадона юкъера хьагучадаьлар деникинций ӀиндаргӀаш. Уж вар иттех саг. Наькъа тIа латтар, броневик а йоацаш, шоашта чухьада кийчъенна, шок етташ латта бугӀа йолаш санна, лоархӀа ца беш, оагӀув озаш баьхкар уж цунна юхе. Цкъарчоа чӀоаггӀа цецбаьлар уж гӀалгӀашта мичара енай иззамо броневик аьнна хеташ. ТӀаккха гӀадбахар. Тамаш а яцар: мега машина яр царна хьалхашка латтар. ЦаI оатхал яккханза, хӀама динза яр из.

Дехьа а сехьа а бувлаш, лаьрххӀа къамаьлаш доладир деникинцаша. Цар дувцар хьа ца хозе а, уж броневик дӀайига уйла йолаш болга кхетадир Боскара. «Ӏовдала бац, - аьнна хийтар цунна. - ГӀалгӀай баларе, хӀанз-хӀанз яхаш, деш хӀама а доацаш, мукх а юийташ лоаттийтаргьяр. Гой, дӀайига гӀертий, хьатӀакхаьчаб а алалехьа.»

Шортта хьалъай а венна, цхьан гора эттар Боскар. Шозза топ техар цо, сих-сиха хьожаеш. Шаккхе дӀакхийтар. Деникинцаш броневика тӀехьашка лийлхар. Листта юха йолайир цар топаш. Цхьабакъда, царна гуш саг вацар. Кхы йоалаш топ а яцар, хӀаьта а сацпйтацар цар шоай дов. Боскар цу хана цхьа ткъаьх сажен гаьна а ваьнна, уллар. Циско мо мара ховалийтацар цо ше. ЦӀаьхха, ура а иккха, ведда дехьа ваьлар из наькъа. ХӀанз саг вац-кх цига аьнна деникинцашта хийттача хана, тӀехьашкара тӀа а вена, кхы а ши салте Ӏовиллар цо. ТӀаккха моастагӀий байдар, шоай байна нах а цар Ӏолийга топаш а юхе юташ. Цар когий таташ довлцца сабар а даь, броневика тӀавахар Боскар.

Деникинцех цаӀ садоахаш вар. Из теркал а ца веш, лаьттара йиъэ топ хьа а ийца, дӀавахар Боскар.

Ши беш вӀаший увчча ягӀача кӀарцхалашта юкъе гӀолла хьавоагӀа Боскар, пена тIа нийсвелча санна цӀаьхха соцавеллар. Шерра деладенна хьежар цун саькха бӀаргаш. Кхера-м бацар цар чу вӀалла а, цхьабакъда, цецвалар-м дар. Боскара хьалхашка латтар цо даим вувцача Бамата даь Атбе боахам. Лаккха лард а елла даь доккхий цӀенош, шера кораш. Аьшк теха тхов. ЦӀеношта гонахьа яхийта лакха тIо карт. Дехьа гӀолла хьалдаь дIаь>ха отар. Цох а хотталуш ков чудерзадеш хьайоагӀа лакха кхоалле. ХӀама ала йиш йолаш бацар Атбе боахам-м. БӀаьхий боахам бар. Цул совгӀа, - из юртарча хӀара сага ховш дар, - шортта доахан, жа, говраш яр Атбе. Паччахьа Ӏаьдалца айхха бувзам болаш хьадоагӀар цун цIа. Атби ше молла вар. Моллаш-м кхы а бар юрта, хӀаьта а Атбе сий цхьа ший тайпара латтар наха юкъе. Цох а цун цӀенах а хӀама ала лоархӀавеш наггахьа саг вацар. Из дар цунга низ а, хьал а хилар. Цул совгӀа цхьаькха а дар: Атби ше а, цун дезал а (кхийна кхо воӀн, йоӀи дар цун, сесаг ши-кхо бутт хьалха кхелхаяр) нахаца цӀаккха хьакхашта баьнна гацар. Цхьа цу юртара а боацаш, кхычахьара хьатӀабаьхкача наха санна хийра леладора цар шоай юртхошцара гӀулакхаш.

Атбе воккхагӀеи зӀамагӀеи вола ши воI хьужаре дешаш вар, хӀаьта юкъеравар - паччахьа эскара зпсар.

Атби а, цун дезал а шоай хьал-торо а оамалаш а тӀехьа дика бовзаш бар юртарча хӀара сага, цецвала эшаш хӀама дацар. Боскар цецвалар-м кхычунца дувзаденна дар: гонахьа доагаш латтача юртарча цӀеношта юкъе, цхьа гуш боацача ший ткъама кӀала лорабеш санна вӀалла хӀама данза латтар Атбе боахам. Кор, тхов, карт - цхьаккха пхо, снаряд кхетанза , цхьаккха а сакхат даккханза яр. Из чӀоагӀа тамашийна хийтар Боскара. ХӀаьта а из селла цецвалар-м цунца дувзаденна а дацар. Байракх ягӀар Атбе цӀен тхов тIа. Цкъарчоа из цIе йолаш санна хийтар Боскара: гонахьа доагача цӀеной ала ловзар цунна тIа. Цхьабакъда, дикка хьежача кхетадир Боскара, из цIе йоацалга. Байракх кӀай яр. ТӀем тӀа хинна веце а, Боскар кхетадеш вар цу тайпарча байракха маӀан.

Шийна кач ухка топаш а тӀехьа тетта Атбе коа чувахар Боскар. ЖӀале Ӏимадаш йир, цхьабакъда, Ӏаханзар: из цхьанахьа чуделла доаллар. ЦӀен кораш къайла дар, хӀаьта а кора гарг хийра йолча гӀолла йоагӀача сердалонах кхетадир Боскара, Атбе цӀагӀа нах болга.

- Яьй, чухь дий шо! - чӀоаггӀа йист а хинна, дахчан лагӀаш тӀа гӀолла ийче тӀа ваьлар из. НиӀ а йийлла, цӀагӀа чувахар хьаккхашта.

Ши къонах кадай духьалвера Боскара. Уж бар цӀендаь воккхагӀеи зӀамагӀеи вола ши воӀ: ШапаӀи Хьамиди, Боскар вовззаше а, юхабаьлар уж. Даьгахьа хьажар, Атби магӀа кора кӀал гӀанда тӀа вагӀар. Цунна хьалхашка латтар дӀаьха истол. Цу тIа Iи хьалъухаш хьадаьнна латташ шу дар: шортта дулх, дахчан оаркхо чу хьалтӀамаш. Ӏобетта берхӀа. Истола гоннахьа овттадаьдар гӀандаш, бархӀ-итт саг Ӏохалла.

ӀотӀаохкаденнача кӀайча цӀацкъамашта кӀалгӀолла цхьа саькха, дорха хьежар Атбе бӀаргаш. «Хьо фу дезаш венав укхазаӀ» - яхаш санна хеттар дар. Керта тӀа туллар даьре фазг, сулхьаш доахкар бе. КӀирвенна Боскара бӀарахьеже а, вицлацар из сулхьай буртигаш каста-каста даха.

- ХӀа, хьо ва из, - айлуш санна кеп оттайир Атбе, хьаша сий деш.

Дехьарча цӀагӀара хьачухьежача Атбе йоӀах бӀаргкхийтар Боскара. ЙоӀ чехкка юхаяьлар. Шаши хоза яр, сов хоза, цкъа бӀаргаяйначоа дагара да яллал.

Бамат цӀагӀа вацар. Боскара цӀаьхха шедар кхетадир, хаьда дӀадаьлар цун цецвалар. Атби а цун дезал а хьежаш бар деникинцашка.

ШапаӀи Хьамиди уралаттар. Уралаттар Боскар а. Цунга Ӏоха оалаш саг вацар.

- Эъ, дӀадолхаций шоӀ - ийккхар Боскарга.

Тхьовра из цӀагӀа чуваьлча санна юха а кӀирвенна цунна бIарахьажар Атби. Аьтта оагӀорахьа латтача Хьамида бат эзар, ший воккхагӀа волча вешийгахьа а хьажа, гой. вӀаштӀехьа вий ер яхаш санна.

- МичаӀ - хаьттар Атбе.

ЦӀаьхха гӀеттар из. Ха яха вале а, дегӀаца низ болаши хьаькъала вӀалла талханзеи вар Атби. ТӀехьашкара а, хьалхашкара а, шорал, лакхал, - цхьа виъсаьна хетар из, шкаф санна. ШапаӀн Хьамиди а бар, дегӀа зӀамагӀа хилар дӀадаьккхача, ахбаьхача санна шоай даьна тара. Алхха Шашии хӀанз цӀагӀа воаца Бамати бацар царна тара. Уж чӀоаггӀа царел эргаш бар. ДукхагӀа шоай еннача нанна тара бар уж.

Атби, лаьрххӀа хьатӀа а вена, Боскара хьалхашка сецар.

- ХIа, фу даьккхар оашӀ! - цхьа гӀожа, цӀимхара кхессар цо. - Шоай даьша, даь-даьша, оаш а хьамелдаьр, хьавӀашагӀа мел техар доадирий оаш! Э-э, Ӏовдалаш яӀ-кх, Ӏовдалаш, - корта оагабир цо, - тамаш еций цу хьаь чу вира дар миссел а хьаькъал ца хилар.

ЦӀагӀа гӀолла дӀа-схьа волавелар из. ЭгӀазне хьалкхувсар цо, сулхьаш а доахаш, хьалха лаьца леладу аьтта кулг. Боскар Атбена бӀарахьажжача латтар, йист а ца хулаш. Дагахьа раьза вар из цо дувцачоа.

ДӀатӀа а ваха, оаркхо чура цхьа хьалтӀам хьаийцар Атбе.

- Еррал мичад вай къам, фуд вай дувцар, фуд вай къувсар! - хьалтӀам берхӀала кхессар цо, из тӀехьа а баха, Ӏобахар истола тӀа.

Юха а ший моттиге Ӏохайра Атби. Доккха садаьккхар.

- Гой, - дӀахо дувца волавелар из. - дӀаэца мегаций шоашка яхар. Со а ма вий молла а волаш, са воI а ма вий полковник а волаш. Японий тӀем тӀа а, немций тӀем тӀа хинна, деррига дуне а дайза. Цунга мукъагӀа ладувгӀа мегаций, къавеннача сога ца дувгӀе а. Ший къаман водар хилча дика хетар малав, дика хетаргдар а малав!

- Со-м раьза ва..., - юххера а баге йийллар Боскара. - Дудари, Асхьаби, Шахбулати - уж бар-кх оалал тӀера тасса деза, бокъо яккха еза яхаш...

- Бокъо яьккхарий цар, тфу цар бокъонна, - туг тессар Атбе. - Халакьяйтар-кх юрт, мохк. Дудар фуйӀ Шахбулат фуйӀ Йовсараш! Тайпаш да цар дувца, даьй ба цар бувца. Къе мискаш я-кх, босякаш!

«ВӀаьхий вале а, дикагӀа барех-м хьо а вац, - аьнна хийтар Боскара. - Гой, Ӏоха а оале. Хьо сона дика вовз, даьра вовз. Саг духхьал леш латте а, йоалах мара хӀама лургйолаш вац. Юхаэцача хана иттаза дукхагӀа а эц. Сонта ва, кура ва»...

- Атби, из... цхьа хаттар дар са. Йоккха топ чукхийтта отар а, подвал а дохадаьд са. Уж... деникинцаша ях аз-м, сона хинна зе юха меттаоттадергдийӀ Со а, дий хьона, шо мо, дий хьона, юстара хила гӀийртав.

- Ха-ха-ха! - белабелар Атбе къонгаш.

Бехк боаккхашха царгахьа бӀарг лекхар дас, вокхар белам сецар цу сахьате.

- Уж топаш деникинций йийӀ - Боскара тӀаоттадир воккхача саго ший бӀаргаш.

Вож ший баламех Ӏоухкача топашка дIа а схьа а хьажар.

- Ераш я, ераш-м, из... - цӀаьхха дегӀ хьалнийсдир Боскара, цӀимхара йийрзар юхь. - Сона, зе даьд, - кхессар цо гӀожа. - Со сай цӀагӀа вар. Царца а акхарца а гӀулакх долаш а вацар. Декхаргда, валлахӀи да-кх, сайна даьр-м, из-м Деникин мара вацар, Наполеон хьадийн а венна тӀавоагӀе а-м.

- Боскар, - аьлар Атбе, хӀанз кӀаьдагӀа дар цун лер, - Боскар, сона вовз хьо. Хьо вац совдараш дувцаш а, цу босякашта юкъе ухаш а. Сона шедар хов. Хьо хьал-торо а долаш, хьаьнала вахаш саг ва. ХӀанз вайна тӀабоагӀар боккха низ ба. Наполеон веце а. ХӀаьта вай къам, юха а ях аз, зӀамига къам да. Вай дег тӀара мутӀахьа хила деза паччахьа, паччахьа викалашта...

- Паччахьа-м тӀера ма кхессавий, - ийккхар Боскарга.

Сабар аьлча санна, из ший къамаьла юкъеэккхара раьза

воацаш, кулг айдир Атбе.

- Сигала даьла ва, - аьлар цо, ши кулг ай а деш, урагӀа а хьежа. - Даьла, хьай пурама тТара ма дахалахь тхоӀ - Паккха юха а Боскара бӀарахьежар из. - Лаьтта паччахь ва. Иштта хиннад. Иштта хургда. Из дӀакхеталуш воацар, ираз дайна даькъаза саг а ва. Вай Мухьмад пайхамара а...

ЦӀаьхха сецар Атбе лер: ара цхьа гӀараш яьлар.

- Волле, гӀо, - гӀожа кхессар Атбе.

ШапаӀи Хьамиди сихха хьатӀаболабелар Боскара. Иистхнла кхелехьа коа тIа ваьлар из.

- Укхазахьа! - кулг дӀаозадир цун Хьамида, хӀаьта ШапаӀ сихха коа-наӀарашкахьа волавелар.

ЦӀен тӀехьашка кхоаччаш юхахьажача Боскара байра, Атбе коа чубоагӀа къонахий. Царна тӀаювха форма гушше, кхетадир цо, уж деникинцаш болга.

- Наьха саг вий вайцигаӀ - йистхилар цаI.

Из яр Бамата оаз.

ЦӀен тӀехьашка гӀолла хьайоагӀача картах йоаллача зӀампгача наӀарах аравалийтар Боскар Хьамида. НиӀ тӀа а теха дӀабеллар аьшка загал.

Боскар цхьан юккъагӀа сецар, уйлане а ваха. ЦӀаьхха дагабехар цунна, даим воагаш хинна ший боахам. Сихвенна цӀенгахьа вийрзар из, шедар диц а даь.

Цхьабакъда, цунна дагадаьллар, дог Ӏувдаш хиннар нийсделар цӀагӀа: Боскара боахам боагаш латтар. Лотаденнадар отар, цӀен тхов. «Къарс-къарс» яхаш сийгаш а тувсаш йоагар цIи. Коа хьувзаш деникинцаш бар. Саца а лачкъа а дага ца дохаш, цхьа бӀаргаш дайна саг мо, вахха царна дӀатӀаэттар Боскар. Деха дар цун дог. Мел чӀоагӀа са диадар цо ший, из боахам бахьан долаш, нз лоро гӀерташ!.. Мел хала гулбаьбар цо из... ХӀанз... Шедар дайра. ЦӀи йоаечар яьннаяр; едда йолхача эмалкий дIауха кхасараш санна, детталора цӀера алаш. ЦIи сиха яр. Ма хулла чехкагӀа ше дергдар даь яла гӀерташ санна хетар из.

УстагӀа Ӏаьхар. Цхьа набарах сомаваьлча санна, юха меттавера Боскар. МуӀаш лаьца ши устагӀа текхабеш, отар чура аравоагӀа деникинец бӀаргавайра цунна. Жа даггара юхатеӀар, дӀа-схьа тувсалора, карардала гӀерташ. Салтечо яппараш йора: халла мара уж соцалацар цунна.

ЦӀаьхха Боскар бӀаргавайра деникинца. Керта тӀара чеш хьайра цун, кулгаш мелделар, дегӀацара низ дӀабахача санна. УстагӀий дайдар, ка техха карара а лийлха.

Боскар нийсса уралаттар, салтечоа тӀалаьца топ а йолаш. Вож кхо топ аьрда баламах Ӏоуллар цунна. Салтечо шортта кулгаш айдир. Цхьабакъда, Боскара из везаш вацар. Кхыметтел дага а дацар цунна из каравугалга. Лак эзар цо. Топа аьшка чура аратехар сома ала. Эъ, даьла, хьона гаций ер, аьлча санна, сигала урагӀ а хьажа, вежар салте.

Вокх деникинцашта топ яьлча мара, бӀаргавовнзар Боскар. ТӀабайдар уж цунна. Ювла яьлар топаш. Ший баламах кӀарцхал Ӏоттаделча санна хийтар Боскара: цох хьокха а луш дӀабахар цхьа пхо. КоанаӀаргахьа ведар из. ЦӀаьхха сецар, удаш духьалбоагӀа нах бӀарга а байна. Уж а деникинцаш бар. ТIаккха беша иккхар Боскар. Цига а деникинцашта тӀанийсвелар из. Ши топ Ӏотессар цо. Вож шиъ шийга йитар: цхьацца бе цхьацца. ВIалла ваха а вала а моттиг йоацаш хьайзар из, моастагӀий сов дукха болаш. Из дӀахьайз-хьайзача оагӀорахьара хьагучалелхар уж. Боскар кхестар. Ца хаддаш ювлийтар цо ший шаккхе топ. Юххера а доагаш латтача цӀен тӀехьашка нийсвелар из. ТӀера ӀотӀалегар хаьшкаш, сийгаш. МоастагӀий тӀакхоачаш латтар цунна. ХӀанз кӀалхарвоалачара ваьлар-кх ер аьнна хийтар царна, цхьабакъда Боскар цӀаьхха, топа хи теха кор чу а дахийта, кхоссавенна цӀагӀа чуваьлар, Ӏолохвелар из. Боскар къайлаэккхарах кхы а чӀоагӀагӀа дорха йийрзача санна, ма даггара ювлаш яр арахьа топаш. Кора санагӀах, пенах детталора пхорч. Шокарч еттар цар, цӀенъкжъе а тӀехьа детталора цкъаза, гоалдувлаш. ЦӀагӀа кӀур бар. БӀаргашка, бага ухар из. Юххе доагаш уллар чудайта кор. Доагаш дар вож кораш, ниI. Боскар кхайкавора. Ӏимерца йӀайха яр цӀагӀа. Боскара кхетадир боахам кӀалхарбоаккхачара баьнналга. «ДӀаваха веза. Даьлар ер», - аьнна хийтар цунна. Алхха хӀанз мара бокъонца из уйла дег чу йоссанзар цунна.

Боскар шортта ураэтар. ХӀанз цхьа говзал езар. Ара гобаьккха моастагӀий ба. Цар дӀаара а хьожийтаргвац из. ЦӀаьхха цхьа хӀама дагадеха, чехкка шийна тӀера чокхи Ӏодаьккхар цо. ТӀаккха поднара дӀатӀа а ваха, - цунна цӀи тӀакхаьчаяцар, - гӀайба юкъе беллар цо чокхена. МӀарга теха чудахийтар цхьаькха кор а. ХӀанз ков долча оагӀорахьа. Деникинцаш чукхайкар цунга. «Аравала! - йоахар цар. - Каравола, воагаргва хьо!»

Боскара теркалдацар уж цӀогӀарч. Цхьан кулгаца кхесса коа арадахийтар цо гӀайба юкъе боалла ший чокхи. «ЖаргӀ-жаргӀ» аьнна топаш яьлар цхьатарра. Деникинцаш чокхена тӀахьийдар. ХӀаьта Боскар ше чуваьннача корах юха араиккхар. Беша гӀолла дӀаведар из ший ма хулла масса, мостагӀашкахьа кхыметтел юха а хьажанзар. ЦӀен юхе листта топаш йолаелар, цхьабакъда, цхьаккха пхо тӀехьабанзар Боскара. Из тамаш яр. Уж ювла топаш, ерригаш шийна етташ санна хетар Боскара. Иштта дале, мичад пхорчӀ Кхы гоама а яц цар топий аьшкаш!

Боскара бёзам бар хиннар фуд ха юхасаца. Керда дег чу ессача уйлано дайтанзар цунга из. «Кхы аз де хӀама дац цига, фуннагӀа дале а, вахар мара, - йоахар цо дагахьа. - Боахамах сийна цIи яьлар... Ха-зама йоагӀе, юха вӀашагӀтохаргба. ХӀаьта хӀанз... сатехха ваха веза».

Гоама яцар деникинций топий аьшкаш. Цар хӀанз Боскара еттацар топаш, керда гучаваьннача сага еттар. Из саг Микаил вар. Подвала чура аравала чӀоаггӀа ший безам боаццаше венавар из. Зувзар цун деррига дегӀ, сов чӀоагӀа кӀаьдвенна. Иштта гӀойле яйна бар цун юхебиса новкъостий а. Шахбулата кхетадора, нагахьа санна юртара сихагӀа дӀа ца долхе, моастагӀашта шоаш карадахар кхерам болга. «КӀеззига юрта сатем отталца сабар дича бакъахьа да вай, - йоахар Асхьаба. - ТӀаккха аттагӀа хила тарлу вайна. Гой, хӀанз михьарбаьнна ма хьувзий ераш».

Иоалаш яцар пулемет. Топ тохаш бацар подвала чу багӀараш а. Юрта, хӀаьта а тийна яцар. ЭгӀа а магӀа а топаш ювлар, «гӀогӀ» яхаш, ала бетташ доагар цӀенош. Деникинцаш дIа-схьа удар, наг-нагахьа чӀоаггӀа цӀогӀарч а детташ, яппараш а еш. Из шедар дӀахозар подвала чу багӀарашта. Шоайла йист ца хулаш, цхьацца уйлане баха багӀар уж.

Шоашта гаьна йоаццаш лпстта топаш йолаелча, шевар хьайра уж. Лерг дилла ладийгӀар цар, корашка а айтта. Деникинцашца тӀом беш вар моллагӀа вале а цаI.

- Мала хургва-хьогӀ изӀ - шийга хоатташ санна аьлар Асхьаба.

- Хетаргахьа, шиъ ва уж, - аьлар Шахбулата.

- Новкъостал де вай царна, арадовла вай, - аьлар Руслана.

- Со гӀоргва цига, - хьалнийсвелар Микаил.

- Со а воагӀа хьоца, - цунна дӀаюхе эттар Руслан.

- Дика да. Цхьана гӀоргда вай, - аьлар Микаила. - Шо Ӏе хӀаьта. Тхо юхадахка гой, дӀагӀоргда шо.

Асхьаба хӀама юхааланзар. Иистхиланзар вожаш а.

Микаили Руслани чехкка хьалтӀабаьлар подвала чура. ЦӀен йийлла латтача наӀара юххе Ӏогорахайшар уж. Цхьа юкъ яьккхар, арахьежаш, ладувгӀаш. Гонахьа йоагача цӀераша ков сийрдадоахар. Цхьа дийна хӀамаш мо лаьтта ловзар ӀиндаргӀаш. Топаш соцаш яцар.

- МоллагӀа цига вале а, хетаргахьа моастагӀаша чӀоаггӀа юкъевеллав из, - аьлар Микаила.

- Дахарий вай, - аьлар Руслана.

- Волле.

Микаил иккхар цӀагӀара хьалха ара. Цунна тӀеххьа аракхоесавелар Руслан а. ЦӀаьхха пулемет йолаелар. ХӀанззалца уж арабовргболга а ховш, хьежаш лаьттача санна. Цар когашта юххе гӀолла лаьтта аьхар пхорчаша. Микаил кхоссавелар, шийна хьалхашка эза йоаллаш тӀӀирг йолаш санна. ЦӀен тӀехьашка эккха кхийра цун. Руслана кхензар. ЦӀаьхха горавахар из. Аьрда кога кӀоажо тӀа пхо кхийтта. Чехкка пена юххе дӀатӀатеӀар Руслан. Пулемет даггара етташ яр. Микаил вахача оагӀорахьа, цӀен пенах а, Руслана уллув лаьтта а детталора пхорч. Пулемета юхадухьал дов деш бар подвала чу багӀараш, шоай арабаьннача новкъосташта гӀо хургдацар-хьогӀ аьнна хеташ. Цхьабакъда, вож хӀаьта а соцаш яцар.

Руслан висар. ХӀанз Микаила тӀехьаводача вацар из. Юхаверза лаьрхӀар цо. Из де а дацар атта. ХӀанз-хӀанз яхар мо вера кхерам болаш дар из.

Цхьа юкъ яьккхар цо, велча санна дӀа-схьа ца хьовш, теӀӀа уллаш. Пулемет подвала корашкахьа йийрзар. Руслан шортта наӀаргахьа дӀатекхар. Сецар из. Юха а кӀеззига дӀатекхар. Наирах чувоаллаш мара ховаланзар из моастагӀашта. Ховаланзар аьлча а, иштта хийтар из Руслана. Юха а сихъенна из волчахьа етта йолаелар пулемет-. Руслан теккха цӀагӀа чуваьлар. ХӀанз кхераме яцар цунна пулемет. Еттийта шоай безам мел ба. Подвала ниӀилг хьайийллар Руслана. Новкъосташа г!о дир цунна Ӏочувоалаш, Лоаме тӀеххьарча лагӀа тӀа Ӏохайра Руслан.

- Са никъ хиланзар, - кулгаш доаржадпр цо, шийна топ кхетарах бехке ше волаш санна.

- ТӀаккха... МикаилӀ. - хаьттар Асхьаба.

- Из вахар, - жоп делар Руслана.

Ражипа топ хьаийцар цунгара. Пена юхе дӀаоттайнр цо из. Цул тӀехьагӀа новкъостал дир икк Ӏойоаккхаш. Пхо кӀоажох чакхбаьннабар. Икка чу дикка цӀий Ӏайнадар. ХӀанз а Ӏоухаш дар из кӀежах.

Ший фоартах йоалла палчакх хьаяьстар Тухана.

- Хаьбайтал ког, - аьлар цо, Руслана дӀатӀа а ваха. - Аз дӀаехк хьа чов.

Руслана Ӏояьккхар ший кога тӀара цхьа пазат.

- ЦӀий соцаде деза, - аьлар Асхьаба.

- ХӀанз соцадергда.

Тухана, Iо а вийрза, дӀайнйхкар Руслана когах яь чов. ТIаккха юха тӀаювхийтар пазат.

- Алхха, ер, икк-м тӀаювха йиш хургьяц хьа, - аьлар цо.

Руслан, хьал а айяь, бӀарахьажар ший икка. Из тиша яр. Топ кхийттача Ӏург доаллар. ХӀаьта а - лело мегаргйолаш яр. Шийна кхо хете а, кхы бӀарга ма гойла хьо, аьлча санна, кхесса саьн чу яхийтар из Руслана.

...Боскар къайлаваьлар. МоастагӀий из кхетаде а кхензар, хӀана аьлча, цӀаьхха вена цун когаметта хьаэттар Микаил. ХӀанз цунна гонахьа бнйрзар уж. Царна моттар, ведда Боскар а тIавена Микаил а - цхьа саг ва. Феткен техача санна ала бетташ, гобаьккха гонахье сийрдайоахаш доагар Боскара цIа, отар. «Къарс-къарс» яхаш лелхар ардакхаш, дӀа гӀолла дӀаухар сийгаш, Ӏолегар хаьшкаш, чуухар кирпишкаш.

Микаил, цхьанне шийна чоал ког техача санна, цӀаьхха дӀавежар карта юххе. ГебагӀа тоха дагахьа, шинна кулгаца айяь топ а йолаш, шийна тӀавоагӀа цхьа салте вожавир цо, наькха т!а топ теха. Вожавир цунна тӀеххьа воагӀа цхьаькха а. Цул тӀехьагӀа ураиккхар из. ДӀаведар карта юххе гӀолла, Ӏо а тебаш. Ма даггара баьде йолча кхача гӀертар Микаил, цхьабакъда, деникинцаш сов дукха бар. Никъ бехка кхийра цар цун. Микаил юхасецар. ЦӀаьхха мелделар цун кулгаш, Ӏоежар бера топ. ЦӀип кӀежаш Ӏодоладелар цун къамаргах. Букъ юхатехар цо картах; Ӏо ца вожа гӀертар из. Цхьабакъда, хӀанз дегӀ хьаллоацалуш дацар цун когаш. Кхоачаш из гора а вахале, тӀакхаьчар цунна деникинцаш. Цхьанне картах дӀатӀатоӀавир из, дегӀах гебагӀа чакхбаьккха. Наькха тӀа ӀотӀаоллабелар Микаила корта, Ӏоежар кий. Салтечо катехха юхабаьккхар гебагӀа. Микаил гӀарссе вежар, чӀоаггӀа юхь лаьтта Iо а кхеташ. Цун кий хьакха, ший топа гебагӀа цӀенбир салтечо.

- Хьадел, цӀерал кхоссаргбар вай ер бӀехал, - аьлар цо, топ карта юхе дIа а оттаяь.

Виъне, айваь, водавир цар веннав е днйна ва ховш воаца Микаил. Кхесса доагаш латтача цӀагӀа чувахийтар корах. Цул тӀехьагӀа шоай кулгаш, цӀендеш барзкъех Iо а теха шортта араболабелар уж Боскара коара. ЦӀаьхха чӀоаггӀа тата даьлар, «гарт» аьнна цар дегаш тохадолийташ. Берригаш иккха юхахьажар уж. Уж сов кхерабала безаш хӀама дацар: Боскара цӀен тхов бар из, каг а бенна, чубаха. ЦӀеча кӀормаций гурмат яьржар сигала. Микаил велар. Цун новкъосташта хӀама хацар. ХӀанз-хӀанз из юхакхачарга дог доахар цар. Йоалаш яцар моастагӀий пулемет. Ераш шоаш а бацар топ кхоссаш. ЛадувгӀаш багӀар уж.

ХӀанз юрта кӀезиг-дукха сатем эттабар. Наггахьа мара топ ялацар. ЦӀераш яр йоагаш дӀахьаж-хьажача оагӀорахьа. Царна гонахьа хьувзар деникинцаш: цаӀаш хайша багӀар, вожаш уралаттар, кхоалагӀбараша дахча тӀакхухьар. СалаӀа, пхьор даа кийчлуш бар моастагӀий. Юрт царга яр.

Микаил вагӀацар. Шоай садуаш бар цун новкъостий, из дагавоаллаш. Шахбулатах оагӀув а теха, тхьайса вагӀар Ражип. Вожаш берригаш сомабар. Йист ца хулаш, вӀаший бӀара ца хьожаш багӀар уж цу баьдеча шийлача подвала чу.

- Тамаш я-кх дийна вале, - юххера йистхилар Асхьаб.

- ХӀанз лаха а мишта лохаргва из, - доккха садаьккхар Шахбулата. - Нагахьа санна чов а яь дӀаваха ца могаш цхьанахьа из улле а даьра ях аз-м. Юрт йоккха ма йий, хьанна хов, из мичав, малагӀча оагӀорахьа вахав.

- Вай а... хӀанз дахача бакъахьа да, - аьлар Асхьаба. - Кхы цунга ца а хьежаш. Бийса кӀоарга яхай. КӀезигагӀа дале а, кхо сахьат даьнна хургда из ваха. Дийна валаре, юхавена хургвар.

- ДӀадаха деза вай, - аьлар Руслана а, цар дувцар ше кхетадича санна. - Деникинцаш тийнаб. Цудухьа хӀанз цар цӀерашта юхе а ца гӀерташ, вай дӀадолалойя, кхы Iа яха теркал ца де а мег вай. Царна сенах хов, вай шоай нах да е наьха да. Баьде ма йий вайна.

- Хьо бакълув, - аьлар Асхьаба. - ЦаI-м да: дIа пулемета юхе багӀарех чӀоагӀа лорадала деза вай. Царна гойя - довргда шедар.

ГӀайттар уж. Ражип сомаваьккхар Шахбулата. Подвала чура ара а баьнна, цхьацца воалаш, шортта, гӀар-тата доацаш, цӀен тӀехьашка баьлар уж. Асхьаб хьалха а волаш дӀаболабелар беша гӀолла. Наькъа йисте кхаьчача, цӀаьхха улицагӀа хьавоагӀача цхьан сага тӀанийсбелар уж. Саг сецар. Сайцар ераш а.

- Шо малаш даӀ - хаьттар саго.

- Хьона мала везарӀ - хаттара духьал хаттар дир Руслана.

- Кравцов.

- КравцовиӀ Из цигахьа хила веза хьона, - гаьна йоаццаш йоагача цӀергахьа кулг дӀалостадир Руслана.

Деникинец дӀавахар. Ӏехавелар из, Руслана майрра шийца юха къамаьл дарах. ХӀаьта акхар доккха садаьккхар. Юха а болабелар уж. Когаш дӀадетталора цар, гора ухар. Атта дацар баьдеча бус беша гӀолла ваха. Къаьстта хала воагӀар Руслан. ПӀелгий юхьиг мара Ӏоловзалуш бацар цун топ кхийтта ког. Човно чӀоаггӀа лазар дора. Кхы саг духьал ца кхеташ, хьовзам ца хулаш ТӀохар коа кхаьчар уж. ЦӀен ниӀ йийлла латтар. Цу гӀулакхах цецваьлар Тухан. Ший новкъосташта бӀара а хьажа, цӀагӀа чуведар из. Чехкка юхааравера.

- ЦIагIа-м саг вац, - аьлар цо. Шерра дийлла дар цун бӀаргаш. Шоана хой укхаза фу хиннад, яхаш, хетташ санна хетар цо. - Дохадаь да цхьа кор а, - тӀатехар цо.

- ДӀабаха хургба уж, - аьлар Асхьаба.

Сабардел, ладувгӀалӀ - дийхар Шахбулата. Вожаш сайцар.

- Хозий шоанаӀ

Берригаш бешагахьа дӀабийрзар уж, цхьа тата хеза. Цига саг вар. Лоралуш, шортта дӀатӀаболабелар уж цунна. Тухан цӀаьхха, дӀахьалха а иккха, дӀатӀаведар беша воаллача сага. Из вар цун да ТӀох.

- ХӀа, хьо ва из, - аьлар ТӀоха, воӀ бӀаргавайча. - Гой, хьа йишеи вошеи дӀадолла каш доаккхаш воалл со.

Тухана новкъосташкахьа вӀалла дӀа а хьажанзар из. Гонашка кхаччалца мара кӀоарга бацар цо баьккха кӀоаг. Бел лаьттах IочутоӀайир ТӀоха, хьалтессар цхьан бе йоллал йост. ТӀаккха юхасецар. Ший лазача юкъа тIа оттадир цо цхьа кулг. КӀоага юххе ферта тӀа ухкар Алхастеи Дебийи декъий. КӀеж мо доккха тIадамаш Ӏодоладелар Тухана бӀаргех. Цхьаккха хӀама хаттанзар цо. даьга. КӀоага чу Ӏочу а ваьнна, бел хьаийцар цо цунгара.

Кхы а белаш а ена, Асхьаба а, Шахбулата а, Ражипа а дIа-айтта, чехкка каш даьккхар. Цхьан юххе Ӏочубехкар Алхасти Дебеи. Цул тӀехьагӀа. йост тӀахьакха, боккха боарз бир. Дицдаланзар чурташ а: царна меттел ши бекъилг бегӀар Асхьаба.

Сатоссаш латтар, уж юртара арабоалача хана. Лоамаш гуш дацар. Шийла яр. Елхаш яр шик.

БӀаьха а хала а бар цар бе беза никъ.

vk.com/ingbooks

Ингушские электронные книги

http://vk.com/ingbooks