Аьттув

Роман ингушского писателя Матиева Абаса на ингушском языке

Редакторгара

ЦIокъа санна цIи йола кIант,

Лома санна лир дола кIант,

Хьа цIи ма йожийла лома мелий,

Фу ма хадалда гила берза мелд!

Йоазонхо мел говза вале а, цун къоалам мел шаьра бале а, вай даьй хинна хоза гIулакх долчча тайпара хьахьокха цун вIаштIехьдаргда аьлча, бакъхеталуц. ХIаьта а, хьамсара книжкадешар, ер роман яздеш дукха къахьийгад йоазонхочо, из гIулакх тарлучча тайпара хьахьокха лаьрхIа.

ГIалгIай меттаца чам болаш а, из безаш а, цунна тохкамаш деча сага дикка сакъердалургда укхунца: цIенача наьна меттаца яздаьд ер. Цхьаболча наха духтIабовла хала хургда, аьнна, хетача дешай маIан деш, дошлорг а диллад йоазонхочо ше чакхвоалаш, шийна цох совнагIа къахьегам хиннабале а.

Укх тIа дувц ткъестлагIча бIаьшере даьхача гIалгIай къаман хьал: цар вахар, валар, саг йоалаяр, маьре яхийтар, кхыдар.

Говзача йоазонца духтIавоаккх дIадаьннача а хIанз юкъе лелача а къаман дуккхача хозача гIулакхашта, дикача Iадаташта. Шуне багIаш, болхаш-боагIаш, нах вIашагIкхийттача мел эздий хиннаб уж бувхача гIирса, къамаьла, гIулакха. Хьагойт халкъа ловзарашка а яхьашка а мишта дакъа лийцад.

Къаман кицашца хьахьокх хьаькъал, хьинар, кхетам, ширача замангара хьадоагIа даьй - оалама лоаца, чулоацама доккха - кицаш мишта кхетадаьд. Духхьал хьа а аьнна, фега дIа ца дохийташ, вахарца дувзаденнача гIулакхашца уж мишта хотташ хиннад. Масала: «Боахамах ахча хилда хьа». Йоазонхочо хьахьокх кицан боккъонца маIан, из сардам болга, цхьаболчар цох ловца лоархIе а.

КIоаргга гойт зIамагIаша боккхагIий сий дар а лерхIам бар а. Мохк вIашагIкхийттача дош ала безам бале а, боккхагIашта бIарахьежа, из юхатохарца, воккхача сага йистхила дагахьа Iаса аййича, цунна мишта терко ю.

Дийшача наьха сийдар, Iилманцара чам, из Iомаде хьужаре йиллар, дукха ха йоаццаш тIаийцача бусалба дина нах тIакхера белгало я. Иштта дунен Iилманна гIалгIай тIакхувш хилар гуш да доазол арахьа, Россе шахьарашка цхьаццабола къаман къонгаш деша а, балхаш тIа а хилар.

Саг лозавича е цамогаш хилча, шоай хьинарах тийша ца вуташ, лорага кхайкаро, кхайкача хьава лор хиларо, лор ший балхах кхеташ хиларо лорал довзаш а цох кхеташ а хилар гойт.

Iаламах а дика кхеташ хиннаб дай. Хургбола хаоттам белгалбеш, ханаш хиннай цар. Из гойт къаьстта укх тIа дувцача «оагIора ера» яхача дено.

Хьамсара книжкадешар, укхох дувца дуккха дале а, дIаходар хьога дут аз, Iайха бергба-кх Iа укхун мах! ГIоза а дешалда Iа ер!

Хамхой Ваха

БАЗАР ТIА

Винза ваь а,

ваьр кхийна а

даьр дисадац.

ГIалгIай мехка йоккхагIчарех йолча юрта Наьсаре ерача денна базар оттар, черсий, къоаршой, хIирий, гIумкий, гIазкхий, кхыметтел гуржий мехкара а нах боагIаш. АргIанарча базара дийнахьа цига ваха лаьрхIа, лоамара араваьлар, шийца новкъостий болаш, Жабал. Шаьрачахьа Iахо мел вода, мах дикка лакхагIа боландаь, жаи гаьзарийи дохка болхар уж. Жабала дохка дугар шоай долчарех ах совгIа жа, шоашца кIеззига гаьзарий а йолаш, уж хургбар цхьа ткъаь иттех корта. Жена хьалха яр цхьа эрш ах эрш хиллал шозза чоалъяьнна муIаш йола мосала бодж.

БIийг йолча хана денз, Жабала хьалкхеяь, хьайба иштта хилар тамаш йолаш, геттара кхетаме яр из. АргIанара Iул кхаьча ше жега водаш, бежа муIех дIаболлар Жабала дуача хIамах бизза тIорми. Из воацар цунна тIа а кховдийтацар бежо. ТIорми баккха веначунца лира моастагIал а хулар цун, тIакхайдар лозаве а тарлора. Жа маша ма эттинге, лакхе, шув тIа яьле, Iоюжар из, жега бIарг кхоабаш мо. Делкъа ха ма хиллинге, Жабала хIама ала ца дезаш, шув тIара Iолохеяьле, хийцце тIайодар даьна. Вокхо тIорми хьа а баьккхе, цу чура из раьза хургйола юа хIама лора цунна. Саббаре шийна кхаьча моака диэ, юха а яхе, ше иллача Iоюжар. Цох дувца-м дуккха тамашне хIамаш дар. СалаIа дIавижачча тхьайсе, кIеззига наб йий 1улга воалла саг хьасомаваьлча, дукха нийслора жа тхьовра шоаш хиннача доацаш. Бакъда, бодж хулар, пурхаш беш, сагота хьувзаш. Жега воалар хьагIеттача, хийцце йолалора из. Бодж йодачахьа жа даха хилар шеко йоацаш, тIеххьа волалора 1ул доаккхаш вар, дукха ха ялале Iула тIа а кхувра.

ДаьттагIа тух доахаш хьаст бар Жабалар. Из а цу бежаца дувзаденна хьал долаш бар.

Лоам бахача наха, шоай тух доахаш моттиг еце, гаьзарашта юкъера «чIарх» аьннагIа йола остолг е боштолг чу а елле, цар ма юъа хIама юийташ, тезагIдола хий а меладеш, ши кIира доаккхийтар. Уж геттара тезлора. ТIаккха дIахийце, бIаргкхоабар царга. ДIаиде, хьаиде, ког Iобийтте, лаьттах бата бухь хьийкхе, юххера а цхьан метте мотт хьекха йолалора. Цигара аьхкача, туха берхIа гучабоалар. Цу метте чанаш оттайий, берхIа хьачубетташ, царна кIалха цIи йоагайора. ТIаккха кхийхке Iанарца хий дIа а дахе, кIай жувр мо дола тух юхедусар. Наха, ийдеш, дIакхухьар из. Эца воагIачо, бежан е устагIа дув ха нийсйий, цIий хьалаьце, из дихье дIа а тохийте, кийчдойтар тух. «ЦIий техача, цунна эшар хьалдизе, бос а баьле, кIайлу тух», - оалар боккхийча наха. Бусалба ди хьатIаийцача цIий деттилга дитад, из хьарама да аларах.

Жабала лаьрхIадар, жа-гаьзарий дIа а дехка, саг цIайоалае. Цхьацца бахьанаш нийслуш, гаьнадаьннадар гIулакх, цIайоало вIаштIехьа ца доалаш.

Маьре яха йиша мара нанас даь хIама дацар Жабала. Бакъда даьна баь вежарий бар, цхьа йиша яр, хьашт мелд дика а болаш, мога новкъостал а дора цар.

Да венна дукха ха яр, Жабала вIалла дага а вагIацар из. Укхун нана йоалаяьяр шоай даьна боккхагIболча дезала, шоай нана ма кхелхинге а. ЯьгIано йоI яр ГIайгIат, акхар даьга йоагIаш, бакъда, хьаькъал долаш, къонахчун мо денал долаш, саг яр. Ена дукха ха ялале велар мар. Ер йисар ший шин берацеи маьр-дезалцеи. ВIалла еха а ца хьовзаш, цIен доал хьабеделла, маьр-дезалца тарлуш, ший маьр-цIаьшца дагайоалаш, кхийначоа саг йоалаеш, йодар маьре йохийташ, дIаходи-хьар ГIайгIата шоай вахар.

ЗIамагIа вола маьр-воI, саг йоалаяь, дIабувваьккха; баха хайшар ераш. ХIаьта денз, кхийча йиIиг яхийта а, воккха хилча воIа саг йоало а ма езий, яхаш, даим цIена-хьаьнала къахьегаш, хьавIашагIкхийттачох етт эцаш, жа эцаш, гаьзарий эцаш хIама дора ГIайгIата.

ЙиIиг йодаш, дехкадар шоай долча жех кхоалагIа дакъа. Мога новкъостал вежараша даьдар йодача йишийна. ТIеххьара дезалхо хIанз хьахинначох саг йоалаяь Iохоаве а, цIен эшар-дезар эца а, несийна эша гIирс вIаштIехьабаккха а лаьрхIа вохийташ вар ГIайгIата воI Наьсаре жа дохка.

Жабала дика бовзар Наьсаре бода никъ. Шолха гIолла Iоъарабаьнна, аренашка да бодар из. Уж моттигаш акха ядаш, пана яр. Фийла хила везар. КIезиг-дукха кагий оакхарий хулар цига, наггахьа бертий а нийслора. Цар зе де тарлора, цхьаь цу аренашка хилча. Цудухьа, виъ-пхи саг вIашагIкхийте, ден сердало йола ха а нийсйий, чакхбоалар цига гIолла базар тIа болхараш; хьалха а, тIехьа а, уллув а баьле. Иштта, хьайбаш лорадеш, низ бола бений жIалеш а хулар царца. Хийла царех пхьаро ше цхьаь борз ювш а нийслора.

Кхы зе-зулам доацаш, цу моттигах дIачакхбаьнна, салаIа сайцар базар тIа болхараш. Акхарца вар воккхалгахьа леста цхьа саг. Цо дувцар:

- Ер вай чакхдаьнна моттиг вай пачъхьалкхе илла я. Укхаза цун кертера шахьар Магас хиннай. Из яккха ихача гIаьрхоша шозза йоха а яьй. Хьалха йохаяьраш моалой ба. Ялх бетта тIом баьб ца йоаккхалуш. Цхьаккха духьале йоацаш, шоаш тIанийсбенна моттиг шаьръеш, хьабоагIа уж цецбаьннаб духьалъ-эттача низах. Цар лаьрхIа хиннад; кхычахьа санна шоашта наIараш хьаелларг, ца елле, сарале ераш караберзабе. Иштта шоаех бIубеннача царна укхаза хетар хиннадац. Цу замалахьа тIехболча тIема гIирсаца кийчбенна хиннаб моалой: пенаш дохо дIарзаш а, шурдолгаш а, кхыдола герз а долаш. Дуне даьккха боагIаш моалой ба, аьнна, хезача; вайцига а бахканза Iергбац уж, аьнна; кийчо яьй шахьархоша. Цу хана лоам, байдда лелаш, дукха денале эбаргаш хиннаб. Мохк баккха гIаьрхой баьхкалга хайча, оарцагIбаьхкаб уж. Моалошта, шоаш арахьа болга ца хойташ, чIоагIа зе деш хиннад эбаргаша. Шоай низ бохачахьа баьлча, боккхий нахи, бераши, кхалнахи дIакарарбаьха, лоамашка хьалбига лаьрхIад шахьархоша. Цига тIаухаш, моаста-гIашта гургбоаца ха а нийсъеш, нах лоам хьалкхийлаб байдда лелачар. Юххера а ежай шахьар. Дошлой хьалха а болаш, вувр вувш а, висар карарвоалаш а, лоам хьалчубахаб вайнах.

Магас тоаенна шахьар хиннай, наха мел эшар а долаш. ТIема чIоагIале а дIаходар а хиннад. Къаьстта лостам хиннаб шахьара. Из лелабеш лаьрххIа кагийча наьха тоаба хиннай, шо-шоай аргIагIа ха а деш, аьрдагIвар хьехамца кхетош; цох хIама ца хуле, низамца соцош, боаггIа бехк а бий. Бакъда цу тайпара гIулакх кIезига нийслуш хиннад, цигара нах, кхетам лакха болаш, хьаькъале хиннадаь. Эшша хьехам бе нах а (зиракаш оалаш хиннад царех), дарба деш говза лораш а, моллагIа хIама хьаеш, безза тайпара пхьараш а хиннаб Магасе. Цига лоаладеш цIаста, дошув, дотув, аьшк, кIала хиннад. Царех еш хиннай пхьегIа, хозлен хIама, герз. Юача хIаман гIулакх а чIоагIа лоархIаме хиннад шахьархой. ХIара дезало, гуйренга ха ма кхаьччинге, чуоттош хиннай кхаьра бугIа. Биъ бетта ма дуъа ялат а дуийташ, кхоабаш хиннай из, Iан хьалхара бутт хьахилча лахьанна ювргйолаш. Них а йий а доаккхаш хиннад цар, бакъда цу йоккхача шахьар чу шера-керте веха саг гуш хиннавац. Магасах дувца дукха, дийца варгвоаца хабараш да, уж дувца ха а хургья. ХIанз салоIаргда вай, сецца базар тIа кхача а, моттигаш дIалувцале, цига хила а деза. Биса никъ дукха беце а, ханнахьа долалургда вай.

Уж, вай даьш леладаь гIулакхаш, дицдалийта йиш яц; багара-бага дувцаш, дас воIага, цо ший воIага оалаш, ноахалгара ноахалга дIадахьа деза. ХIанз дIадув-шаргда вай, аргI-аргIагIа цхьацца фийла а волаш!

Сатоссаш, ший аргIах жега хьожаш хиннача воккхача сага гIовттабир новкъостий:

- Сухалбе, долалу ха хиннай!

- ХIарррой, - яхаш, Жабал хьалхаваьлар. Да волавелча, пурхаш баь, бодж а йолаелар; шеббола устагIа шийна тIехьа болаш.

Дукха ха ялале, Шолжа берда йисте кхаьчар ераш. Цхьан таках IокIалбаьнна, кIезига атагIа гIолла баха, хий тIехига долча хи гечув лаха дехьабаьнна, пIендарашца зуло бодача новкъа хьалтIабаьлар Шолжа атагIара. Тоъал сийрдаяьннаяр. Базар гаьна яцар, хьежача хоалора тхьовре Iокхаьчача наьха, говрий, доахана гIаларташ. Хьахозар наьха гIараш; говрий терсар; доахана, же Iехар.

* * *

Баха Iокхаьчар базар тIа. Хоза лостам бар цига, хIара хьайбан моттиг къаьст-къаьста йолаш.

Пхи-ялх дистан хиллал моттиг яр базар иллар. ДIоахал хургдар кхо бIаь пхьагIат, шорал - кховзткъа. ЮкъегIолла Iободаш шера никъ бар, хийцца дехьеи сехьеи вордаш хьал-Iо йохалургйолаш, юкъе нах а лелаш. ПхорагIа чакхбоалаш массехк никъ бар.

Цу сахьате го бир Жабала жена, лоамара доаладаьлга ховш.

- Лоам даьжача же дулх, дерста хиларал совгIа, чехка кхийхка а доал, чам болаш а хул, - яхаш, дувцар базархоша шоайла.

Жабала жа, гаьзарий, дукха ца говш, ахаш маьхалдаьлар. Вожаш, кIеззига теIагIа хиларах, дIа ца эцаш, хьеделар. Цу ханна говрбаьри воагIар, базара мах дIабехаш. Дала дезар дукха дацар. Цо дIадийхар наха дIа а луш, из дIачакхваьлар.

ХьатIа мел венар, тамаш еш, хьежар Жабала бежага, йохкий, бехха мах лургба, яхаш. Жабала оалар: «Бодж йохкаш яц, мах укхун ба а бац». Цхьабараш, сибат доахаш, кIирбеле хьежар, муIашца сакъердалуш. Жабал ца кхетача меттала къамаьл дора, «восемь» а яхаш. Из-м эрсий меттала фуд ховра укхунна. Шозза чоалъяьнна уж тара а яр «бархI» оалача таьрахьа.

Сакъердаме ловзараш-яхьаш дар базар тIа. Кой вIашагIлетадора. Базар тIа лета мел баьча комал котбаьлар цхьа Iаьржа ка. Из бар керта юххеда кхозза кIалтIаяьнна йоккхий муIаш а лоацо сома фоарт а йолаш, лакха боацаш, бIаьха оагIув болаш, тIаяьнна йоалтIе йолаш. Цунга хьежачар дувцар: «Вайнаьха жех ба из, хан чу нийсбенна хилча, из мо дегI-кеп дола ка эшалуц». БугIаш летаеш а яр моттиг. Цига а сакъердалора наьха.

Базарал арахьа говраш хехкаш моттиг яр, лаьрххIа кийчбаьча баь тIа цхьа оаса болаш. Шийяр хьалха еча, чIоагIа раьза хулар говр йола да. Шолжа тIа IокIал а бувлаш, ворда тIа тоъал нах а хувшабеш, шоай говрий низ дIахьокхаш, берда босенах урагIбоагIача новкъа говраш гIертаераш а бар. Цхьайолчо итт саг тIавоаккхар. Иззамо йола говр чехка маьхала а йоалар.

Цу массадолчунга хьожаш сакъердар базар тIа баьхкачар. Жабал а Iензар дакъа ца лоацаш. Иштта нахаца са а къердалуш, дисача жех устагIа бохкаш ер волаш, гаьна воацаш IовоагIаш вайра укхунна, дукха ха йоаццаш шаьрача ваха Iоъараваьнна, шоай юрта ваьха Наьсар. Шоайла бовзаш а, дукха безаш а, товш а бар ераш, даьшка денз хьа. Моаршал а хаьтта, дахар-денар а дийца, дIай-хьай фу леладу хайча, Наьсара аьлар:

- Укхазара даьлча, вай тхацига гIоргда, тIаккха, са а леIа, бийса а яьккха, сецца цIагIоргва хьо! Тха цIагIарчарна а хоза хетаргда хьо бIаргавайча. Со, кIеззига го а баьккха, юхавоагIа вайна.

Доккха товр хилар Жабала вовзар бIаргавайна. Лоам вахача хана а, вар Наьсар хоза гIулакх доаллаш, ше моллагIча сага тIанийсвелча, къаьстта бера хIаьта а, товр дийце е из хьаьсте мара дIа ца водаш. Из укхунна дег чу дижадар, ше хьаста да воацаш хинна хиларах. Цудухьа из дукха везар.

Йисар дукха ха мичай, новкъостех фу хилар хьажа со, аьнна, хьал-Iо ваьлар Жабал. Уж а латтар гаьна боаццаш, цхьаццанахьа дIатар а бенна. Лоамара акхарца Iовенача воккхача сага аьлар:

- Малх завале кхаьчача долалургда вай, сийсара леIача кIеззига са а леIа, хIама а кхаьлла, гIоргдолаш. МаьркIажа хана, Iаьржача дукъа тIа кхоачаргда. Цигга бийса яьккха, сецца цIагIоргда.

Иштта латташ, бIаргкхийтар акхар базара юкъеда IовоагIача, тхьовра базара мах дIабехаш хиннача баьречох. ХIанз цо йоахар:

- Сона тIехьа вордаш йоагIа. ХIара базара веначо ший хьайбаш лаьтта моттиг цIенъеш, нувхаш ворда чу товсийла.

Жабала из дика довзар. Ворда юхекхаьчачо лостам бора ше латтача. Нувхаш Шолжа юхе дIа а кхухьаш, лаьрххIа цу гIулакха йийзача цIера тIа техкар. Цу метте а хьожаш саг вар. Вордаш ювтташ йокъ дIакхухьар наха шоай бешамашка Iоехка, из йиллача ялат дика хул, яхаш. Делкъийга саг висацар базар тIа. Саг а е хьайба а хиннад аргдоацаш, лостам хулар базархой дIабахача. Массанахьа, дага мел дехача: баь тIа, наIарга, карта юхе хIамаш Iо а ца увттаеш, иштта цIена бахар цу хана нах.

Ераш лостам баь боалашше, Жабала юха тIавера Наьсар.

- ХIанз вай тхацига долх. Аз аьннача тайпара цIагIоргва хьо, - аьлар цо.

- Соца новкъостий ба, - аьлар укхо.

- Новкъостий новкъа бац, мичаб уж, - аьнна, тIава-хар из царна. Гуш дар хIилла йоацаш хьаьшашта гIу-лакх де из гIертилга. Цо леладер кхетадаьча воккхача сага, Iадика ювцаш, кулг а лаьца аьлар: «Тхога дIа ца доалаш диса жа а да, цIадаха сагота а да тхо, хьа Дала къоабала сагIа долда».

Цигга Жабалага аьлар Наьсара:

- Ераш, хьай диса жа, гаьзарий Iа маьх тIа хьалоре, дехка ахча дIалургдолаш, аз хьаэцаргдар хьогара. Юхадехкача кIезиг-дукха сайна пайда а бергбар, хьа саг йоагIача хьалвоагIаш царех хинна ахча хьал а дахьаргдар.

ЗIамига волаш шийца цо леладаь гIулакх бахьане, фуннагIа даь а цунна гIулакх де лаьрхIа волча Жабала, геттара раьза а хинна, аьлар:

- Боджи, дIара цхьа устагIеи, - юкъера дикагIа бола устагIа белгал а боаккхаш, - дохкац аз, вожаш хьайна ловчча маьхах дIаэца.

Цу сахьате, шаккхе да раьза волаш, мах тайра.

- Из дIара вай мах ца беш бита устагIа аз хьона Даьла духьа лу, лоам вахача хана, Iа тхоай цIенца леладаь хоза гIулакх бахьане, - аьлар Жабала.

Эцаргбац, аьнна, Наьсар духьалваьлча, аьлар:

- ЗIамига волаш, Iа со цкъа хьастара мах бац из, дIаэца Iа, Даьра, лургба!

Цар къамаьл хозаш латтача воккхача сага а Наьсара а асар хинна, бIаргех хий даьлар. Иштта хоза дIа-са къаьстар уж.

ХЬОАЛЧАГIА

Лоам, дукха йоккха йоацача юрта, ГIанажби виIий кхоана саг йоагIа, яхаш; кхайкарал дар деш. Из дар Жабала саг йоагIа ди.

Ерача дийнахьа Iурре хьааха болабелар нах. Селххане хьалкхаьча цига вар Наьсар а. Цо аьлар Жабалга:

- Жа маьхалдаьннадац са, тIехьагIа хьалдахьаргда аз ахча, е хьо Iовена нийсвелча дIалургда!

ХьоалчагIа тхьовре хьадаьннадар. Iоховшшал нах вIашагIкхийттача, хIама дуийтар. Йистебаьннараш юстаро багIар. Замеш болха ха а яр хьакхоачаш латташ.

ХIама диа багIача наха тIавера цу коара воккхагIа.

- Замеш бахале, кIеззига ловзар отторгда вай, шуга сакъердийта. ТIаккха оамале бола мехкарий а кагий нах а замелха бохийтаргба, цхьа воккхагIа хьалха волаш, - аьлар цо.

МагIа вагIачо цунга аьлар, Ковнаркъ аьнна цIи йоаккхаш, Iойистхинна:

- Iа ма аллара, кагийча нахага ловзарца са а къердийта, паргIатта гIоргда вай нускал доаладе, сихдала дезаш мичад вай, саг укх юртара йоалае езаш хиларах.

Ловзар дикъденнача гIолла юхатIавера Ковнаркъ. Цо аьлар тхьамадага:

- ХIанз, шун пурамийца, саг цIайоалае гIоргда вай. Замелха гIоргбола нах харжа Iа, цхьа доккха оарц ца доаккхаш!

Тхьамада юхагIертар:

- Оаш белгалбе цига гIоргбола нах, шо фусам-дай да, шоана дикагIа ховргда из гIулакх, - яхаш.

- Долче, - аьлар Ковнаркъа, - Iайха белгалваьккхар Iа оалаш, тхоашта бакъахьа хетар оаха оалаш, хоржаргба вай замеш.

Цхьаккха дича, ежача хIаманца водалга дацар, юрт лоам тIа хиларах. Цудухьа замеш гIаш болхар, цхьабола кагий нах говрашца бар. Саг йоагIачара саг йодача кхаччалца, готта наькъа такилг дар, сонка тIагIолла додаш, дехьеи сехьеи шув болаш. Моттиг саббаре, лоралуш ваха везаш яр; наькъа тIара Iолайжача, ахка ваха а тарлора. Сих ца луш, болхар уж; хьалхеи, тIехьеи, уллуви кагий нах болаш. Баьреех цхьабараш айхьаза хьувзар: шув, ира боацаш, лайжано нийсбеннача; говрашка чоабол эцийтар; мехкарашта уллувбаьле, бегаш бора; наггахьчар зоахалол а дувцар.

Эздий са а къердаш, дIакхаьчар замеш. Духьалбаьхка, моаршал хаьтта, тIаийцар уж фусам-даьша. Ловзар оттадаь, даа декхарийла волчунга хIама дуийташ, зоахалолаш дувцаш, кагийча наха маьхкарашка коарчамаш кхухьийташ, сакъердийтар замешка. ГIула-кх даьнна, цIенгахьа берзале, замеша хьалдиза дезар ши-кхо гIулакх: берашта ахча тасса дезар, говраш лораяьчоа гIулакх де а, яь богах доагIар дала а дезар. Боарам хоадабаь-м дацар из, саг югача наьха таронга хьежжа дар. Берашта ахча лора, цар дог хьаста а, бераша баьккха ловца дика хул аьле, царга из баккхийта а. Говраш лораяьчоа а лора хIама, из раьза хургволаш. Яь богах доагIар а лора.

Дулх кхехкаду яй, дукхагIа йолча хана, шин-кхаь юрта цаI мара хилацар, цунца кхаь-диъ тайпара кодилгаш а дулх кIалтIадоаха аьшкан е дахчан мIараш а хулар. ХIама дика леладеш волча сагага лелабайтар из, ший кхоачамца, дика-во нийсденнача, цигара дIа а хьош; гIулакх даьлча, юха а бахьаш. Из бахьа веначо, юкъагIара хьадаьккхе, шалтеи тIехкари Iодилла дезар, тешама, ше яй дIахьоча коа. Шалтеи тIехкари Iо ца дуле а, яй-м дIабихьачо, гIулакх ма даьллинге, юхахьоргхиларах шеко яцар; хIаьта а массагIа нийслу, аьнна, лостам а низам а дезаш болча наха вIашагIъелла ваIад яр из. Яьста юкъ йолаш пхийттарваьнна саг лелаш во товра. Иштта саг бIаргавайча оалар цу хана, яь бога дихьад Iа, аьле. ГIулакх ма даьллинге, сов чехка цIен а байте, хьабеначо дIахьора яй, ший кхоачамца. ТIаккха, ший шалтеи тIехкари хьа а ийце, яь богах замеша хьаденна ахча дIалора. Цу ахчах, нагахьа еха хуле, яьцара хIама тоаяйтар, эшар эцар. ГIулакх касто нийсденна, ахча совдоале, цхьаькха яй эцар, ший кхоачамца.

Замеш, зе-зулам доацаш, цIакхаьчар. Къаман Iада-тах нускал чу а даьккха, маьр-нана дIачу а йига, модз кхаллийтар цу шиннега. Ер модз мо мерза хилда шун вахар, яхилга да из. Хоза са а къийрда, сарахьа дIа-къаьстар нах. ХIара водачо ловца баьккхе, хьоалча-гIийна ахча лора, ший таронга хьажже.

Наьсар а цIавахар; хьоалчагIанна хIама а денна; аз тарлучча тайпара декхар хьакхетийтаргда шоана, аьнна.

КЕРДА ВАХАР

Керда вахар доладир ГIайгIата ший воIацеи несийцеи. Хоза тар а луш, баха хайшар уж. ВIалла хазацар, йоккха саг несийна а воIа а тIачайха. Несийга йистхулаш оалар: «Ай, Дала дукха йоахае хьо, Дала хайра де хьох». Къовсам бола хIама-м цо маьр-дезалца а леладацар. Нахаца таръяла ховш саг яр ГIайгIат.

Иштта бахаш цхьа ха яьлар. Ахча хьалуш Наьсар вацар. КIеззига ший юртахошка а доаллар Жабала жа дехка ахча. Из хьалуш а саг вацар. Саг ена цхьа ха яьннача гIолла, ГIайгIата аьлар:

- Ахча хуларе, нус даь-цIа югаргьяр, хьаьрча де-кхар а дIалургдар вай!

Саг цIайоагIаш, гаргарча наьха цхьа лоадам боаццаш ахча хьаьрчадар акхарех. ХIама яхаш саг-м вацар; хIаьта а декхар дIадала а кхыдола гIулакхаш хьалдиза а лаьрхIа; болхача нахаца; цхьа иттех устагIа ийца; базар тIа вахар Жабал; жа а дохкаргда, хуле Наьсаргара ахча а хьаэцаргда-кх аз, аьнна.

Ше Iодигараш дIа а дехка, Наьсарга хьадала хIама а доацаш, цIавера Жабал. ЦIакхаьчача, хIаранена наIарга водаш, саббаре уж дIакхета а беш, юрта доаллачаргара ший декхар хьадийхар цо. ДукхагIчар хьаделар, цхьачар теркал а винзар. Чувеча наьнаца дагаваьлар воI.

- Дукха ваха, са кIаьнк, сих ма лелахь. Хьа вежарашта, веший къонгашта из долчча тайпара дIахайча, уж а Iергбац, къовсам хила а тарлу. Воай хIама бахьане коарча наха цатоам бергбацар вай. ХIанзарчоа сатоха, Даьла къахетамца, дикадар хургда цох, - аьлар нанас.

Коарча наха дIа а хайна, нах бахийтар юрта декхар доаллачарга, ер иштта долга тхона хайнадац, укхох водар а ца хулийташ, хоарцо а ца ювцаш, тха хIама хьада, дутаргдоацалга-м бакъда шоана, аьнна. Юкъе-бахача наха лаьрххIа къахьийга, халла хьаделар из декхар. ХIаьта денз хьа, Iоттараш еш, доацар дувцаш, цатоамаш леладора Жабала цу наха.

Цхьан дийнахьа, гIараш хеза, Жабал дIаараваьлча, къувсаш бераш дар. Уж хилар цаI укхун вешийи вож декхар хьадаьккхача наьхеи, вIаший ханнара ши кIаьнк. Жабал мо из хеза IотIабаьхкача, иштта а ераш гоама болча, къайсача кIаьнка наха во яппараш йир Жабалага:

- Хье иштта къонах вале, хьай Наьсаре доалла декхар цIада Iа, Iаьсашта юкъе уст санна берашта юкъе а ваьнна, царех а ца леташ!

Духьала хIама ала велча, нанас даь хьехар дагадеха, йист ца хулаш, чувахар Жабал, шоай кIаьнк ийца.

ТIаккха, кийчвенна, декхар хьадеха Наьсаре вахар. Наьсарга хьадала хIама доацаш; боккъала, со юха а ма вайта; са декхар хьалцIа а дайта , аьнна, цIавера. Хийла дага а дохар: «Даьллахь, дитача фу дар-хьогI из, къинтIераваьнна», - аьле. Дуталуцар; наха, хьадаккха ца вухьаш дитар цо из, алар кхерар.

Цхьан дийнахьа юрта саг йоагIача вахар Жабал коарчарца. Иштта баьхка, акхарца хьагIъяраш а бар цига. Ловзар а этта, акхарбарех а вокхарбарех а кагий нах халхабаьлар. Укхун даь-веший воI Сихавар дика ваьлар, аьнна, наха могавича; из лоа ца луш; вокхарех цхьанне аьлар:

- Ши тIоара вIашка мел техача, халхабувлачул гIойле яр акхарна, Iоа Наьсаре доалла шоай декхар цIадахьаре. Акхарех дош а ца хеташ, шоаш къонахий бале, дIадаккхийта, яхаш, баша а ца башаш, ма лелий наьсархой. Нах балара уж а, цхьа эсала хIамаш я-кх, - яхаш, даггара велар хабар дувцаш вагIар.

Тхьамада аьлар:

- Хьона сага пурам деннадац, хьайна хой таккхалча вагIа, эздий доаца къамаьл а ма де Iа а е цхьанне а. Укхаза ваьха, шаьрача ваха Iоъараваьнна Наьсар во къонах а вац. Ераш, цунга декхар доалла хьанаьхканаькъан а, ба эздий нах. Воашта са а къийрда, наьха гIулакх доха а ца деш, дIадаха деза вай.

Тхьамадас даь къамаьл бакъдир массане. Кхы саг йистхиланзар, ловзар дIаходахар.

Из къамаьл дIахозаш, юстара латтачар дувцар:

- Из, укхазара Наьсаре ваха Iоваха саг, ва а вацар во къонах. - Тхьовра тхьамада соцаваьр белгал а воахаш, цар йоахар, цун моастагIал дар цу тайпарча нахаца. ЦIаккха царца машар а хилацар цун. Цудухьа вувц цар из, гоама хилара бахьан а из да.

* * *

«Къарс-къип» яхаш ГIайгIатар бахаш, нускал дена шу дала доаллар. Цхьан дийнахьа Жабала воккхагIа волча вошас Аьлабоарза ше волча гулбир беррига шийл зIамагIа бола коара нах. Гулбенначарга цо аьлар:

- Сона кIордабаьб из декхар бахьане наха бу тIех-беттамаш; дукха хIама а дацар из, вайца тарлуш ваьха а вар Наьсар; къинтIерадаьнна, дита мегаргдар из. Сона хетар из да, айса яхар динза даргдац а яхац аз, шоашта хетар оаш а ала.

ХIаране ше-шийна хетар аьлар. ДукхагIчар йоахар:

- ХIанз из дуте, низ ца кхоачаш дитарг хургда, сих ца луш, каст-каста хьа а дехаш, воай хIама цIада хьожаргда вай.

Цу тIа уйла сецар массане а. ДIай-хьай къасташ Аьлабоарза аьлар:

- Хинна моллагIа кердадар сона хайталаш!

Чувеча, кийчвенна, со Наьсаре вода, лойя декхар дахьаргда аз, аьнна, араваьлар Жабал. ВоI накъаваккха араяьннача нанас аьлар:

- Наха фуннагIа дувце а, Наьсарга эздий доаца дош ма алалахь! Хьо цунна юхе зIамига ва; из дукха хIама а дац; шийга хилча, цо хьалургхилар бакъда хьона. Нагахьа цунга хьадала ца хуле; ахчан чIоагIа сагота дар тхо; цудухьа венавар со, аьле; цIавоагIаргва хьо!

* * *

Нах бувшале Iокхаьча, бийса Наьсар волча яьккха, Iуйрийна ханнахьа гIетта, фусам-даьша хьаоттадаь фетхал а кхаьлла, кхы хIама ца хьоадеш ваха эттар Жабал. Из декхара гIулакха вена хург лаьрхIача Наьсара аьлар:

- Тахан дIадала хIама дац сога, боккъал новкъа ма хила, вIаштIехьа даьлча, дахьаш хьалвоагIаргва со, из бахьане кхы укхаза Iо а ма гIерта, дукха ахчилг а мичад из.

Жабал «ахчилг» алара раьза хиланзар. Кхы хIаманна-м вокхо а аьнна хургдацар из. Таккха, кIеззи-га оаз лакх а яь, укхо аьлар:

- Сона-м ахча да из, хьона цох фуннагIа хете а. Кхы гоа а ца деш, вай айхьаза ца доахаш, са хIама хьалцIадайта, - тIаккха, нанас аьннар дага а деха, халла сатеха, лаьгIо тIатехар, хедалуча оазаца, шийга ГIайгIата аьннача тайпара, - ахчанна сагота да тхо, цудухьа венавар со, - аьнна.

Гуш дар Жабал эгIаз чIоагIа вахалга. Iадика йийца, кхы йист ца хулаш, цIавахар из.

Сарахьа Онгушта кхаьча, гаргарча наьхацига бийса яьккха, сецца дIаховахар Жабал. Эса тIа ер кхаьчача хана, малх лакхбеннабар. ДIахьежача, хин юхегIолла воагIа ши саг вайра укхунна. Гаьнара байзар шийца моастагIалдараш. IотIакхоачашше, духьалвоагIарех цхьанне аьлар, ца вашашшо:

- Хьадаьккхарий Iа декхарI

- Укхо-м мича доаккхар из, ер-м лоза ца веш ше хьавайта а доаккхал деш ма воагIий, - аьлар шоллагIчо.

- Шоашта бала боацар ца дувцаш, дIагIо шоай новкъа! - аьлар Жабала.

- Ца долхе фу дергда IаI - духьала во яппараш йир вокхар.

- Хьаштдоацар ца дувцаш, совцадалара шо!

Кхы а Iоттараш еш, лаьрххIа качбахка а безам болаш, хьайзар вожаш. Цхьа моллагIча шин сага-м, дIа ца етте а, шийна хьа ца еттийташ, хийцца духьалъотталургволаш, дегIаца низ болаш, «тIах» аьнна саг вар Жабал. Кхы уж ца совце, царна качваха лаьрхIар укхо.

- Хьадувла, шоаш селлара дика къонахий дале, - аьнна, ер лата кийчлушше, цу юхегIолла боахкача, гIараш хаза байдда тIабаьхкача наха, юкъелийлха, дIакъоастабир ераш.

Жабал цIавахар, вожаш шоай новкъа бахар. ХIара цатоам бола хIама сов ме доал, Наьсарцара чам эша а лора, цунцара моастагIал сов а доалар Жабала. Делкъийга цIакхаьчар из. Декхар доацаш воI цIавеналга хайча, нанас аьлар:

- ХIама дац, шийга хилча хьалдахьаргда, кхы цига юхаваха а везац.

Жабал цIавеналга хайна Аьлабоарз а, Сихавар а, кхы а коара нах а ихар ГIайгIатарга. Шийга, фу хилар, аьнна, хаьттачунга; Жабала оалар: «Кастта хьалдахьаргдолаш да». Бакъда новкъа хиннар хьоадинзар, кагийча наха хайча, вожаш човхабаь, цатоам совбалар кхераш. Чуболхаш, боккхагIаша йоахар:

- Наьсара ше хьалдалцца, кхы хьоадергдац вай из!

* * *

Цхьа иттех ди даьлча аргIан Iул кхаьча Жабал жега волаш, из волча ваха Сихачо аьлар.

- Боккхийбараш иштта ала ба. Даргдий вай нах белаш даьгIаI Тахан а тIехтехад сона цу гоавараша. Воде хьо гIо; везе со а ва; хьо ца воде, со се гIоргва цига. Со воде-м, аз е ахча дахьаргда, е цар саг есаралла воалоргва, е сай дакъа дайтаргда.

Даь-веший къонгашта юкъе, харцонна са ца тохалуш, сихо вар из. ХьаннагIчунга моллагIчо яхье а, гIелал а лоалацар цунна, цудухьа вар Сихавар эгIаз-ваха.

Жабала аьлар:

- Ер къамаьл Iайха даьлга сага ма хайталахь.Тахан Iул даьккха воал со Кхоана денз лаьрххIа цу гIулакха къахьийга, цхьа хоадам баь, дукха ца говш, аз хоам бергба хьога. ТIаккха де дезар дергда вай цох.

Сихавар дIаводашше; хоадам бир Жабала; сов чехка, кхайкарал а ца деш, тарлой декхар цIада.

Ше чувахача, дагахьадар къайла а дита, Жабала наьнага аьлар:

- Кхоана Iуйрийна тух тIа гIоргва со, тоъал ха а я со цига ца хула, вай туха хьастага хьежа, цига лостам баь, хинна пайда а бахьаш цIавоагIаргволаш.

Цу къамаьлах нана тийшар. ХIана тешацар из, дунен чу ваьлча гIоне цо оапаш бийца ца хилча.

ШоллагIча дийнахьа ханнахьа, эша кхоачам хьаийца, араваьлар Жабал. Мел воIах теше а; тахан, хIана дар хац, сааькхъухаш хьувза ГIайгIат; из хIаманга ца водаш цIагIа Iийча бакъахьа хеташ яр. Бакъда хIама оаладаланзар, йистхилча елхара мухь балар кхераш, къургаш а даь, таккхалча Iийра.

ВоI къайлаваллалца, тIехьахьежаш лаьттар нана. Корах арахьежаш, нускал а дар, маьр-нанна ше латталга ца хойташ, бIаргех Iоухаш хий а долаш. Цунна ховра Жабала леладер. Нускалга бийцабар Жабала ше хьу никъ, бакъда, ше цIа ца воагIаш, кхо ди-бийса доале мара сагага дIа ма ала аьннадар.

Цу бус Iокхаьча, гIулакх долчча тайпара дIадийцар Жабала Наьсарга.

- Из бахьане боккха цатоам хиннаб сона а са наха а. Ер иштта латте, тхоайла хийрадовлар а барт эгIар а кхерам болаш да тхо. Хьашт долччара са декхар хьада, ахча доацаш, со цIагIоргвац хьона!

Къамаьл лаьрххIа долга хайра Наьсара.

- Даьллахь, хьо бакъ а ма лув, аз хьога ювцар харцо а ма я. Етт бехка а, тIабувха гIирс бехка а, аз хьо декхар доацаш цIа а ма вохийтаргвац. ХIанз пхьор диа, салоIаргда вай, Iурра дIадоладергда вай из гIулакх, - аьлар Наьсара.

Шоаш Iобийшача, аьлар фусам-дас хьаьшанга:

- Цу жех хIанз а хьадаланза ахча доалл са укх юрта, из хьаэцаргда вай, кхоана цхьана дIанаIарга а даха. Эса-чIоже а вах са ахча доалла саг, цига хьалдаха, цунгара а хьаэцаргда. Цхьа гаргара саг вах са цига, таронна во воацаш, эшар цунгара хьатIа а дийха, хьа ахча аз дIалургда, хьо цигара цIагIоргва.

Сабелгало йоалаш гIайтта, ламазаш даь, цхьацца дувцаш-оалаш Наьсари Жабали багIаш, малх хьалбаьлар. Даар хьачудера. Хоза марта диа, арабаьлар ераш. Болхачар фу леладу хайна, фусам-даь воI велар царца ваха. Дас хоаддаме аьлар:

- Тхо довна долхаш а дац, цIагIа а Iий, цIенна дезарга хьажа!

ВоI кхы йистхиланзар. Гуш дар да шиш болаш волга.

Юрта доаллачунга хьадала хIама доацаш, Эса-чIожагIа урагIбахар Наьсарар. Хьалкхаьчача, ахча доаллар цIагIа вацар. Гаргарча сагага, карардаьнна хиларах, Наьсара дала ахча хиланзар.

Наьсара аьлар:

- Ахча доалла саг цIавалцца сабардергда вай. Цох хIама ца хуле, кхоана Наьсаре Iодаха, хьо тхацига Iергва, аз, цхьаццанахьара гул а даь, хьа декхар дIалургда. Цунах а хIама ца хуле, вай хьалдахкале аз ма аллара, етт е гIирс кIалъоттабаь, вIаштIехьадоа-ккхаргда.

ТIаккха Жабала хийтар; ше Iехаваь; хьалха мо из

гаьнадаккха гIерт, аьнна.

- Вай Iокхаьчача, е етт эцаш а, е гIирс безаш а саг хургвац. Ва, фу мотт ба Iа бувцар! Iа кхестаде бер да со! Кхы де хIама дац са, лоамара Наьсаре, цигара Эса-чIоже, юха Наьсаре хьал-Iо ухилга мара. Со мукъа вац хьоца эри гобаха, Iайха лойя хьада, ца лойя луц ала, тIаккха цаI дергда аз.

Ше харц вале а, Наьсара новкъа хилар иштта шийца къамаьл деш. ХьалхагIа веча цо даьча къамаьлах а, дикка цатоам хинна вар из.

- Айя, фу де ях Iа сога, мичара да ях Iа доацарI Гаций хьона, со мишта хьувзI - сов саготденна, бехк боаккхаш аьлар Наьсара.

Цигга ший дагахьа чIоагIо йир Жабала, шийна декхар хьадоаккхалургдолга Наьсара дIахайта. Цо лаьр-хIар; топ тIаоттаяь; кIеззига дега салоIам хиллалца яхар мо; лоам бодача новкъа из хьалвига а; декхар хьадаккха ший низ кхоачаргболга дIахайтача; новкъара цIавайта а; нагахьа ший из вIаштIехьадоале; сага цох хIама ца хайта а; наха хьалхашка Наьсар ийрча ца ваккха.

Наьха мо вас сов а яьнна, дикка цабезам эттар царна юкъе. КIеззига гIаь-метта баьхкача гIолла, Жабала дагардар ца ховча Наьсара аьлар:

- КIеззига сатоха. Кхоана, Дала аьннадале, ахча а ийца, цIагIоргва хьо.

Дагахьа мискхал миссел цу къамаьлах ца теше а, мегаьд, аьлар Жабала, аьттув баьлча ше де лерхIар дагахьа соцадаь. Наха гургвоаццача, хьунагIа де лаьрхIар цо из. Дукха уйлаш хувцаелар Жабала, цу лоадам боацача юкъа. Духьалъухар, зIамига волча хана, Наьсара ше хьестар. ТIаккха хеталора, цхьаккха дирах а, цун иштта сий доаде йиш яц. ДухьалбоагIар тIехбеттамаш бу нах. Цигга хеталора, иштта дика вале, со хIана кхеставу укхо, сел бехк ца хеташ. «Хувцавеннавоав хинна лоамаро, телхав шаьрача ара ма ваьллинге. Даьра, цIадахьа-м деза декхар».

Цу тIа сецар Жабала уйла. Наьсара ахча доалла саг хьеванна цIаварах, цига бийса а яьккха, сецца баха арабаьлар уж, цунга хьадала ахча а доацаш.

ВЕННА САГ КОРАВАР

Кхо говрбаьри вар, лоам водаш. Уж болхар никъ лоацагIа бола моттиг нийсъяь, хьун юкъегIолла. БIаьшераш даьнна нажа, попа, хьеха, къахььэсте хенаш дагIар ширача наькъа йисте. Лоамаш тIара чутийкха, йоккхий чхараш ядар. Тамашне бар наькъа йисте баьгIа попа хи, ши-кхо пхьагIат лакхе тоъал йоккха чхар йоаллаш. Хоалуш дар; га, зIамига йолаш, чхара юкъегIолла тIаяьннилга; тIаккха, йоккха хулаш, урагIа ме йода, цо из урагIйихьалга. Цига мел хинначул тамашнегIа бар йоккхача чхара тIа баьгIа нажа хи. Аргдар, из вокх хенех бедда, цу тIа баьннаб.

Ераш хьун чу баьнна сахьат гаргга ха хургьяр. ЦIаьхха, лоацъелча мо, совцаелар акхар говраш. Пурхаш беш, юхайовда гIертар. Гуш дар говрашта цаI хоаденнилга. Дика IотIачIоагI а бенна, гош тоIадаь, дирста ганаш юхаэза, говраш човхайир баьреша. КIеззига хьалхояьнна, юха а сайцар уж. Цхьатарра шодамаш теха, дикка човхаяь, хьаллаьхкар тIабагIачар говраш. Шодамий кIаьдаша, тепча яьлча мо, тата дир. Из дIадаьржар хьунагIа гIолла лувкхера хинна.

Хьалхьежача, гаьна йоаццаш уллаш, цхьа хIама яр. Герзашка кхайдар ераш. ВоккхагIчо аьлар:

- Топ ма кхоссалаш, фуд а ца ховш, цига денз, кийча-м хила!

- ДIа уллар-м саг ва! - аьлар царех зIамагIчо.

Цунна дикагIа гора, вокхарел хьалха хиларах. Даггара юхагIерташше; хьалаьллар цо ший говр; хьалхашка фуд а хайна, боккхагIчарга хоам бе лаьрхIа. Иштта хулар зIамагIа кхераме, хала моттиг нийсъелча. Оаш сабарделаш, аьнна; чехка говра тIера Iо а весса; наькъа йистерча гаьнах из дIа а тесса; топ хьалхалаьца; хийцца тIавахар из; ше саг ва аьннача хIаманна. Вокхар топий чаккхамаш хьал-Iо техар кийча хилара. Iокхайка зIамагIа аьлар новкъосташка:

- Саг ва ер, бакъда хьовш-м вац!

Iолохвенна, къамарге кулг диллар укхо; пха бетталой хьажа. Из шийла яр. ДегIаца Iонийсдаь улла кулг лаьцар, из а тхьовре дувладеннадар. Дийна хилара куцах хIама дацар белгалдоалаш. Гуш дар, саг кхелха дикка ха хилар.

Новкъостий, говрашта тIера Iо а бесса, уж дIа а тайса, хьалтIабахар.

Ераш хьалтIакхаьчача, акхар новкъоста аьлар:

- Дала гешт долда укхох, дийна вац ер.

Кодам а баь, воккхагIчо аьлар:

- Новкъост хила везаш ва укхунца. Гой шоана, IотIатоIадаь бIаргаш, хьалчIоагIдаь мочхал, дегIаца Iонийсдаь кулгаш. ХIанз саг тIавоагIий хьожаргда вай, - тIаккха, кхайкаш, аьлар: - ТIавола дакъанна, тхо новкъостий хургда хьона. Хьа къайладар къайла, гучадар гуча хургда, тхогара зе даргдац хьона!

Дикка баьгIар ераш дакъанна йисте. Саг тIаванзар. ВоккхагIчо аьлар:

- Дала вайна бокъо луц иштта дакъа улладе, чехка гаргагIа йолча юрта Iочувахьа веза ер.

Вожаш раьза хилар. ЗIамагIчо, шалта хьаяьккха, наькъа йистера дIахо а ваха, хьеха дахчан ши геми яьккхар. ТIаккха талса чура гамажа цIоках яьха, пхьагIат хиллал йIаьха а ши пIелг шера а хургйола оасаш хьа а яьха, цу гемех уж дIа-хьа а етташ, парпа йир. Из венна саг цу тIа IотIавиллар зIамагIволча шинне. КхоалагIчо, аьрдагIа йолча говрах вож ши говр дIа а тесса, волавала мара ца везаш, кийчо йир. ТIаккха, говра юхь лаьца; хьалха Iоволавелар из; вож шиъ, парпа хьал а ийца, тIехьабахар.

КIаьдвенначо говра юхь лоацаш, ворда новкъа баьлар уж. Эггара хьалха кхийттача вордаца воагIар соцаваь,акхар дар долчча тайпара дIадийцача, вокхо аьлар:

- Долче, дакъа ворда тIа дилла, юрта IочугIоргда вай.

Юрт цигара гаьна яцар, цу сахьате Iокхаьчар уж. ПхьегIа хулача метте ворда соца а яь, аьлар ворда дас:

- ХIанз юрта хоам бергба вай; иштта нийсъенна моттиг я, аьнна.

Геттара чехка гулбелар юртара нах. Цар соцам бир из гIулакх мехка дIахайта. ТIаккха говрашца нах дIа-хьа бахийтар Наьсаре, Лоам, Буро тIа а.

* * *

Лоам из хабар кхаьчача хана, нийсса кхо дии кхо бийсеи даьннадар Жабал цIагIа воаца. ВоI цIа ца воагIаш, иштта сагота хьувзача ший маьр-наьнага дIадийцар несас шийга мара аьннар:

- Таханарчул хьалха, хьога ер къамаьл дIаде йиш йолаш яцар со. ЧIоагIо яйтаяр сога хьа воIа; кхо дии кхо бийсеи даллалца сагага хIама аргдоацаш; нагахьа ше цIа ца воагIе; из ха яьлча хоам бергба Iа, аьнна. ТIеххьара ше водаш, аьлар цо: «Цу ханал хьалха хьайга аз аьннар Iа сага хайте, цатоам боккха хургба хьона». Мара мутIахьа хилар духьа, яьгIай со, хIанз цо йийца ха хьакхаьчай, цудухьа аз хьога хоам бу, хьа воIа аьннача тайпара.

- Дала йоахайойла, са Нувса, хьо; тIехьагIа а делахь хьайга са воIа яххар; сона дика хетаргда хьона, - несийга аьнна, араяьлар йоккха саг.

Из йодар воккхагIа вола маьр-воI волча, шийга несас баь лоткъам дIабе. Иштта Эса-чIожера дена хабар хеза воагIа Аьлабоарз духьалкхийтар цунна. Ди дика а дийца: «Нани, фу ду IаI» - хаьттар цо. Йоккхача сага, бIаргашка хий а этта, аьлар:

- Даьллахь, хац, кIаьнк цIагIа воаца диълагIа ди да-кх. Водача хана сога аьннадар цо, тух тIа вода, хIаьта из Наьсаре ваха хиннав, декхар хьадеха. Дукха хьелу-кх из; хьалха цига вахача, хIанз яьккхачох ах ха мара яккхацар цо.

Мелла хало кхачарах, ГIайгIата бIаргашка хий этта дайнадацар Аьлабоарза. Даьллахь, укхо дувцачунга ладийгIача; сона хезар а хилча; гIулакх вIаштIехьа хургдий-хьогI тха, аьнна; хийтар цунна. ТIаккха дог а чIехкар. Ше йоккхача сага хо ца валийта, дIавийрзар из. Юха тIа а вийрза, аьлар:

- Вай хIанз хьалчугIоргда, хьа нус а йоал чай деш!

«Тхаи» «саи» яхар вIалла оалаш вацар из, цунна кIезига а хетар из ала. Цу ханна ший нанна тара хийтар Аьлабоарза даь-сесаг, наьна сурт а духьалдера. Цунна-м цIаккха хийттаяцар цох даь-сесаг. Бокъо а ярий цун хета, хIамма а наьнал вогIа йоацаш, шийчарел хьамсарагIа цун уж хилча.

ГIайгIат цIагIа хьалчуйига Iо а хоаяь; цIен-наьнага, нанайга чай малийталахь, аьнна; араваьлар Аьлабоарз. ТIаккха, шийл зIамагIча веший коа Iочуваха, хьагулбир беррига коара нах. Шоай саг цIагIа воацилга ховш-м шеввар а вар, бакъда бокъонца из сенга вахав хацар. Вешта, дукха терко яьяцар цар цу белха, из каст-каста Наьсаре базар тIа а лоам тух тIа а ухандаь.

- Сов чехка ши-кхо саг ваха веза, наха ца хойташ, цу дакъанга хьажа, - аьнна, соцам бир цар. - Цига хIа-ма деце, воай сага фу леладу а мичав ха а Наьсаре гIоргболаш.

- Ма хилда цига хIама! - йоахар массане а.

ХIаравар ше-ше ваха сагота вар. Цу белхах сакхувш а, дегабуам беш а волча; Жабалга иштта даьгIа даргдий вай, яьхача; даь-веший воIа Сихачо аьлар:

- Оаш вохийтаре, цаI со гIоргвар!

Кхы дIаьх ца деш, цох сабарегIа вола ши новкъост дIа а теха, кийчбир уж, фуд-малад хьажа баха. Делкъа ха яр из. ПаргIатта, лора а луш, гIоргда шо, аьнна; арабалийтар Аьлабоарза наькъаболхараш. Ваха низткъала долаш, баьдъяллалца никъ а баь, цхьаннахьа отараш теха бахача наьхацига кIеззига са а леIа, дIахобахар хьажа болхараш.

* * *

Баха ераш Iокхаьчача, юрта духьалкхийттача наха аьлар:

- Таьзет юрта юкъе майдан тIа да, шо цига доагIаш дале!

Из яр сатоссаш латта ха. Духьалкхийттачарна шаьра хайра, уж нах шоай юртара боацилга. Юрт йоккха ца хиларах; цига мел ваха саг, зIамига а воккха а, шоайла дика бовзаш бар.

Салам а денна, дуIа даь ераш баьлча, акхарна тIавера ши-кхо саг.

- Дакъанга хьажа шоана лойя, ца талхийта дIачу-дихьа дIа шабоалларга чу улл из, - аьлар царех цхьанне.

Хьалха цхьа саг волаш, дIачубахар, лакхе тхов болаш, лохе Iочудолхаш лагIаш долаш, тола хьисаперча гIишлон чу.

Хьалха водачо дIауллача дакъанна тIера киси Iотеттар. Акхар кхаьнне а кодам бир, тIаккха аьлар цхьанне:

- Бехк-гунахьа доацаш, хьай хIама бахьане, наха гIулакх де вена, хилар хьона ер! Къайла ма гIолва хьо! Дала хьа чIир леха низ лулба тхона!

- ЧIир леха-м хала дацар, фуд-малад хайча, - аьлар шоллагIчо.

Жабала даь-веший воIа Сихачо тIатехар:

- Фуд а ховргда, бехкевар а лохаргва, укхун пхьена ер хIама даьчар бIарзагIвар юха а вувргва!

ТIаккха цхьатарра кхаьннена бIаргех хий даьлар. Акхарга дакъа хьахьокха веначун а догьийшар. Хатта ца дезаш гора; из, хийра а воацаш, цар саг хилар.

КIеззига гIаь-метта бахккалца сабар а даь, дIаарабаьлар ераш. Акхар Iаьржъенна йовхьамаш а чудаха кортош а дайча; йистхила ца безаш, ара багIа-чарна хайра; веннар акхар саг волга. Таьзете багIачар уйла чIоагIъеш, царна хийттар бакъде воаллаш мо, дIатIехьа а кхайка, кодам бир шабоалларга чура тIехьа хьалъаравоагIачо. Шеввар хьагIетта, бейоахкаш Iолув-заш Iасаш а йолаш, боккхий нах хьалха а болаш хьатIа а баьхка, кодам бир наха.

- ХIама дергдац, Даьла кхел иштта хиннай, сатоха деза, кастта фуд-малад а ховргда, шеддола хIама метта а оттаргда, - аьлар, безамерча, наькх тIа отташ кIай модж йолча, цу юртарча воккхача сага.

Цо алар тамаш йолаш, саббаре, царна баркал оалаш, Сихачо аьлар:

- Веннар цIавагIац, цудухьа къахет-кх къаеннача наьнах а дена дукха ха йоацача нускалах а.

Къамаьл хедалора, дIадулуцар. Из дIахеза саг Iанзар, цатоам ца хулаш.

Цхьаькхане аьлар:

- Укх Тоасос ма аллара, - къамаьл даьча воккхача сага цIи а яьккха, - сатохаш, сабаре хила деза шо. Дийнар нийсса хоттаденнадац, яьхад вай даьша.

Цхьатарра шоаш латтача, борд-бордагIа а дагахьа а кодам бора наха, бакъда йистхилацар. Сатем эттар. Нах хьежаш бар боккхийчар фу оал.

Шийца эгIа-магIа юрташкара ши воккха саг а волаш, юстараваьлар Тоасо. ГIар гаьна хозаргйоацаш, къамаьл шорттига шоайла дора цар.

ЦIаккха а хиннадац, хьаькъал долча наха къамаьл чIоагIа а сиха а деш, къаьстта иззамо хIама нийсделча хIаьта а, е юстара латтачар из кхетадергдолаш цу къаьмаьлага ладувгIаш а.

Гулбенначарна дагабоахкар биса нанеи нускали. Къа хетар наха царех.

Саббаре хьа а хьежа, Iаса лостайир цхьанне, саг дIавехача хьисапе. Царна эшача, кийча хила лаьрхIа латтачар, дIатIавахийтар цхьа зIамагIа. Воккхача сага, сих а ца луш, Iаса Iо а етташ, аьлар:

- ХIара юртарча цхьацца сагага хьавола ала!

Из Iаса, билтIинг яьккха йоацаш, хоза кийчъяьяр. Гуш дар, ко дола оагIув овла болчахьара йолга. Ко а дар тамашне. Хьалаццал моттиг дIаяьлча, шолгоара доалар из, шозза хьайзача кома муIех тарадийрзе, лоацца аьлча, кома тара хетар Iаса бейоалла къоаночун бийи из кои. ГIадж Iотехача хеталора, кур тоха ка тIахьада боаллаш мо. ШоллагIчун бейоаллача Iаса ко дохьаж тоха кийчбеннача бIехала куце дар. Кхоала-гIчун Iаса Iам тIарча гIургIажа сурт дар. ХIаранена бустамаш доахка зипа а маьша а чокхеш дувхар, кортош тIа дарзах яьнна кийнаш тухкар, когаш тIа пезгаши царна тIагIолла маьчеши яр. Юкъах хьерчар дото тIехкараш, Iодадаш метташ а кIовжамаш а долаш хоза кийчдаь. Цу тIехкарех ядар, дотоца-дошоца кхаьла, гараш мо йола шалташ, шоашта кIалха доккхий доаца урсаш а долаш, хаьнех йоахкар моакхаза тепчаш.

Геттара кIезига кховдар цу хана шалташкеи тепчашкеи. ЧIоаггIа хоарцо котъяьлча мара яхацар уж беттара. Цу хана гIалгIашта юкъе кIезига нийслора цу тайпара моттигаш, кIезиг-мезига долчоа сатоха низ кхоачар, дукхагIа цар хьадоахаш хиннараш шалташта кIалхара урсаш дар. Цу урсашка кховдар цхьацца шоай вахара эшача гIулакха. Довна дагахьа кIезига хулар къонахий.

БоккхагIаша яххача тайпара, нах дIатIабахар. Къамаьлах боахкаш лоадам боаца юкъ яьккха, кхо воккха саг хьалха волаш, юхахьатIабаьхкар уж, гулбенна латтача наха. Тхьамада Iаса аййир, адам цхьатарра Iимад йоацаш сецар. Са а доахий-хьогI аргдолаш, сатем эттар майдан тIа. Наггахьа хозар кхайкаву могаш воацар а са ца тохалуш белха нах а. Цар оазаш гаьнаялацар. Наха новкъа ца хилийта, лаьтта Iоберзар, юхьмараж тIа кулгаш тоIадора цар.

- ХIа-а, нах, ладувгIалаш, - аьлар Тоасос. - Укхаза гулбеннар мохк ба, вай мело е йиш яц, гIалатдовла а йиш яц. Дакъо лахьтийга сатосс, йоах, дийшача наха. Веннар малав хайнад, ший нах тIабаьхкаб. Укхун наха харцахьа ца хете, укх юртарча кашамашка дIаво-лларгва вай ер. Дикка цIихеза къонахий боахкаш кашамаш а да укх юртара дараш.

Уйла еш мо, цхьа кIеззига сабар а даь, тIатехар:

- ДIахо, цу хьаькъехьа, дийшача нахага къамаьл дайтаргда вай!

- Хьахьалхашкавала укхазахьа, Салауддин - аьнна, юхатIавийрзар из, гаьна воаццаш шийна тIехьашка латтача сага.

Юккъерча дегIара, ханна воккха воацаш, тессано Iаьржа модж йолаш, кIайча юхьара зIамига саг вар воккхача сага белгалваьр. Хьаькъал долаш саг волга гойтар цун сабаро, лостам гойтар, дукхагIа-кIезигагIа йоацаш, цхьатарра тессача можо, тIерча гIирсо. Цунна ювхар аба, тIатуллар туркий фаз, юкъах хьерчар чиллан таьх даь тIехкар, когаш тIа кIаьда маьчеш ювхар. Боккъал хоза товра цунга из гIирс.

Из яр гIалгIаша има дилла дукха ха яланза зама, цудухьа бацар боккхийчарна юкъе дийша нах.

Сих а ца луш, дийшача сага саббаре аьлар:

- Хьехам укх Соандрога бойтаргба вай, - шийна юхе латтача сага бIара а хьежа. - Ер воккхагIа а ва, со ваггIача деша а вагIа.

Уж дешаш бар БагIдаде, бусулба дин Iомадеча. Воккхача сага белгалваьр деша вагIа кхо шу дар, шоллагIвар вагIа ши шу мара дацар. Ши хи тIадам мо шоайла тара а бар уж тIабувхача гIирса а кхыдолча хIаманна а, шоллагIчун модж кIеззига къаджъийнагIа я ца аьлча. Цо хьахьокхар из воккхагIа хилар.

- «Iилма кIоаргагIа ховр воккхагIа ва». Хьехам Iа бе беза, - аьнна, юхагIертар вож.

ФуннагIа дирах зIамагIчо ла а ца дийгIа, цхьа гIа дIахьалха а ваьнна, йистхилар воккхагIвар. Цкъарчоа нах ца кхетача меттала дир къамаьл. ТIеххьа маIан дир:

- «Дакъа дIадоллара сихо елаш», йоах Дала, - аьнна.

ВIаший юх-юхе латтачар йоахар, шоайла лерге а ухаш:

- Iарбий мотт ба цо бувцар!

- Ховргдар хьона, къамаьл дер вож валаре, мишта шаьра бувцар мотт!

- Хьона сенах хов цо из во бувц е дика бувц, хьайна из мотт ховш ца хилчаI

- Аз-м яхац, цо во бувц, дукхагIа дийшачоа дикагIа хов яхар аз-м.

Шортто лувра уж, юхерчоа а халла мара ца хозаш, хIаьта а, боккхагIашта хо а бенна, бехк баккхар кхераш, сайцар.

Тоасос аьлар:

- Мехко шийна хетар аьннад, хIанз ладувгIаргда вай саг волча нахага!

Латтачара цхьа гIа хьахьалхашкаваьнна, Жабала даь-веший воIа аьлар:

- Шоай дезараш а дита, таьзет а дилла, хоза гIулакх хьахьекха хьувзача шоана духьала хIама ала бокъо-м яцар, мегаьд, алар мара. Боккъал аьлча, къамаьл ца дича бакъахьа а хургдар оаха. ЦIагIа, мехка соцам тIа сайцар тхо, аьлча; тхогеи шугеи хIама а аргдацар. ХIаьта а тхоай боккхагIашца дагадовлар ловра тхона. Къаьстта укх венначун нанна фу тов хьежача а бакъахьа хетар.

ХIама-м цо а аргдацар, йоккхача цунах къа а бехк а хета мара, цига денз, шо мохк ма бий, шоана товр дергда вай.

Тоасос аьлар, къамаьла юстарбаьнна хиннача юрта боккхагIашка:

- Хьадувла, шоашца дIара дийша ши саг волаш, дича бакъахьа долчун хоадам бергба вай.

Чехка яьлар кхетаче. Шоаш баь хоадам нахага хьакхайкабе айттар уж. КIай модж йолча къоаночо аьлар:

- Массане укхаза даьча къамаьла кIоарга уйла а яь, къаьстта саг волча наха аьнначоа терко тIа а яхийта, оаха соцам баьб, нагахьа шо раьза дале, саг ма хулла чехка ший юрта, лоам хьалвахьа. ХIанз шоашта хетар ала!

Цхьанне оалаш мо, массане а, тхо оаш яхачоа тIехьа да, аьлар.

- Долче, - аьлар Тоасос, - сов чехка ши-кхо саг лоам вахийта веза, дар долчча тайпара дIа а хойтаргдолаш, саг дIаволла кийчо е а аргдолаш, дакъа дахьаш боагIа-раш хьалкхоачашше.

Из тIадиллар цар саг волча наха. ТIаккха Сихачо аьлар:

- Тхона ловра укх юртара цхьа саги, дакъанна тIа-кхаьчарех цхьаькхеи, тхох цаIи - кхо саг лоам вахар.

Цо яххача тайпара, хоам бе нах хьал а бахийта, дIахо аьлар Тоасос:

- Бахьа безар бIаьха а хала а никъ ба, дукха моттигаш я наькъа така, халла мара цхьа саг а воха ца луш, готта долаш. Цудухьа вайца хила веза, хийцца цхьан оагIорахьара парпа лоацаргйолаш, низ бола иттех саг, кIаьд-кIаьдвеннар хувцалуш, ца сувцаш гIоргдолаш. Никъ шерагIа болча виъне хьоргья парпа, уж юкъера низ бола ткъо саг хила веза. Иттех говрбаьри а веза. Кхы а ше мукъа вола ва ловр вола, тхо ткъаьх воккха саг а воагIаргва, тхоашца дийша нах а болаш. Живарий! ФуннагIа даь а тахан ер дIаволларгвоа оагIув е еза.

ЧIоагIа доаккхал дора Тоасос а цигарча наха а дийшача нахах. ГIалгIай мехка уж кIезига хиларах, боча а бар цар уж. Ше чакхвоалаш цо аьлар:

- Тоъал бIаьха, биткъа муш а хила беза, из эшаш а моттиг хургья!

Виъ-пхи говрбаьри хьалхеи, боккхий нах царна тIехьеи, юкъе парпа лаьца боагIараши, бисараш хьалха а тIехьа а болаш, Эсаца урагIболабелар таьзета бIу. Из яр малх гIадж кхоссал лакхбенна ха.

* * *

Наькъа така, Эсаца леста, цхьаццанахьа ира гола тохаш, додар. Цхьайола урхенаш хулар, мухь ийца вода саг ше вохалургвоацаш. Цу метте новкъостал дора, муш бе боаллаш, хьалхаболхачар. Из тхьовре а дIатессабар парпах, эшача хана хьалъозабергболаш, мухь бахьачарна товчча тайпара. Эззано-м дилла а лоаттабора цар из. ХIа аьнна цхьа халача моттигах ма баьллинге, чехкка хувцалора парпа ийца болхараш. Говза а дора цар из: кхера хьабагIа моттиг нийсйий, кIал гударг, чхарилг, га-ткъов нийсйий, Iоберза ца безаш, парпа цу тIа IотIа а оттайий. Хьалхашка хьалхаболхарех оттар, тIехьашка тIехьашкарчарех оттар.

ВIалла а лоам хиланза кагий нах бар царца, лоамара нах Iоъарабаьнначул тIехьагIа Наьсаре баь, цига хьалкхийна. Царна фуй хацар е лоаме а е Эса-чIоже а. Цар тамаш йора моттигех. Цецбувлаш хьежар ши-кхо бIаь шу даьннача, шишша-кхоккха сага а халла мара мархIа- хувшалургдоацача нажа, попа, эсте, хьеха хенашка. Иштта тамаш йора, хьал ме дода готтагIа долаш, хьунаш екош доагIача Эсах. Хеталора, доккха ца хилча, из тата мишта ду хиво, аьнна. ТIаккха дагадохар, ирача мухалех доагIаш, масса хилар хургда-кх из, аьле. Сакъердалора, лоамара IокIалъухаш, Эсах хьадетталуча хишца. Цхьадараш, шувнах Iочу а ца доагIаш, Iочулег, аьнна, хетар. Iочу ца леге а, Iочу-м хIаьта детталора уж, кIал моакхаз бохабеш кIоагаш доахаш.

Лохе шерагIа, хьал ме воагIа готтагIа хIанад-хьогI ер хий, аьнна, хетараша; Iо ме дода дукхагIа хиш хьадетталулга да из, йоахар. Дукха тайп-тайпара оакхарий хулар царна дехьа-сехьа босенашка: лийгаш, акха гаьзарий, хьагIаш. Ераш хоа а бенна, хьагI дIаийк-кхача; моттар, лаьттацара хьалкъаьста, из гIетта бодаш санна. ЧIоагIа сакъердалуш, хьежар уж, цхьан хена тIара кхычун тIа тоссалуш, доккха даьнна цIог лестош, гIетта йодача бIарашдуаргага. Лакхера хена тIара Iочутоссаелча, ткъо пхьагIат хиллал йодар из. Цхьа ча а яр лакхе гIолла босагIа, во Iимадаш еш, акхарца хьалйоагIаш, наггахьа дахчан гударг чу а кхоссаш.

Сихо бола кагий нах топашка кхайдача, боккхийчар оалар:

- Йита, йита, човха ма елаш, цо вайна де зе дац. Нахаца сакъердалуш, аькха да из; шийна кIордадича, тIехьараяргья.

Цхьайолча хана цо, Iимадаш яь, гударг лостайича; хеталора, боккхийча наха фуннагIа яхе а, хIанз-хIанз качйоагIаргья-кх из, аьнна. ТIехьа а юсаш, юха тIехьа а кхувш, тоъал нахаца хьал а ена, юххера дIакъаьстар ча.

Новкъа наг-нагахьа ягIаш гIала гора. ГIалаш ювцар мара, йовнза болча кагийчар безам хулар царга хьажа. Бакъда мукъа бацар цу безамо яхар де. «ЦIадоагIаш лаьрххIа хьожаргда, хьалкхаьчача цига а шортта хургья уж-м; воаш хьу никъ чакхбаьлча, ховр хьалхаваьккха хьожаргда вай», - оалар.

ЧIоагIа безам бар кагийча наьха шоай мохк тахка а дай мишта баьхаб хьажа а. Къаьстта из ловра Наьсарера баьхкачарна. Царца бар Россе шахьарашка дешаш а балхаш тIа бола а кагий нах. Уж нийсбеннабар Эса-чIоже гаргарча наьхацига гучабовла баьхкачча. Геттара тамаш йир цар, хьун юкъера баьнна, хьалболабелча. БIарчча гIалай юрташ яр дехьа а сехьа а. Лаьттара хьалъарайоалаш а лаьттах йоахкаш а, цу гIалашта тара йолаш, корашта йита моттигаш йолаш, зIамига цIенош мо хIамаш а яр. Уж малхара кашамаш дар, цецбаьнна хьежар уж царга. Сигала гIайтта лелаш тайп-тайпара аьрзеш яр. Цхьаяраш гуллий, дукха лакха йоацаш лелаш хулар. Наггахьа цхьаь хулар, лакха урагIъяхе, вIалла ткъам а ца тохаш лелаш. Хеталора из ша тIа хохкаенна йода.

Делкъийга ТIаргиме кхаьчар дакъа ийца болхараш. Iоа а хьалла а гора доахана а же а Iулаш, говрий ремаш. Жена гонахьа жIалеш лелар.

Геланчий хоамах духьалбаьхка нах а бар. Цхьаццабараш, из гIулакх шоашта ма хеззинге, юхегIолла ядача гIалашкара хьаиха а бар.

Говраша че даккхалца са а леIа, дIахо болабелар нах. Духьалбаьхкараш а Iанзар дакъа ца лоацаш, хIаравар новкъостал де гIертар, укх мо шаьрача метте тхога яхьийта парпа, шо кIаьдденна хургда, яхаш. КIаьд мишта беннабац, бIаьха а хала а никъ ма бий акхар бахьар, сиха а ма кхаьчаб ераш-м, яхаш, увззадеш конаш бера дIа а доахаш, новкъостал дераш а бар.

ТIаргимара хьал ме йола моттиг, шоаш бенача наькъага хьежжа йоацаш, шаьра хетар царна. Из я а яр тоъаргйолаш нийса. ТIаргим уллар IодоагIача Эса аьтта оагIорахьа, цунна малхбоаленгахьа. Цигара хьалйодар Эса атагIе, хьалхо ме йоал шерлуш. АтагIа гIолла, хин дехьа-сехьа ягIар геттара листа, саг чакхвоалалургвий-хьогI аргдолаш, наркаш. Тоъал хьалвахача, малхбузе босагIа уллар Хамхе. Ира а, лайжа а, гувнаш долаш а, цхьаццанахьа шаьра йолаш а, массанахьа Iоухаш шийла хиш долаш моттиг яр гIалгIай шира мохк уллар. Хьалвеначахьа юхахьежача, геттара лакха лоамаш дар, наг-нагахьа лохера дикка хьалхояллалца дийхка а Iарждакха а хьу йолаш. Хьалхо лоамаш дерзана дар, кхыметтел лоа аллацар къилбаседа оагIо-рахьа мо.

Къулбехьера хьежача, бакъдулургдацар къулбаседа оагIорахьа лоа улл аьлча.

Малх кIезига кхеташ, хьовхье хиларах, Iай а аьхки а лоа уллаш, Наьсарера хьалхьежача гуш дола гIалгIай лоамаш дар уж: Маьтлоам, ЦIайлоам, Сеска Солса тур теха лоам, кхыдараш а.

Цхьайолча зIогала бухье лоа мо кIай морхилг гора. Фо чутеха ахкарг мо, чехка йоккха хулар цу сахьате, бIаргагуш догIа Iо а долалора цу морхах, бошабаьча боамбех хи тIадамаш мо. Цхьадолча лоамашта юкъе дикъа дохк доаллар. Гаьна доаццаш, IоаходагIача лоамашта юкъе мух бар хьекхаш, цу моттига мелла гаьна вале а, цига мух хьекхалга ховра, морх яле а дохк дале а, меттагIдаьнна, цхьан низо теттача мо доладелча. Цхьайолча лоа уллар; цун гаьна боаццаш, тоссавелча IотIаоттаргволаш, баьццара бай а хулар.

- Воай никъ чакхбаьлча, лаьрххIа хьожаргда вай лоам, - йоахар кагегIчар.

Духьалбаьхкараша парпа кхы акхарга хьакхачийтанзар. Хьалхо ме воал, моллагIвар а вохалургволаш, шера а дукха урхе-мухале йоацаш а бар никъ. Са а леIа, тоъал никъ бича; хьалкхаьчар Жабал ваьхача юрта. Из а яр лоамарча кхыча юртех тара. ЛакхагIо, айеннача, вIовнаш яр. Лохе цхьаккха тайпара ниI яцар цар. Шин сага лакхалла, пенах саг хийцца чувоалалургволаш къорг яр, цига хьалъоттабаь лоами болаш. Цунца тIа-кIал бувлаш нах а бар - цох ховра из ниI йолга.

Сайре тIаеча, воалар тIаваьле, лоами хьалчубоаккхар, къахььэсте гарех яь ниI къовлар, хоаттам боацаш саг чуваргвоацаш. ВIовна гаьна йоаццаш, цул лохагIа йолаш, кхерах яь гIишлош яр, наIараш а кораш а дагIаш, чу-ара ухаш нах а бар. Уж нах чуIеш бола цIенош дар. ДIахо талмастта яь гIишлош яр: кхийнаш а, бежкарташ а, желаш а.

ЛОАМАРА ТАЬЗЕТ

Шоашта ма хеззинге; хьабаьхка, Iохайша багIаш а, уралатташ а; дукха нах бар таьзете. Жабал венналга хайначул тIехьагIа, даьча отара кIал дилладар из. Отар шинна оагIорахьа бIоагIий дагIаш, бIоагIаш тIа гIойлен оарцаш ухкаш дар, нийлхха IотIатайса гIайбилгаш а дадаш. КIал багIача наха Iи дергдолаш, эзза гIайбилгашта IотIадийхка гамажа а доахана а нахьараш дар.

Салам денна, дуIа даь, кодам бир хьаьшаша. КIал багIараша, шеввар хьалгIетта, хьаьший Iоховшийтар. Тоасои ши воккха саги магIахьа волаш, тIаккха - дийша нах а, Iоховша болабелар хьаьший. Iохьежа, эгIа багIа шоай боккхагIий ханнара нах бIаргабайча, хьалгIейтта, Iанне а ца Iеш, уж магIабаьхар дийшача наха:

- Шо доккхагIа да, шоана дукха дайнад, шун сий де деза, - аьнна. - «КIайвеннача сага юхьа, дийнахьа цкъа Даьла бIарахьож», аьнна да жайнашкахьа.

Йист ца хулаш, ха яьккхар багIачар. ТIаккха, цу цIен волга ховргдолаш, кодам дIаийбеш, юстаро вагIача воккхача сага, хьал а гIетта, ший бера Iаса шортта Iотехар. Из, Жабала саг йоагIача дийнахьа, цу коа воккхагIал леладаь, Ковнаркъ яха воккха саг вар.

Шеввар цхьатарра цунгахьа дIавийрзар. Цкъарчоа сатем эттар. Гуш дар фусам-да лерхIаме волга. Хьаьшашка хаттар даь цо аьлар:

- Оаш хьалбахкийтача наха хьадийца, шоана ховр тхона а ховш да, кхы цул тIехьагIа хувцаденна хIама деце. ХIанз ма хулла сихагIа саг дIаволларгва вай.

- ТIатоха хIама дац, - аьнна, магIара Iойистхинна, жоп делар саг вахьаш баьхкача наьха воккхагIас.

Кхы йист ца хулаш, Ковнаркъ Iохайра.

Гуш дар, муш - бIаьха, дош - лоаца, яха кица из дика лорадеш волга.

Хез-хезар воагIаш, доккха хилар таьзет. Юстарча цIагIара араваьнна, нах багIача хийцца тIавера цхьа саг. Ковнаркъа лерге а ваха, йистхилар из, вокхо корта лостабир, дика да, яхача хьисапе. Юхаволавенна, шин-кхаь сагага йистхинна, нах чуIеча цIеношка чувахар. Ца говш, кIеззига кхалнах тIехьа болаш, араваьлар. Массе хIамах сакхувш вагIача Тоасос аьлар:

- Даьллахь, селлара доккхача таьзете йоагIаш-йодаш цхьаккха кхалсаг гац сона, дика вIаштIехьадоал хьа ер гIулакх шиш болаш дIадахьа. Уж тIеххьара бIаргтоха болха кхоаччара нах хургба-кх!I

ТIаккха Ковнаркъа аьлар:

- Мегаргболча наьха хиннадац хьаькъал дIа ца кхоачача нахага дика-во дохадайташ, е гIулакх доаца кхалнах кодаме ухаш а хиннабац, цхьа кхоаччарбараш дIабаьлча. Тхьовра вай има диллале а; хиннад из иштта; хIанз, ислам тIаийцача денз, геттара чIоагI а даьд. Уж дIабол-хараш, Iа ма аллара, укх венначун нанеи, йижарийи, нускали, кхоаччара кхалнахи ба, бIаргтоха болхаш. ХIанз хьатIавеначо аьннадар сога; дакъан кхоачо яьннай, аьнна. Аз безам болчунга бIаргтохийта аьннад…

Чакх ца воалалуш, догьийша сецар из, хийцца бIаргех хий Iо а долалуш. Чилла мо йола модж йоша а ца еш, тIагIолла Iо а удаш, шин кога юккъе легар тIадамаш.

Наха а хилар бохам. Из да а дар моллагIчоа, дог чIоагIа хиларах, вас хургйолаш. Ераш-м, халонаш а яйна, цатоамаш а тIаийтта, дуккха лайна нах ма барий. Хала дар таьзете багIачарна венна цаI мара воаца воI, воша, мар, кхоаччара гаргара саг тIеххьарча новкъа ваккха, къонахий мо, «чIикъ» ца доаккхаш, цох бIаргтоха болха кхалнах бIаргагуш сатоха.

Шоаех кIезига маIа нах дIа а кхийтта, чубахар уж дакъа уллача цIагIа. Дукха ца говш ара а баьлар, юхьмараж тIа теIадеш кулгаш а долаш, шоай белхар наха ца хазийта. Уж белхаш хаза а хазацар. Селлара сатеха, эздий арабаьнна, гаьна ца бовлаш, сайцар уж. Кхы сага царга хIама аланзар, ховра уж, во Iимадаш еш, белхаргбоацалга.

Таьзете багIача наха Ковнаркъага аьлар:

- ГIо, волле, бIаргтоха ялсмала водача сагах!

Воккхача сага, йист а ца хулаш, корта лостабир, водац яхача хьисапе. Цунна хала дар из, сатохалургдацар.

Цигга хьал а гIетта аьлар Тоасос:

- Хов тхона, ер ла хала долга. ХIамма кIезигагIа новкъа ер мел хазачоа а дац. Укх дезткъа шера таханалца довна лаьрхIа шалтага кхайдавац со, амма, цу бIехача хIаманна се тIакхоачаре, кагийчарга ца кхоачийташ, сай юкъах улла шалта цецйоаккхаш, корта боаккхаргбар аз цу бIехала.

Ковнаркъа, хьалгIетта, Iаса, дIа а хьекха, хьалостайир. Дакъа араийцар, цхьатарра нах хьалгIейттар. Чехка дакъа ламаз а даь, саг дIаволла бахар нах.

Кашамаш гаьна дацар. Бусалба хинначул тIехьагIа; доладаьдар, каш а доаккхаш, нах дIабехкалга. КIезига дар кашамашка боарзаш. Цох ховра гIалгIай бусалба хинна дукха ха цахилар. Хьалха байнараш малхара каша Iобийхкаб. Баха гIалаш мо, лерхIаме хиннад цар малхара кашамаш.

Бусалба дин бокъонах саг дIа а велла; нах цIенгахьа бийрзача; малх чубиза, баьдлуш латтар.

- Нах сиха сагIах кхетийта, салоIийтаргда вай хьаьшашка. ЧIоагIа къа ма дий тахан сецца денз акхар хьийгар. Вужар укх юрта вужаргва; моттиг йоацачоа, гонахьа ядача юрташка тхьовре кийчо яьй. ХIара чуболхачарца, цар хьавола аьннар дIагIоргва. Тховсара саг цIаваха йиш яц, мел сагота вале а. Бахьа безар хала никъ ба; бийсанна геттара кхераме а я; ала ца дезаш, хьалдоагIаш, шоашта ма яйнайий шоана из моттиг. ЛоархIаме цхьаькха а да: кхоана шуга де къамаьл да тха, укх гIулакха оаха дегабуам бечарга а мехкага а оаш дIаде дезаш. ХIанз салоIаргда вай. Даьла раьза хилва шоана, бийса даькъала хийла, - аьнна, къамаьл чакхдаьккхар Ковнаркъа.

Дош тIатоха ца дезаш, хоаддаме дар къоаночун къамаьл. Чуболхачар, соцеи соцеи яхаш, дIакхувлар хьаьший. ДIай-хьай къаьстар таьзете хиннараш. Наьха нах дIа а къаьста, шоаш бисар коарабараш. ТIаккха аьлар Ковнаркъа:

- Бе безача лостам а бийя, салаIа. Кхоана, саи боади къасталехь; укхаза вIашагIкхета деза вай; хьаьший, гIейтта, хьабахкале; воаш царга дергдолча къамаьла хоадам бе. Се дIатхьовссалца, аз а дича бакъахьа долчун уйла ергья, оаш а дергда-кх Дала шоашка дайтар. Диканца гулда вай, со салаIа вода.

ЦIаьхха юхасеца; цхьамарка вицлора со, аьнна; кхалнах болча дIанаIаргаваха; уж хьаарабаьха; венначун наьнага ГIайгIатага а кхычарга а хьехаме, уж тебеш къамаьл а даь; юххера а водаш, аьлар цо:

- Хьаькъале хила деза шо, къаьстта доккхагIа дола кхалнах. Вай нус лорае еза оаш; кастта, Даьла къахетамца, нана хила езаш а ма йий из!

Яьш кхийхка моттиг цхьалхаяьккхачахьа, лостам баь баьннабар зIамагIа бола кагий нах.

- Диканд! Шоаш даьлча, салоIаргда оаш, - аьнна, боккхагIбола кагий нах а салаIа бахар.

Кхоана де дезар дилла мо цхьан кога тIа а даьккха, кхы дукха уйлаш ца еш, уллаш набаро дIаозавир Ковнаркъ.

Вижа алла сатем боацаш, кIалтIавувлаш; хьа а гIетте, цIен юкъегIолла дIай-хьай ухаш; цIагIара аравувлаш; корта лаьце, коа уллача кхера тIа хувшаш; сабIарзденна хьувзар, Жабал вахалехь, цунга; дахье Iа дахьаргда декхар, Iа ца дахье аз дахьаргда из, яьха; цун даь-веший воI Сихавар. Цунна хетар Жабал валара бехке ше ва, тIаккха геттара а корзагIвоалар из. Хеталора, герз хьаийца Iо а ваха, Наьсар вийча бакъахьа ва-кх аз. Из уйла хувцар; бехке ца хуле, юхь - Iаьржлу-кх, яхача уйлано. ТIаккха дагадохар таьзете даь къамаьл: «Даьла кхел йоацаш, цхьаккха хIаман садаргдац, сатоха деза оаш». Юха, «сабар» аьле, дагахьа тувра; кIеззига паргIата воалар. Иштта сахьувзаш илла, сахуллаш, тар кхийтар. Ер хьасомаваьлча, анаюхе сийрдаяьннаяр. Сиха кийч а венна, таьзет долча Iокоавахар из.

ГIА

Кхалнах болча цIагIа сатийна яр. Наггахьа сатем бохабора; нах чу а ма бахабий; дIахаза кхы саг а мичав коа, аьнна; белхача кхалнаха. Уж венначун йижарий бар. Дийнахьа сарралца садийтта, саготонах кераш дизадар цар. ХIанз мукъагIа паргIата довла вай, аьнна хеташ; кхыметтел наIарга латтача сага а хозаргдоацаш; гIийла белхар уж. ХIаьта а, шоашта хьалхашка бехказбовла дагахьа, оалар: «Нана, йоI, йиша; еррамо, фуд-малад ца ховш, вийнача сага тIехьа; Iимадаш а ца еш, белх, аьнна; кхы Дала а бехк боаккхарг мичаб».

ФуннагIа тIакхачарах; дилла хулача тайпара; гучара йоханза а йолаш; чу фуннагIа доалле а, хоа ца йолийташ; сагота хьувзар тевеш; яр ГIайгIат. ХIанз а Iанзар, белхача кхалнахага йист ца хулаш.

- Кхы сона хозаш «чIикъ» ма даккхалаш, шун делхар дIахезача несас фу де дезаI Цунгарбар ба шоана боккха бала, - оалар цо тIачайххано.

Нус эгIарча цIалга чу яр, боккхий истий болча хила эхь хеташ, Iочуяха.

- ХIа, хIанз салаIа массане; кхоана сарралца, деш хIама деце а, ура хила деза; аз а наб ергья, - аьнна, шорттига дIагарахьаяьлар ГIайгIат, маьнгена юххе уллача газа цIока тIа. Из аьлар, ше наб е ца йоалле а, вожаш бувшийтар духьа.

Хьалчухьежа, талмаста уллаш ГIайгIат яйча; хьачуена, зIамиго гIайбилг гIовга а шийна тIакхулла, ше йоагIаш бена, баьнна, петара цхарал ювргIан метта а маьр-нанна IотIабиллар несас.

- Дала йоахайойла са йиIиг! - аьнна; дIайийрза, Iойижа ГIайгIат набара таро дIаозайир.

Iуйран божа лахка ше гIеттача санна хеташ, укхо ниI йийллача, хьалхашка кIоарга шув бар. «Аьъ! Укхаза ког дIаловзе, ахка гIоргва-кх», - аьнна; ер юхагIор-ташше; лакхе саг кхайкача мо хийтта, хьалхьежача; хIаван тIагIолла; когаш лувзаш а воацаш, феца хохкавенна; IочувоагIаш саг вар. ТIехь-тIехьа сихлуш мо, хетар чувоагIар. «Иштта сихлуш Iочуводе; Iоа, лохе, Iокхийтача; цицха мара хIама дусаргдац цох, кхы Iоаховахийта йиш ма яц ер», аьнна; дIакхайда, из лаца елар йоккха саг. Укхунна IотIакхоачашше; гIетта воагIар, цхьа-ши гIа лайза, дIаховаьлар, лоацалургвоацаш. ТIаккха, хьатIа а хьежа, аьлар: «Нани, хьайола, кхераме яц хьона, хийцца лелалу укхаза-м». ЦIаьхха дIахьежача, из ший воIах тара хийтар. ТIаккха, кIаьнк, аьнна; мухь а баьнна; дIааратоссаенна; хийцца, лаьтта мо, дIайохаелар.

Вож хьалха дIаухаш, йоккха саг тIехьаудаш, юххера цхьа шаьрача ара кхаьчар уж. ТIаккха, цIаьхха, юкъе дохк мо пордув а этта, кIаьнк къайлаваьлар. Хьакораваьв аьнна хийттача хана, ва ма вайрий са кIаьнк-м; яхаш, гIайгIа кхаьча ер латташ; магIахьа бер делхаш мо хийтар. Ер хьалхьежача, лоамаш дар, уллаш акхар юрт а яр. Цхьан лоам тIа нах латтар. Цига вий хьожаргья-кх со сай кIаьнк, аьнна; урагIйолаелар йоккха саг.

Ер хьалкхаьчача, тхьовра дукха нах лаьттача, Iохайна вагIаш, когаш ваха хургволаш, зIамига кIаьнк вар. Йолаенна дIатIаяха, бер хьалмархIа а делла, хаьттар: «Са воI вайрий хьонаI» Вокхо корта лостабир. ТIаккха, везо хийтта, Iооттавир йоккхача сага кIаьнк. ХIа аьнна ше Iоотташше, урагIведар из. Йоккха саг тIехьаяхар, из ца вахийта лаьрхIа, зIамига а ма вий ер, укх лоамашта юкъе тувлалой, вовргва-кх, аьнна. КIаьнк хьалхеи ер тIехьеи болхаш, дикка гаьнабаьлар. Из моттиг яр дукха шаьра а йоацаш, наг-нагахьа гувнаш а долаш. Гаьна йоаццаш хьу а яр. Цу ханна кIаьнка тIакхийра йоккха саг. ХIанз-м хьалоацар аз хьо, аьнна; ер тIакховдашше, акхарна юкъера моттиг йоккха хилар; кхайкача мара хозаргдоацаш. Хьалха водар хьун юкъе дIачуваьлар; йоккха саг сихъелар; хьун юкъе къайлавалале; тIехьакхе еза, аьнна. Ер хьун чу яьлча, гаьна воаццаш латтар кIаьнк. Ер дIабIарахье-жашше, воккха хилар, нийсвенна зIамига саг а хулаш.

ДIакхайда, гаьна йоацаш ягIа, юкъера хьокха миссел хургйола попа га соттаяь, кагъяь хьаяьккха белаж тIа а йилла, хенашта юкъегIолла урагIволавелар из. Даьллахь, хIанз-м хьона тIехьара ца яла, аьнна; тIеххьа яхар йоккха саг. ЦIаьхха, цхьа во Iимадаш хезар. Йоккха саг хьалхьежача, цхьан хена юхе тенна къаьна ча латтар. Ераш гушше, из тIаьнаш тIа эттар. Духхьала тIаваха, керта юккъе ший бе йоалла чхьонкар техар зIамигача сага чана. Вож меттагIара яланзар. ЦIаькха а техар. КхозлагIа техача, ча вIашкаяха йолаелар. ЙIаьхъенна из йожжалца йийттар зIамигача сага чхьонкар. КIеззига са а даьха, йистхила гIерташ мо баге а иййеш, акхарна бIарахьийжа, ча елар. «Ай, ва нани яларг, фу даьдар хьона цоI», - аьлар укхо, кIаьдвенна вувхьача кIаьнкага. Вож йистхиланзар.

Цу ханна, ца йовзача оазах, гаьна йоаццачара хьайистхилар саг: «Нана, йолле, сагот ца деш, чугIоргда вай», - аьнна. Йоккха саг дIахьежача, из укхун воI вар. «ЧIоагIа го ма бий, хьо лохаш, аз хьона тIехьа баьккхар; хьа хIана коравайтац Iа; мича лел хьоI», - аьнна, мухь а баьнна, воIа тIакхийтар нана. КIеззига йийлха салоIам баь, хьалхьежача; ер мархIаяьллар, укхун воI воацаш, тхьовра ча йийнар вар. «Нана, кхы сагот ма делахь, аз хьа воI цIавоалаваьв хьона, цIагIар-чарга а ма дайта сагот», - аьлар цо. «Ай, са воI-м дIа ма вахарий, хьо малавI» - хаьттар укхо. «Сабар, тIехьагIа ховргда хьона. Фу башхало я, Iоажало къоастадалцца, вай цхьана хургхилча».

«Ва, са кIаьнк, мичав хьоI», - аьнна, йоккхача сагага мухь баьлар, цIагIа багIарашта хьа а хозаш. Цигга, нана, фу даьд хьона, яхаш; несас хьекхача цIогIах сомаяьлар из. Шорттига хьаура а хайна, дIай-сай а хьежа, аьлар ГIайгIата:

- ГIар йир мотт сона аз, гIа-набараш яйна. Хулаш хул иззаморг а.

ТIаккха тIатехар:

- Вой, Дала тоае со; шоана хьехар а даь, хIанз айса леладер фудI Са хиннадий вайна, нах гулбеннабийI Дукха ма илларий со-м. Цкъа дIайижача, наб ергйолаш хиннай йоккха саг-м!

- Ай, фу дувц Iа, ва нана; аз хьона цхарал IотIа-билла; хIанз оаха хьо сомаяьккхачул тIехьагIа яьннар миссел мара ха мичайI

- Оаш фуннагIа дувце а, аз баьккхар-м гаьна го бар, - аьлар ГIайгIата.

ТIаккха шо а мича дут аз; салаIа, ара фуд-малад хьежа йоагIа со, аьнна; араяьлар йоккха саг.

«Фу леладу мича хов укхо», - аьнна хийтта, тIеххьа маьр-йоI араяьлар.

Лоаман цIенача, кердача фега хоза садаьккха; гIа гуш хиннача халонах дегI мукъадаллалца наIар тIа Iохайна яьгIа; юха цIагIа чуера ГIайгIат; шийна тIехьа араяьннар а йолаш. Йоккхача сага вокхарна, тхьовра ше зIамагIа йолча хана леладаьраш дувцаш ераш багIаш, коа маIача наха деча къамаьла гIар хезар. Фуд хьажа арабаьнна зIамагIа бола кхалнах чубаьхкар; коара маIа нах ба уж-м, сабелгало а яьннай вайна, аьнна.

Шоашка аьннача тайпара, шеввар хьавеча, Ковнаркъа аьлар: - ХIа! Укх сахьате нах хьабоагIаргба. Из мохк ба, царга дIаде хоадам болаш къамаьл деза. ХIаране шийна хетар ала, зIамига е воккха ва аьнна доацаш. Массане яхар вIашкадилла, аьлча бакъахьдар дIааргда вай.

Цу тIехьа барт а кхийтта, мехкага аргдар кийчдаь, соцам бир цар. ТIаккха Ковнаркъа аьлар зIамагIчарга:

- Хьаьшашта лерттIа гIулакх де деза. Царга хьожар визаи салеIаи волаш, уж хьабахкале кийча хила веза. ХьабоагIача наха чехка дулх дIакхаолла. Тахан кхоачам хургбола бежан а дIаде. Катеххе, сийсара йисар йIоахйий; тхона, боккхагIчарна, хьа а я; шоашта а яа. Живарий, мело ма елаш, бехк хулийтаргба вай.

ДIоахдаь дулх а, чам бола дилла а, кIайча жувра хьалтIамаш а Iооттайир кагийча наха боккхийчарна а шоллагIчарна а. Ераш хIама кхаьлла боаллаше, хьааха болабелар сийсара лоалахарча юрташка бийса яккха дIачубига нах, шоай фусам-даьшца.

Таьзет юхаэттар. Ца говш, дулх хьадаьлар. Воккх-воккхагIвар хьалхагIа а хоавеш, Iоховшача моттигага хьежжа, пхеннегара иттанега кхаччалца, нахага хIама даийтар фусам-даьша.

ТIаккха Ковнаркъ, ше вагIачара хьал а гIетта, отара кIал дIаэттар. Массаза мо, цкъа-шозза Iотеха, Iаса дIахьекхар. Таьзетерча адама цунна терко тIаяхийтар. Фусам-да саббаре, ше дош совнагIа алар кхераш мо, Iуйрийна шоаш баь хоадам мехкага дIакхайко волавелар.

Цу ханна чехкача чоаболагIа говрбаьри вера юрта хьачу. Селхан, Iоа гаьннара денз, ха оттадаьдар юртарча наха; водаш-воагIаш саг вий хьажа а; ца вовзаш, дегабуам бергбар нийслой; цо фу леладу а, из малав ха а. Цу ха тIара саг вар говраца венар. Водашше, таьзет уллача коа ваха, цо аьлар, цхьа саг дIатIа а вийха:

- Гаьна воацаш хьалвоагIаш ворхI говрбаьри ва. Наьсарера боагIачох тара да къамаьл. Царна новкъа хургдоаццача тайпара малашб а фу леладу а тхо хьажача, цар йоах: «Таьзете доагIа тхо, хьалкхаьчача ховргда шоана тхо малашд». Со новкъосташа хоам бе вайтав, царех кIеззига дегабуам булуш.

Цун лоткъам чакхбаьнна дукха ха ялале, хьакхаьча, салам денна, говраш тIера Iобосса болабелар баьреш. Кагийчар дирсташи лийташи лувцаш, Iобоссийтар хьаьший. ТIаккха цига латтарех цаI хьахьалха а ваь-нна, таьзета хьатIаболабелар уж.

Тхьовре цхьанне хоам баьбар Ковнаркъага долчча тайпара; тIаккха цо, ший къамаьл соца а даь, аьлар мехкага:

- Вайцига хьакхаьча хьаьший ба йоах, цкъа цар фу леладу а уж малашб а хьожаргда вай. Тхоай ваIад оаха цул тIехьагIа дIаювцаргья шуга.

НАЬСАР ЦIАКХАЧАР

ЦIен-да цIа ца воагIаш, геттара сагота хьувзар Наьсара сесаг. ШоллагIа бийса яр, доаллачара хьаийца а, кIезига кхы нахагара даьккха а, цун ахча дIа а денна, Жабал накъаваьккха, воагIаргва со, аьнна, из ваха. ЦIаьхха, коа говра тата хеза, дIаараяьлар цIен-нана. Говра тIара Iовоссаш, воаллар мар. Цигга хьакоаваьлар лоалахошкара воагIа зIамагIа вола воI а.

- Ва къонах, тхо-м кхерадаьд Iа, дукха хIана гов хьо, ла мукъагIа вий хьоI - яхаш, хеттар сесага, эгIазъяхача мо. Боккъалдар аьлча-м, цIен-да чукхаьча гIадъяхаяр из. ВоIага, говра гIулакх делахь, аьнна; цIагIа чуволавелар да. Сесага, чехка дIахьалхаяьнна, ниI хьайийлла, дIачувахийтар из; тIаккха, тIеххьа дIачуяьнна, ше арайоалаш Iочуэза бусйоагорг хьалъэзар.

Ше зIамиго яле а, дикка цIа сийрдадоаккхаш, йоагар из. Гуш дар, тIаягIа шуша дика цIенъяьлга а, чура инза доаггIача тайпара кийчдаьлга а, цу чу детта доагодаьтта цIена долга а. Бусйоагорга ала гаьннаро гуча лоаман бовхьех тара бар, цIаьхха хьежача хеталора, из цхьанна хIаманца бувзабенна боацаш, шуша юккъе латташ мо. Цу ханарча IаьдалагIа кхы дикагIа хила йиш йоацаш, лостам болаш дар цIа. МагIа йистте, аьтта оагIорахьа, маьнги латтар; цу юххе хоза даь тIоаргац дар; аьрдехьа, саьн чу, цхьаькха маьнги а бар. Кора кIал шу латтар, гонахьа гIандаш долаш. ДIачуваьннача, аьрдехьа, тази, гIумагIеи, нуви латтар. Аьттехьа топпара пишк йоаллар.

Меллашха пишка юхерча гIанда тIа Iохайра цIен-да. Наггахьа долча цIагIа мара яцар уж тайпара пишкаш. Из еллаяр цхьан эрсечо. Шоай мехкара хьалвена, укхаза вахар из. ЧIоагIа кулгаговзал йолаш а вар, маьхах наха цхьацца балхаш дора цо: корашта кизгаш тохар, тхов туллар, гIай дора, ниI оттайора, пишк йоллар, - лоацца аьлча, боахама эшар дора. Хьоцар докъадалале; дIакхачийта деза сага хьийгача къих доагIа хIама, аьле; дIалора наха пхьара доагIар.

Керда йиллача лоабата кIийлен IобIарахьежаш, вагIар Наьсар. Из йиллаяр мар цIавалехь цIагIа лостам баьча цIен-нанас Iуйрийна, ма хетта йокъаенна яланза а яр. Лостам болаш йолча фусам-нанас, нув хьокхача хана дом хьувргбоацаш, кIира шозза-кхозза кердайоаккхар кIийле.

Халоно а саготоно а оттадаь, гуйран михо шелдаьча дегIа хоза тоам беш яр пишко лу йIовхал. Шорттига тIехьашкатеIа, цо луча йIовхалах кхоачам боацаш мо, пишках букъ техар Наьсара. ТIаккха салоIам хилар. Букъ тоха хьалвийрзача; сесага байра маьра дIабаха бос а; кийна кIалхара Iоъарадаьнна, керта хьажах доалла цIий а. Дагахьа кхераеннаяле а, тарлучча тайпара юхь тIара хувца ца яла а гIерташ, мара новкъа ца хилийта, шортто хаьттар:

- Ва фу даьд хьона, могаш воацаш ва хьоI Ер хьажа а да хьа бIехделча мо! - Шаьра из цIий долга хой а, шийна из хайналга дIахайтанзар. - Бесах хIама а дац хьона тIа. КIаьдвенна хургва хьо, тоъал ха ма йий араваьнна а. Кулг-юхь а диле, хIама а кхаьлле, салаIа хьайна!

- ХIама даьдац, наькъагIа кIаьд ма лой, корта а цхьаннахьа дIахьокхабенна хургба. КIеззига вагIийта со; кIаьнк хьачувеча, цаI дерд вай, - жоп делар мара.

Хедалуш а, чакх ца доалаш а дар цIен-даь къамаьл. ХIанз мо из къамаьла меттарваьнна вайнавацар сесага; цкъарчоа, гIаьххьа мукъагIа вий-хьогI ер, аьнна а хетаделар. Къамаьл дIаьхделча, сесага кхетадир, из хьаькъала гIаьхьа волга а, цунна тIакхаьчар цо дувцачул доккхагIа долга а, тарлой из шийх лочкъаде мар гIерталга а.

- Дика да, салаIа, со дуачунга хьож, - аьнна, ноанал де эттар сесаг.

Хьеха дахчах даь оаркхув хьаийца, араяьлар из. Цхьа зIамиго горинг дагIар коа, сов йола хIама чулоаттаеш. БIарга белла пIелг гургбоацаш баьде яр бийса, бакъда дега бIаргашца дика ховр цIен-нанна шоай шеддола хIама мичахьа да. Шортта кулга оамалца хьалеха, ниI йийлла дIачуяьнна, цхьан миIинге латта фуаш леладу кхизг хьа а ийца, юхаараяьлар. Из яр, лоам бахаш, Наьсара Iарждакха коастах яь. Укх шаьрача, дукха котамаш а йоацаш, мукъаяьннаяр из цу гIула-кхах. Цу чу дар, дахача шера даьккхачох диса, цхьан-шин сага пхьор хиллал, хьоар; из доахар, Гачонера кIа а кхухьаш.

КIа да ухар, цига дIайийча хьа ца хулар а ийце, иттех ворда вIашагI а кхийте. ДукхагIа хьор коартол яр. Коартолий ведарах ши ведар кIа лора негIий ара. Коартолаш вай мехка йолаяь, дукха ха йоаца зама яр из. Уж вIаштIехьъяха езар Шолжа а Эса а йистерча эрсий гIалашкара. Из цхьа моллагIболча наха дулуцар. Дика говр-ворда а долаш, хозза лела а луш хила везар, кIих хувца хIама вIаштIехьадаьккха, Гачоне водар. Иштта шу хьалха ваха денача кIих хьоар дар кхизга чурадар; хьаьша-даьна хуле а; догьэтта деха веначоа лой а, аьнна; дикача цIен-нанас дIаоттадаь.

Укх шера кIа да ваха вIаштIехьадаьннадацар Наьсара, цхьацца гIулакхаш юкъе а лийлха. Боккъалдар аьлча, хала никъ а бар из. Хийла гIомаро оззадий ланаш Iодаьхе; чIоагIача хьатIа ма яьллинге, говраш ларашха хиле; е йIайхача гIомаро чарха го бIоахбий; аьшк мелденна Iодаьле; пхьоаленашка ухаш; говрашта ланаш деттийташ; чархаш тоаяйташ; хала цIакхоачар нах. ХIаьта а Iацар уж кIа ца деча. Укх шера а яхаяр негIий ара цхьа иттех кир.

Говрага хьежа кIаьнк хьачувера. ЧIоагIа безам бар цун дас фу леладаьд ха а, цунца цхьацца дувцаш вагIа а. Хьалха иштта багIар нийслора цар. КIаьнка хоза хетар, даь къамаьлага ладувгIаш, къаьстта лоам ше аькхе ахар цо дийцача.

ЦаI дар, дас дувцаш, геттара хоза. Цкъа иштта аькхе бахача, гаьзарий мо йода а ца луш, цхьа зIамига бIийг лаьца хиннаяр акхар. Из цIа а ена, кхе а яь, лелайир аз, яхаш; дувцар Наьсара. Каст-каста дувцийтар из кIаьнка даьга.

- Волле, геза таз а мела хий детте гIумагIа а хьада, кулг-юхь дулларгдар аз! - аьлар Наьсара кIаьнкага.

Чехка шийга аьннар дир воIа. Дас кий Iойоа-ккхашше а, кертах йоалла чов бIаргаяйра кIаьнка.

- Фу даьд хьонаI - хаьттар цо.

- Доккха хIама даьдац. - Юххе хьатIа а ена, човнага хьежаш латтар сесаг а. - ГIо, укхаза ца а латташ, аз кулг-юхь дулашше, кIеззига тух чутессе, морз хьада, чов цIенъергйолаш!

Сесага хьабенача морза берхIаца чов цIенъяь, хIама даа хайра мар. Шун тIа латтар даьтта хьекха кIай чIаьпилги чухье берхIеи. БерхIала Iотташ, ши-кхо дакъилг а диа: - Чай хьадал, - аьлар цо.

- Ай, Iа-м вIалла а мича диар хIама; наькъа вена, мецвенна а кIаьдвенна а ма хургвий хьо, - аьлар сесага.

- Тоъаргда, виззалца диад, кхы Iочудодац.

ДIаяха, ингале пела чу чай а дахьаш, хьаера сесаг. Iаьрждарбуци, кондари, хималгаши чутайса, сийрдо чай дар из; бийса а ма йий, чIоагIагIа мелча наб кхетий а мича хов, аьнна, кийчдаь.

Цу хана кхыча мехкара чай кIезига хулар. Наггахьа ГуржегIа вахача сага деча, гуржийдар нийслора, из а таро йолча наьхацига мара хилацар. Бакъда гIалгIай шун-када юкъе лоархIаме дар чай. Лелалуш болча къонахий бохча чу ахча мо, хIаманна юкъе а доаллаш, кисашка хулар из. Хийла таро йоацача наьхацига хьаьший нийсбелча, Iочутасса доацаш фусам-нана ехано хьайзача, шийга чай долчо, новкъосташта хIама ца хойташ, бохча чура хьадаьккхе дIа а деле, дукха нийслуш хиннай фусама сий доаккхаш моттигаш.

Хьадена чай дIа а менна, аьлар Наьсара:

- ХIанз пхьера ламаз даь, Iовужаргва со. Ханнахьа Iодийшача бакъахьа да шо а. Iурре гIовтта деза, кхоана денз гуйре чулосто еза вай.

ТIаккха, кIеззига сабар а даь, хаьттар:

- Ябакхаш чуенайий вайI Кхы гоае йиш яц. Боккхийча наха оалар, къайлагIа юлла зIамига йис ма йиллинге а, тоалу, йоккхача асаро толхаю уж. Хезадий шоана, йис кхийтта ябакх мо телха, оалаш. Чуена, цIагIа Iояхка еза. Нах чуIеш болча цIагIа мо, нийсъяь хила еза йIовхал, ябакх Iоюллача… - Фуд аз дувцар; ер къамаьл деча ва со, аьнна, дага а дена; хабар соца а даь; хьалгIеттар Наьсар. Водашше, аьлар бехказлонна мо, вокхарна дIа а хозаш: - Валанза висар къа ца хьийгача варгвац!

- Нийсделарий хьона ахчаI Жабал цIавахарийI - хаьттар кIаьнка.

Дас жоп даланзар. ВоI дIахо а лувра - Деррига дIа ма деннадалар-кх Iа из ахча, кхы ханахьа воагIаргвац-кх из вайцига, дика саг ва из. Бийса яккха Iийча, лоамара хIамаш а дувцаш, хоза сакъердийтар цо. Шоайцига хьал а вига, массадола хIама сона хьадовзийтаргда а аьннадар. Из юхавеча, вохийтаргвий Iа со ЛоамI

ЗIамагIа вола дезалхо из воландаь, боча вар из даь, цудухьа геттара кIаьда вар цунца, гIожа-м цхьаннеца а вацар Наьсар. Из иштта вецаре-м, кIаьнк човхавилла бала бар цун керахьа. Юххера саббаре аьлар:

- Вохийтаргва, вохийтаргва, волле, говра диса гIулакх дий, дIавижа! - Аравоалача кIаьнка ниI ма йийллинге а, хьачухезар коа наха ду къамаьл. - Хьажал цига малав! - аьлар дас.

Сесага жоп делар:

- Вай бераш дар уж-м, хьо цIавенавий хьажа даьхка. ХIанз кхозлагIа а боагIа, малх чубизачул тIехьагIа; чIоагIа сагота хиннаб, хьо цIа ца воагIаш.

Хьачуваьлар ши зIамига саг. Юкъерча дегIара, хоза сибат долаш, геттара даьна тара а болаш, кагий нах бар уж. Керта яь чов тховсара царна бIарга ца йойта, ше уллачара меттагIара а ца воалаш, дас аьлар:

- Ай, водаш ма аьннадарий аз, Эса-чIоже гаргарча наьхацига цхьа-ши бийса яьккха, гIулакхага хьежжа лоам ваха а тарлу со, Онгушта гIолла цIавоагIарг-волаш. Селлара сагот хIана ду оаш, со ваха кIира-бутт долаш моI

Цхьацца дувцаш, кIеззига ха а яьккха; чубаха арабаьлар къонгаш; нанас хIама кхалла аьлча; диза да тхо, даьга салоIийтаргда вай, аьнна.

ДIавижача, наб ца кхеташ, уйлаш еш дукха ха яьккхар Наьсара. Сатоссаш, набаро дIаозаваь, кIеззига са а леIа, хьасомаваьлар. Iуйре лостае лаьрхIа, гIетта хьувзаш, сесаг а яр. Цо вIалла яьяцар наб; цIен-даь лозабаь корта а; цо хьа ца дувцаш лечкъо аьнна хетар а; дагадоаллаш сахилар цунна. Араяьнна, божа дIалаь-лла, Iуйре дIаерзаяь чу а ена, ше араялале кхаэлла хиннача, кIедж йолаяьча дулха тIера чоп хьаийца, диса чIаьпилг дIоахдаь Iо а оттадаь, аьлар:

- ХIанзарчоа чай мала, хьадаьлча лерттIа марта а дуаргда вай!

Сийсара мо, хIама а кхаьлла, аьлар цIен-дас:

- Чехка кIаьнк вахийте, къонгаш хьабехийтал!

Тхьовре сома вола кIаьнк, сихха боккхагIа бола вежарий хьабеха вахар. Ца говш, хьакхаьчар уж. Ше фу леладаьд а, сенна хьевеннав а дувцаргда-кх тхона, аьнна, дезала хетаденнача хана; дас аьлар:

- Саг мишта ваха веза хой шоанаI - Цхьаккха йистхиланзар. ТIаккха ше жоп делар: - Ваха веза, хьаьнала къа а хьегаш, хьадаьр лора а деш, шийна Дала денначох хам а беш. Шийга хьакхаьчача хIаман сага хьурмат дича, из дуккхаза соввоаккхаргва Дала. Лоацца аьлча, ше хьадаьчох кхоачам бе беза, наьха наIар тIа деха ца ухаш. Вай даьша яьхад: «Деха наIарга ваха, Iо ца таIа; къахьийга, дегI тоIадар тол». Ковна гонахьа лакха карт, коанаIарга зIар, майра жIали хила деза. Ханнахьа Iовижа веза, Iурре гIатта веза. Ханнахьа вижар кхаь вонах ваьннав, ханнахьа гIаттар кхаь диках кхийнав, яхаш да. - Лоац-лоацца вахача сага эша хIама дувцаш, дезала хьехар даь, Наьсара хаьттар: - Со шоашка хIана кхайкав хой шоанаI

Теркам тIабахийта, таккхалча латтар дезал; йист ца хулаш, дас къамаьл дIаходерг лаьрхIа. Из а, йист ца хулаш, лоацавелча мо висар. Наьсара товчча тайпара хьалъарабагIацар кер чура мухь, хетача тайпара кIалтIабалацар мотт. Из веннавар ше цIагIара ваьлча гIоне леладаьраш дувца - дош оаладаланзар.

ТIаккха, ше лаьрхIар доацаш, кхыдола къамаьл даь; уйла еча хьисапе лохехьа Iовийрзар. ДIахо а цхьацца дахар-денар дийцар. Цхьадараш дезало вIалла кхета а динзар.

Юххера дагахьа чIоагIо йир бакъдар дIадувца, шеддар долчча тайпара. Дезала хацар из фу дувца гIерт а, цунна тIакхаьчар фуд а; цхьабакъда даьна дIабIара-хьежача, гуш дар цунга чIоагIа хало йолга а, моллагIа дале а, шоашта фуд ца хов, хьахайча новкъа хургдола хIама из дувца гIертилга а; цудухьа чIоагIа сагота бар уж. Корта Iочуэлла, вагIар да. Ер къамаьл де дезар, со а воацаш, Жабал валар-кх, са метта а волаш, аьнна, хетар цунна.

Дикка ха яьккхар, йист ца хулаш. Цу юкъа вожаш а хиланзар йист. Боккъалдар аьлча, цар бокъо а яцар; воккхагIа вола саг, къамаьл дола а даь, чакхваланза хилча; къаьстта из да хилча хIаьта а.

Юххера, къургаш а даь, шорттига аьлар:

- Даьша яьхад, мелла къахьа дале а, бакъдар дIаала. Аланза даргдоацаш а хилча, со аланза Iергвоацаш а хилча, бакъахьа деций шеддар шуга а мехкага а дIадийцача…, - тIаккха соцавелар, къамаьл хьа а ца дулуш.

- Даьллахь, хьааьле валал-хьай хье ала гIертар, тхо а кхераденнад, хьона фу даьд ца ховш! - боккъала кIаьда аьлар сесага, елха а чIехкаш.

Ховра цунна, марага моллагIа бале а, боккха бала болга. Цудухьа, ма хулла цIен-даьна Iотталургдоацаш, ала гIертар из. ТIаккха Наьсара аьлар:

- Из вайцига иха, вайга декхар доалла Жабал… са карах веннав…

Цкъарчоа цIагIа, лоадам боаццача юкъа, сатем эттар, хIаравар йист ца хулалуш висар. Йистхила веначоа а, фу аргда хацар. Када кIалдахача хьазилга дар мо, детталора цар дегаш. ЦIаьхха, малх дIакъайлабаьнна, Iаьржа бийса тIаеча мо, боад эттар бIаргашка. Из сатем бохабир, ший кара хIама доацаш, мухь баьннача цIен-нанас. КIеззига сабар а даь; меттаена, шортта, наха хазар кхераш мо, аьлар:

- Фу даь хиннадола-те вай, из доакъазал тIакхаччалI

Елхара Iимадаш ца е гIертар из, фуннагIа даь а. Бакъда кер чура бала боккха бар; шийна ма лов мухь хьалъарабайтача, хийцца из цIогIа лоам а хьалхаза тарлургдолаш. НаIара юхе лаьтта кIаьнк, хьалтIа а ведда, даь кара Iо а вижа, велха волавелар, хадданза хаттараш деш:

- Из венна хилча, со цунца лоам вохийтаргва хIана яхар IаI Фу даьдар цоI Из велла хIама-м доккха хила ма дезий!

- Те, те, - аьнна, воIа букъа тIагIолла кулг IотIа а хьекха, дас аьлар:

- Ца ховш, гIаттий топ яьнна, са кара хIама доацаш, хилар из. Далла ма хой из, цунна метте се-м хулийтаргвар!

- Из хинна даьнна хIама да. ХIанз, сов чехка, дича бакъахьдар де деза, - аьлар воккхагIа волча воIа.

Корта хьал а лаьца, миIинге Iо а хайна, елхаш ягIача нанна дIатIа а ваха, шоллагIа волча воIа аьлар:

- Вай селлара деха хьувза йиш яц. Иштта дагIа мукъа хургдац хIанзчул тIехьагIа. Эшача хIаманга хьажа а, динза даргдоацар де а деза.

ТIаккха даь кара уллача кIаьнка а дир хьехар. Нана а кIаьнк а цIагIара дIаарабаьлар. Нана коа лостам бе эттар, кIаьнк говрага хьажа вахар.

Таккхалча вагIача даьна дIатIаваха, кIаьдда воккхагIа волча воIа аьлар:

- ХIанз вай дича бакъахьдар хьаала!

Доккха са а даьккха, дикка хье а венна, дас аьлар:

- Воашта тIакхаьчар сихагIа мехка хайта деза. Чехка вай тайпах вола Хьанал а кхы виъ-пхи саг а, кхайка, хьабеха беза. Юртарча боккхийча нахага а хоам бе беза, хьадувла, аьнна; имам а хьавеха.

- Из оарц даккхале, дича бакъахьа долчоа воайла дагадаьлча фу дар-теI - аьлар, шинна воIа цхьатарра.

- Воайла фуннагIа дувцарах, ер геттара сиха мехка хайта безаш болх ба, саг веннача наха хабар Iодайталехь. Цхьаболчарна ховш хила а тарлу ер. Дукха нах ба тхо цхьана бIаргадайна. Вайх дегабуам хIаьта а бергба. Кхы хье ца луш; шо, воккхагIа вола шиъ, дIаараваьле; нах хьабеха; со кхайк аьле!

Къонгаш геттара чехка арабаьлар. Цхьацца кулгаш детташ, коа лостам беш йоаллача наьнага аьлар цар:

- Хьо иштта наха яйча во товргда, оаха цIагIара кхалнах хьалбоахкийт, дIайистхинна. Укхаза фуд ца ховш, Iуйре ма йий, яхаш; хьелу уж хьалбахка. ДIачу а гIой, цIагIа эшачунга хьажа, воккхача сага еза тIаювха хIама а дIале!

Нанна из хьехар даь, бахар къонгаш. ЦIагIа исташка, хьалла вайцига хьалдахе, эшача хIаманга а хьаже; шоаш даьлча, IочудоагIаргда шо, аьлар цар; укх кIира а паргIатта цигара шоай чубахка йиш хургйоацалга ховшше; царна шоашта гучадаллалца; исташта хIама дIа ца хайта.

НАЬСАР ВОЛЧА - МОХК

Цхьацца наIар тIа водаш, шоашка аьннача тайпара, нах хьабийха, къонгаш чукхаьчача хана, хьалхагIа дIааьнна юхегIа бахараш хьакхаьчабар. Иштта, воагI-воагIар воагIаш, хьаихар нах. Ял-цIагIа чубоахар хьаьший.

Шийца кIалхарчарна ца бовза нах а болаш, имам а хьакхаьчар. Из вар виткъа-лакхо, дийшача наха юкъе ханна воккхагIа а дукхагIа дийша а, лоархIаме саг, лоацца аьлча, мехка къаьда вар из. Цо дийшадар, гIалгIай има дилла болалушше, селашкахьа ваха.

Моаршал-денар хаьтта даьлча, имам магIа а волаш, Iохайшар хьаьший. Новкъостех цаI имама юхе хайра, шоллагIвар ший ханага товчча гIанда тIа хайра. Моллас дIабовзийтар ший новкъостий.

- Соцара хьаьший лоалахарча юртара вай гаргара нах ба, цхьацца гIулакха а гучабовла а баьхка. Со маьждиге ва, аьнна; цига Iобаьхкабар ераш. ТIехьавенача кIаьнка; нах вIашагIкхеташ моттиг я, аьнна; укхаза хьалвоагIача аз хьалбоалабаьб; даьлча, тхацига Iочу а гIоргдолаш.

- Дика болх баьб Iа, хье вена а хьаьший боалабаь а, - аьлар фусам-дас. - Нах дика ба. Гой, мишта чехка баьхкаб, дIаала вахар чукхачале баьхкабий! ХIанз се шуга кхайка гIулакх дувцаргда аз. ДагавоагIий шоана, вай лоам дахача хана, вайца ваьха ГIанажбиI

Гулбеннача наха юкъе тоъал бар, лоамара арабаьнна дукха ха а йоацаш, цо вувца саг дика вовзаш бола нах.

- ШоллагIча сесага ваь цхьа дика воI вар-кх цун. Кастто вайцига базар тIа воагIар из, жаи гаьзарийи дохка а кхыча гIулакхашта а. Цкъа иштта из базар тIа нийсвеннача хана, цун юхедиса жа ийцадар аз тIадилла, кIезиг-дукха сайна пайда баь, жа юхадехкача, ахча дIалургдолаш. ДIа-хьа ийдаьча наха, ханнахьа жех ахча хьа ца луш, хьакхаьчар цхьацца гIулакхашта аз карардоахаш, хайра хIама дIадала са вIаштIехьа ца доалаш, из декхар сона тIадисар.

Дукха ихав из вайцига, ше Наьсаре веча хьачу-воагIаш а, лаьрххIа цу гIулакха вай а. Сога пайдана хIама хьа ца оалаш; кагегIчарга, чIоагIа сагота ва со, тарлой, хулийтадалара оаш из декхар, аьле; кхы са дIадала вIаштIехьа ца доалаш; ахча доацаш из цIа а ухаш. Юххера, кхо-диъ ди хьалха вена, халла сога сайга аьлар цо: «Миччахьара даьккхе а, декхар хьалудалар Iа». ЦIаккха ца хиннача тайпара, чам боацаш а вар.

Из бийса тхацига яьккха, Iо а саррахьа мара кхаьчавацар из, сецца Эса-чIоже дахар тхо. Цига цхьан сагага доаллар са ахча, из а хьадехаргда аз, цхьа дика гаргара саг вах са цу юрта, эшар цунгара а дехард, аьнна. Тхо хьалкхаьчача, ахча доалла саг цIагIа вацар. Мичав аьлча, саррахьа цIагIа хургва, аьлар. Са гаргарча сага а: «ХIанз кара дац, цхьан кIира юхавола, тешшаме хургда», - аьлар.

Цига чудаьнна, цо хьаьший даь кхаба а кхаьба; тоъал даьгIа; кхычахьа а гIулакхаш долаш да, аьнна; даха арадаьлар тхо. ТIаккха ахча доаллачоа наIарга дахар.

ХIетта чукхаьчав со, яхаш; цIагIа вар из. ХIанз бийса хиннай, аьнна; низагIа цо чу а даьха; котамаш йоаяь дика а хьегийта; царцига бийса а яьккха; Iурре гIайтта; фусам-даьга хьадала хIама а доацаш; цо, кастлуш Наьсаре ва везаш ва со, тарлой, Iодахьаргда аз, аьнна; цигара а дахар тхо. ХIама даа аьлча; тиганзар оаха; хьелургда, аьнна; башха тхо меца а дацар. Кхача мукъагIа болла акхарна; цхьаннахьа сайца, новкъа кхоалларгболаш, аьнна; тIорми белар тхога. Са новкъост,фусам-даьх бехк хеташ, юхагIертар. Аз хьаэца а аьнна, цо из хьа а ийца, талса чу Iочубеллар.

Цигара даха, лоам хьал а Наьсаре Iо а долхача наькъий гоалмоарзагIе кхаьчар тхо. Цхьан кхай шоррал, хьун юкъе чувахача хоалургвоацаш, говрашта царг хьакха моттиг а йолаш, зIамиго къух дар. Воашта хIама а кхаьлла, говрашка са а лаIийта; гIоргда вай дIахо, аьнна; говраш дIачуерзайир оаха; гIийло хьун юкъе додача такилгах. Шиннена а йовзар тхона из моттиг, долхаш-доагIаш цига нийсделча, хийла салаIа тарлора тха. ХIанз а, баргалаш теха, яжа говраш дIа а хийца, тхо салаIа хайшар. Талсашкара хьабаьккха кхача баьста, хIама а диа, хьун юкъе дIачу-хьачу даьлар тхо; гаьна доаццаш доагIаш къаьга, шийла хий дар; из мала а кулг-юхь дила а.

Сай гIулакх даьккха, со къух тIа ваьлча; тхьовре хьавена; юкъаметтера бе йоаллаш топ йолаш; бос бахано латташ, са новкъост вар. «Фу даьдI - хаьттар аз. - Аькха-хIама денадар къух тIаI». Со ва а вар, борз яле а, ча яле а, цаI хоаенна из хьувз мотташ. Саббаре цо аьлар: «Хьона ховргда-кх фу даьд. КIордадаьд садийтта, хIанз тоъаргда. Хьона садийтта яхац аз. Из-м дитача а доккха хIама дацар, наха вутаре. ХIанз аз дитача, хьадаккха къонах воацаш, кхеравенна дитад аргда. ЦIагIара аравоалаш, венав со; е декхар дахьаргда; е сай дакъа дойтаргда; е декхар доалла саг воалавергва, аьнна. Волле хьалха! Нийсса итт гIа хьалха гIоргва хьо. Ког Iа дехьа-сехьа боаккхе а, вада хьо воле а, меттахьа топ кхетаргья хьона. Духьала саг кхете, аз топ Iохецаргья, вай фу лело ца хайта, хьо аз аьннача тайпара дIахогIоргва. Мискхал миссел аз аьнначара Iа болар хувце, е духьалкхийттача нахага бIарга-кулга оамалагIа баь а, вай фу лело ховргдолаш хоам бой, тIаккха а топ кхетаргья хьона. Со дукха а ма леве; къамаьл дIаьх-делча, эзделаца доаца дош нийсдала а тарлу».

Цунгарча хьалах кхийтта; Даьллахь, со Iовдала хуле, юхь-Iаьржо хила тарлу-кх; новкъа долхаш, хьоастаргва-кх аз ер, тIаккха воаставала а тарлу, аьнна; цо оттадаьча низама айса духьале ергйоацалга дIа а хайта; урагIдоладелар тхо. Долхош, хаьттар аз: «Малашб хьога уж хабараш дувцараш, цу юрта-м мича бах цу тайпара нахI» Цо аьлар: «Хьанаьхка-наькъан ба». Аз аьлар: «Ай, цар хIама аьннад аьнна воал селлара корзагIаI Уж-м, боарам боаццаш, хала нах ма бий; кхы царна садетта кIорда а даь, Iо ма верий со Наьсаре. Хьога цар ду къамаьл-м соцарча моастагIалла а хила тарлу, хьога гIолла сона цатоам бе. Дош дац хьона из цар дувцар, хьай уйла хувцалахь!»

Шоана а дагабоагIа хургба уж, тIабаьхка ба, оалар-кх царех цу юрта бахача наха, цхьа бокъо йоацар цар дича. Массанена а дика ма бовзарий уж, - аьлар Наьсара, шийга ладувгIача хьаьшашка.

- Даьра, бовзар, дукха дика-м, - йистхилар цаI. - Тха даь-дас оалар, ший дас дувцар аьле. Шийна дага-доагIаш, баьхкар уж вай мехка, тIабаьхка нах ба оалар царех тха даь-дас. Шоай мехка дов хинна саг а вийна, цига Iе йиш йоацаш, юрто а мехко а арабаьха, нийсбеннабар уж вайцига. ЦIенах беха, цаI тIакхаьча арабаьнна нах ба-кх ераш, аьнна; моггача тайпара гIулакх а даь; цхьа бахьан тхов кIийле а яь; баха Iо а ховшабаьбар. ТIехьагIа, кIеззига шоашка саденнача дийнахьа денз, хьалбаьнна малх чубузийтацар цар, юрта цхьа цатоам ца беш. Юххера, цхьаннахьа вахача, пхьена из да а юхавийра акхар саг вийначар. Цу хана, цкъарчоа шоай мехка дIабаха хьежа, тхона чIоагIа лайнадар уж цIабахар, сайцар уж вайцига. Къувса а дувца а тхоца аттагIа хийтта хургдар-кх царна. ДIахо тха даь-дас оалар: «Цхьаккха тайпара бIехача хIамах хьаж ца йоагIаш; нах ба уж; лоралелаш царех; тарлой, царца цхьаккха гIулакх а ма леладелаш». Цу Iа вувцача зIамигача сага даьша чIоагIа гIулакх даь нах а ма бар уж.

Гулбенначарех цхьаькхане аьлар:

- Гой, шоаш кIалбисача хана тIаийца; эша новкъостал деш, селлара дика лелабаь болашше а; кIалхарча наха цар хьатIаберза ца туга. Саготалла яьхадац вай даьша, ниттий овлан тIа буц яьннаяц.

ТIаккха кхоалагIчо аьлар:

- Из хиннадоад из, се кхаьбар вийна воагIа со, яха вай дай кица. Вай-м, гIулакх-эздел долаш, кIалвисачох къахеташ, ворххIе даь хана денз, хьадоагIаш дар, цу тайпарча наха телха ца доре.

ТIаккха Наьсара лоткъам дIахобир:

- Иштта тхо долхаш, Жабала аьлар: «Цу ахчах доккха хIама хеташ хьувзац со. Цкъа-дале, наьха тIехбеттамаш а ла магац; шозлагIа, Iа сайх са цаяр а, сайх хьона дош цахетар а новкъа да». Аз аьлар: «Ай, иштта дац из, харцахьа дегабуам бу Iа, воча нахах тийша а тийша. Хьох а шун цIенах а са, ца вашаш, цхьаккха хIама а хиннадац». ТIаккха Жабала аьлар: «ХIанз хой хьона сога декхар цIадохьалургдолгаI Из Iайха бакъдича, хьааргда Iа, тIаккха аз хьо мукъавоалийтаргва». Цун хаттара жоп ца луш, кIеззига хьевелар со. Аз лаьрхIа а лаьрхIадар ала: «Хьо эсала а вац, сона шаьра хов Iа хьай хIама цIахьоргдолга, сел хьо корзагIваьнна хьовза везаш а дацар ер, бокъо йоацаш хьо сихвенна мара».

ДIаходолхаш, хало тIавала везаш, ира баламг бар. Биъкогара увтташ а; галг-хIама лоацаш а, хьалтIавала воаллача хана; аз хьалаьца галг, со Iовожа а терка, ахка ца ваха аз низ тIабахийта, каг а енна; со тIехьашкахьа чутекхар; ши-кхо гIа мара Жабала гаьна воацаш, цунна юххе IотIакхоачаш. «Ай, аз гарга ма гIерта аьннадеций хьога», - цо оалашше, урагIхьежар со. Из моттиг сов ира хиларах, кхы хьалаца хIама а йоацаш, со кхы а цунгахьа IотIатекхар. ТIаккха цо топ техар. ГIаттий теха хургьяр из; пхо, шок а етташ, гаьнна лакхе гIолла бахар. Цигга, юхь шийгахьа а лаьца, ший болча низаца, топа хи техар цо сона. ХIа аьнна цо юхь шийгахьа ерзошше, хи тоха воаллалга хайна, со кийчвелар топ лаца. Иззаморг хьалхарча хана дукха ма нийсденнадий, саг ве лаьрхIа воацачо деш. Сона ховра, ховш се цо вувргвоацалга, цудухьа со а вацар духьала дов де лаьрхIа. ЙоаггIача бесса IотIа ца кхетийташ, топ лаьцар аз; хIаьта а, шоана гучча тайпара, ер са корта боаттIабеш, - кий Iояьккха, гойтар чов, - ер пIелг лозабеш, - бийста аьрда кулга боккха пIелг а дIахьекхар, - топа хи кхийтар сона, цкъарчоа бIаргашка боад тохаш. ТIаккха шинна а бе тоIIаяь лаьца, топ хьаозайир аз. ХIетта яьнна, юхь йIайха йолаш, мело лаьца хила тарлора цо из, цунгара хьаяьнна, топ са бе йисар.

Цигга, геттара корзагIваьнна, тIатоссавелар из; аз топа юхь, дIадухьаллаьца, чен тIа дIатIаоттайир. Из, дехьа-сехьа лелхаш, даггара сона тIакхача гIертар; топ дIаяккха гIийрта хургвар-кх из. Аз, из ваьн-ваьннача топ духьалъувттаеш, дегIала ца вайташ, тоъал иштта даьхкар тхо. Шоашта ма хой шоана, иштта хьувзача сага кхетам мишта хургба. Юххера, из тIатоссалушше а, аз дIадухьаллаьца топ, са кара хIама доацаш, ца ховш, цун чен тIа латташ яьлар. Из шорто ше латтача IовIашкавахар. Хьалъураийккха, бера топ Iо а кхесса, из хьамархIа а велла, даггара цун цIи йоахаш, айса леладер фуд ца ховш, корзагIваьнна хьувзаш цхьа юкъ яьккхар аз. Боарам боацаш во киртиг яр сона тIаэттар, адама ма нийслойла из! ГIийла хьабIарахьежа, цо аьлар: «Сох цхьа хIама хеташ; хьо воккха хилча паргIатаяргья-кх со, яхаш; хьийзача йоккхача сагах къахет-кх, хIанз кхы а совбаьккхар аз цун бала». Дага-м кастта нана хила еза ший нускал а даьлла хургдар цунна. ТIаккха аьлар: «Со-м сай ха кхаьча водаш саг ва, хьона бала бир-кх». Кхы дош ца оалаш, саувза волавелар, - хийцца бIаргех Iоухаш хий а долаш, велхар Наьсар. КIеззига сабар а даь, дIахо цо дийцар:

- Саг тIакхоаче а, тхоаш гургдоацаш, из дIа хьун юкъе а вихьа, сайна ховш йола Даьла цIи йоахаш, садаллалца цунна юхе ваьгIар со. Бокъонца дог сеца, из кхелхалга хайча, дакъа ийрча ца хилийта, бIаргаш IотIатоIадаь, мочхал хьаллаьца, кулгаш Iо а нийсдаь, юхь къайлайоаккхаш, сайна тIера хьадаьккха чокхи IотIадиллар аз. Цу юхе яьгIа, листа ткъоврош йоахка пхаьн-галг шалтаца йожаяь, из цу тIа вилла, IокIалваьнна, наькъа тIа хIама дий хьежа, юхавена, га оззаяь Iонаькъа тIа яьккхар аз. Наха гургволаш, из наькъаца Iо а вилла; лечкъа, цхьан хена тIехьашка Iохайра со, аькха а оалхазар а тIадоагIе дIаэккхадерг-долаш.

Дукха ха ялале, говра баргий тата доагIаш мо хийтта со Iохьежача, кхо говрбаьри воагIар. Гаьннара денз пурхаш беш, лергаш лестадеш, саькха яр цар говраш. Баьреша уж човхайир. ЛадувгIа ца тугаш, говраш тIехьашкагIерта яьлча, хьалха воагIар: «Хьалла наькъа тIа цхьа хIама улл, из фуй хьожаргва со», - аьнна, говра тIера Iо а тоссавенна, топ хьалха а лаьца, хьалтIаволавелар. Топаш вокх шинне а кийчйир.

ХьалтIа ме кхоач, водачо топ Iохийцар. Юхекхаччалца хьалтIа а ваха, новкъосташка Iокхайкар: «Чехка хьалтIадувла, хьалъяхка ца туге, хIанзарчоа говраш дIа а тайсе. Ер саг ва, меттагIара воалаш а вац», - аьнна. Шортта Iолох а венна, цунна юхе горахайра из: «Даьллахь, ма во хIама да-кх хьо, хьан даьд-те ер», - аьнна. ХьалтIакхаьчача новкъосташка аьлар: «Шо марша, дийна вац ер, Дала гешт долда укхунна». Вокхар а бир кодам. Цхьанне аьлар: «Новкъост хила тарлу укхунца, воаш долга дIахойтаргда вай, - тIаккха кхайкар:

- Хозача саг вий укхаза, тхо новкъостий да хьа, тIавола!» - аьнна. Тоъал сабар а даь, дIахо кхайкар, хьалхагIа мо шорттига доацаш, сол пхезза-иттаза гаьнагIа волчоа а хозаргдолаш: «Адамашта хьалхашка хьа къайладар къайла хургда, гучадар гуча хургда, хьо моллагIа вале а, тхогара дала зе дац хьона, тIавола!». Цкъарчоа дIагучавала велар со, воалаваланзар. КIе-ззига кхы сабар даь, цар аьлар: «Ер укхаза аллийта дIадаха бокъо яц, оакхарий тIакхоаче, вохаве а тарлу. ТIавоагIаш саг ца хилча, кхы укхаза сабар де а бокъо яц. ХIанз ер чехка гаргагIа йолча юрта Iочувахьа веза», - аьнна, кийчам бе айттар уж. Сиха бекъилгаш а даьха, царех батхараш а теха, из цу тIа IотIа а вилла, шоаш аьннача тайпара, гаргагIа йолча юртагахьа болабелар уж. Шинне саг вихьар, кхоалагIчо цхьан говра юхь а лаьца, вожаш цох хьа а тайса, тIеххьа говраш йигар. Iонаькъ тIа бовлашше а, ворда кхийтта, Iочубахар уж. Гаьно, царна тIеххьа со а вахар.

Укх чура дукхагIчарна йовзача Эса-чIожерча цхьан юрта чубахар уж, дакъа ийца. Се хоа а ца волийташ, цу юртара дукхагIа хIама гургдолча лакхе дIа а этта, царга хьожаш дикка ха яьккхар аз. Юрта юкъерча майдан тIа саг Iо а вилла, цаI цу юхе саца, вож шиъ цу юхе бахача наьха коашка дIачубахар. Цу сахьте тIехьа нах болаш, юхабаьхкар. Цхьабараш сайца, шоллагIаш чехка коашкара коашка увтташ, юрта дIай-хьай бахар, хетаргахьа, нахага хоам беш лелар уж. Цу сахьате дукха адам гулделар юрта майдан тIа.

Айса фу дича бакъахьа да ца ховш, уйла йир аз. Цкъара дагадохар, Iо юрта а ваха, шеддар долчча тайпара дIадийцача фу дар-хьогI, аьле. ТIаккха кхыйола уйла чуйоссар, тешар а цатешар а хургва цу юкъе, сихабараш а хургба. Вийна саг Iо а вилла, кхы нахах эхь ца хеташ, хьайла, укхо дувцачунга, аьнна; хетадала тарлу наха, аьнна, дIагуча ца воалаш Iийра со. Се лозавари, вери-м кхерацар; нахага сай бакъдар дIадувца вIаштIехьа цадалар кхерар. Нах теше а ца теше а, Далла хьалхашка бакъдар наха дIахайча кхоачам хеташ йола уйла сецар са. Иштта со латташ, юрта массе а оагIорахьара шишша говрбаьри араваьлар. Хийтар сона, уж нах, иштта кораваь саг ва, цIава хьелуш а мичав ца ховш а шоай саг вола нах цига дувла, ала болха хургба, аьнна. Саг тешаме, мегаргболча наьха кара ма вий, сов чехка IоцIа а ваха, мохк хьагул а баь, ер хIанз шуга бу лоткъам дIабича бакъахьа хургба-кх аз, аьнна, цIенгахьа вийрзар со, иштта дикагIа хила мег яха уйла дIачIоагI а енна.

Дуненцара чам дIабаьнна, айса лелор фуд ца ховш, цхьаццанахьа сувцаш, баргал техе дIахийце говр яжийташ, тIаккха нувр гIовга оттайий виже, дукха уйлаш еш, юха говра тIа хай Iоволалуш, халла маьркIа-жел тIехьагIа вай юрта кхаьчав со. Сийсара дезалга хIама дIа ца оалаш, фу даьд хьона, акхар аьлча; кхыдар юкъе а кхувсаш, сахиларга а ваьнна; Iуйрийна дезал хьа ма гулбаллинге а, лоацца сайна карахдаьннар царна дIа а дийца, шо хьадийхад аз, сай бакъдар шуга дIадувца а, шоана из хайта а, дича бакъахьа долчунна шуца дагавала а.

Сай лоткъам чакхбоалаш, аз фу аргдар аьлча, ер са хьаькъалах тийше а ца дуташ (иштта хIама тIакхаьча саг ше дувцар фуд ца ховш а хьаькъал дIадахе а хул), геттара сиха дича бакъахьдар оаш алар ловра сона. Кхы хье ца луш, саг веннача нахага хоам бича бакъахьа а хетар. Ер къамаьл аз дIаьх хIана даьд аьлча, дар долчча тайпара мехка дIахайча бакъахьа хет сона, доккха хIама ма дий сона тIакхаьчар. Иззамо хIама аз ховш дергдар-дацар халла, шоана масссанена со вовза дукха ха а ма йий. Цудухьа, хьалхагIа дикка уйла а йий, тIаккха мара оаш сайна хIаране кхел ца яр а дех аз шугара.

Са къамаьл даьлар, - аьнна, фусам-да хьалвийрзача, из мел вовзача сага юхьа тIа яздича мо гуш дар, цу цIагIа мел вар цох тийшалга.

- Iаь, маьрж-яI, - аьлар, хьал а гIетта, цхьан воккхача сага, - деза кхелла дуне, балай цIай я-кх хьо! ХIанз дича бакъахьа долчун хоадам бергба вай.

ДукхагIа мел волчо шийна бакъахьа хетар, аьнна; тIеххьара къаьдас хоза хьехам а баь, соцам бир: лоам саг веннача нахага долчча тайпара дар дIадувца нах бахийта. Из гIулакх тIадиллар, лоаме а йовзаш, ваха а ва а ды болаш, Мехка мел нийсденнача къовсамашта юкъе латташ а уж дIадоахаш а йолча маслахьата тоабан воккхагIанна Мусалима.

КХЕЛ

ГIалгIаша бусалба ди тIаэцале, кхел оалаш тоаба яр, шийна чубоагIача нахах «кхелахой» а оалаш. Кхел фуй аьлча, моллагIа адамашта юкъе цатоам болаш дежа хIама машара тIехьа, озабезам боацаш, нийсхонца дIакъоастадеш йола, хьаькъал долча нахах вIашагIъ-елла тоаба я. ХIара юрта яр кхел, дIахо цунна керте - Мехка кхел а. Цунна чубоагIаш, массайолча юртий кхелера цхьацца-шишша, дикагIа кхеташ бола нах бар. Къовсам е цатоам цхьан юртарча наха юкъе нийсбеннабале, тарлойя, арахьа нахала а ца доалийташ, цу юртарча кхело къахьегар барт бара. Нагахьа дов шин юртарча наха юкъе дале, уж ши юрт а хьожар цатоам дIабаккха. ДукхагIча хана, из вIаштIехьа а доалар. ЛоархIам болаш дар юрта кхело, Мехка кхелага ца кхоачийташ къовсам дIабаккхар. ХIара юрта кхел ше дIакъоастаде хьожар шоай юрта нийсденнар. Нагахьа цох гIулакх ца хуле, Мехка кхеле лора дов.

Дукха нийслора чоалхане гIулакхаш, цу маслахьата тоабано дIадоахаш. Нагахьа совле йолча оагIоно саг вийнавале, ийшачар тIехъяьнна хоарцо йийцаяле, бокъо йоаца гIелал енаяле, мохк оарцагIбаьккхе, дов дIадаккха хьожар. ТIаккха мехко, цкъа а шозза а бахе, дехар дора. Юххера, вIалла дегаондо я, аьнна, хеташ хуле; саг венначар коа а бахе; бартала бужар мохк. ДукхагIча хана, жоп лора ийшача оагIоно. Бакъда, моллагIа долча довна коа а баха, бартала бижа бокъо яцар мехка, къаьстта дов курал-сонталла даьдале, е котбаьннараш харцлийннабале. Ишттача довна юкъе бахача мехка жоп а луцар.

ХIанзарча дунен дуккхача паччахьалкхений бокъонаш «римски бокъонна» тIатайжа, бух цигара болаш я, хIаьта из бокъо цхьан замалахьа Кавказера дIабахача тушхоша-этрускеша дIадихьа кхела дакъа да а, йоах. Цо хьахайт кхел мел кIоарга овлаш долаш а, мел яьржа ткъовронаш йолаш а я.

ЦIагIа багIача наьха тхьамадас аьлар, маслахьата тоабан воккхагIага:

- Хьайна бакъахьа хета нах белгалбе; водар, ца говш, ваха веза; делкъа ха хулаш латт; мел сиха вахача а, тахан лоамел дехьавала кхувргдац; бийсан готтача наькъа таках ваха кхераме а да. Ма хулла хьалгарга а баха, лоамел сехьарча юрта бийса а яьккха, сецца цигара дIахогIоргболаш баха беза болхараш, Iурре хьалкхоачаргболаш.

ДIаараваьнна, новкъостий вIашагIтехар Мусалима. Из волаш, пхи саг вар уж. Шиъ, наха белгалбаьха, цун ханнара хургбола нийсбенна къонахий бар, цу тоаба чу а боагIаш. Вожаш шиъ-м берашха кагий нах бар.

ЦIагIа хьачу ца хувшаш, арахьа тоъал нах боландаь, яь ваIад дIакхайкаеш массаненна а хозаргйолаш, шеввар цIагIара араваьнна, коа латтар. Наьха къамаьл чакхдаьлча Наьсара аьлар:

- Харцахьа децаре, цкъа-шозза йистхургвар со!

Наха мегаьд а аьнна, къамаьл доладир цо:

- Из декхар хиллал ахча вIаштIехьадаьннад укхаза, хьалххе нийсденнадаларе, бакъахьа дар ер, хьалдахьийтача мегаргдарий-хьогII

Сага дош ца оалаш, тоъал ха яьлар. ТIаккха саббаре тхьамадас аьлар:

- Хьалдахьийтача бакъахьа хургда болхарашка. Цигарча гIулакхага хьежжа, шоашта ховргда акхарна де дезар.

ТIа ца ховшаш, коара арабаьлар болхараш. Из дар къаман Iадата тIех долча эзделах хIама. Фусам-даь тайпан кагийча наха дIатIайигар царна говраш. Массе говр, хержача мо, хоза сибат а долаш, дотоца кхаьлача дирст-нувраца кийчъяьяр. Кагийча наха; хIаране аьтта кулгаца мочхала кIалхара дирста ганаш, аьрда кулгаца нувра лийтеи лаьца; тIаховшийтар баьреш. Гаьнарча наькъа йолхалга ховш мо, кийча йолга хьахайта гIерт уж аргдолаш, цхьан метте ца совцаш, когаш ийдеш, Iодетташ, коача яр говраш. Когаш сов дукха Iодеттарах, баргий ланаша аьхкача мо, лаьтта дохадаьдар. Баьри тIахайнар бейоаллачо дIа а хецаш, говраш чехкача боларах лоамаш долчахьа йолаелар.

Хьалха водар; зIамагIвар аьттехьа а волаш, воккхагIвар юкъе а волаш, шоллагIа воккхагIа аьрдехьа волаш; кхоъ. ТIехьа болхар шоллагIа зIамагIвар аьрдехьеи, кхоалагIа воккхагIа аьттехьеи.

Никъ готтбелча е духьала хIама йоагIаш хилча, сиха мугIарах нийслора уж. ЗIамагIвар хьалхавоалар, воккхагIвар шоллагIа хулар, вожаш ханашка хьежжа овттар, эггара тIехьа шоллагIа зIамагIа хулар.

Уж цIабахккалца; вай укхаза де хIама дац, аьнна; дIааха болабелар нах; делкъа ха а хиннай, хIама даа, аьлча; ер мо йола моттиг яц гийг юзаер, яхаш. Тайпан кхоачарагIбараши, кхычахьара тIабаьхка, фу хул халца дIа ца баха лаьрхIа гаргара нахи, коа сайцар. Юхебисараш хьагул а баь, фусам-дас аьлар:

- Тахан денз дахача а даьхкача а эзделаца хила деза вай. Хьайла акхар лелочунга, теха вийна саг Iо а вилла, вIалла эхь а хетий, наха яхаргдоацаш.

* * *

Довн юкъе лоам болхараш Барта-боса кхаьчача хана, баьдъеннаяр. Мусалима аьлар:

- Уккхаза цхьаннахьа бийса а яьккха, Iурра дIахо-гIоргда вай!

Эггара хьалха шоашта бIаргаяйнача сердалонна, тIабахар уж. Отараш теха бахача наьха бусйоагорга сердал яр из. Чукхайкача, араваьлар берашха зIамига саг. Моаршал а хаьтта, боккъал камаьрша чуозабир цо хьаьший. Ераш коа бовлашше, цIагIара хьаарабаьлар кхы а кагий нах, шоашта тIеххьа воккха саг а волаш. КагегIчар говраш дIаийцар, воккхача сага хьаьший чубаьхар. Уж чубаьхар дар; хьаьша-да чувоаккхе, аьнна; кийчдаь, юстар-цIа; лохе ферта а уллаш; цу тIа цхьаццанахьа истингаш а дадаш. Iогора а хайна, фусам-дас аьлар, шорттига цхьа истинг шийна кIал хьа а эза:

- ХIа, Iоховшал, воккхагIа вале а, са бокъо яц Iоха, хьаьший уралатташ.

ВоккхагIа кхоъ Iохайша, шиъ - ца тугаш, эгIахьо дIаайттар. Хаттар даь дIа-хьа байза баьлча, фусам дас аьлар:

- Iоховша, яхаш, низ бергбац вай шоана; бакъда дукха лоатторгдац ура. ЦаI чувеча, хьалчу-Iочу даьха салоIийтаргда, наькъа даьхка кIаьдденна а хургда шо. Боккъалдар аьлча, са бокъо-м яцар шо ура а латташ вагIа, шоай новкъостий бехк лорабеш латта хур ераш, аьнна, ца ваьгIача.

ТIаккха хьалгIетта, дIанаIарга ваха, кхайка саг хьа а вийха, ше ваьггIача Iохайра. ЧIарх, аьнна, хьачу а ваьнна, йист а ца хулаш дIаэттар кхелета вола зIамига саг. Де дезар аларга хьежа хургвар из. «Фу ях Iа, сенна вийхав соI», - яха хаттараш деш дацар кагийча наха, хIанз иззамо таккхалча а лаьтте, шийна воккхагIчо тIадилла гIулакх дора. Фусам-дас аьлар, из шийга дIайистхиларга хьежаш кийчча латтача воIага:

- ГIо, цхьаннахьа салоIаргдолча дIачубига ераш!

- Долле, кхыча цIагIа гIоргда вай, цига салоIаргда оаш, - аьнна уралаттача хьаьшашка араволавелар кIаьнк.

Вожаш юхагIертар:

- Акхар дувцачунга ладувгIаш, укхаза латтаргда тхо, боккхийча наьха къамаьл хьаькъал ма дий - аьнна.

Хьаьшех воккхагIчо аьлар ший зIамагIашка:

- Долле, цкъа дIаарадайле, са а леIе, паргIатдовла, шоашта ловча хана юха чудоагIаргда шо!

Уж арабаьлча, боагача бага сердалонах, царна байра тулабеш латта устагIа а цунна гонахьа нах а.

- Ер фудI - аьнна, чехка IотIаболабелар уж, устагIа бийна боахкарашта.

- Хьаьшан хьамара даьна, яьхад вай даьша. Оаш гIайгIа е болх бац ер, кхы вай новкъостал эшаш хIама а дац, долле салоIаргда оаш, - аьнна, кIаьнк Iочубига гIертташше, хьаьший IотIабахар. Болх беркате а бийца, бакъдар хайна баьлча, сиха юхачубахар шоаш хиннача, дар боккхагIашка дIадувца.

- Тхо юха чудоагIа, - аьлар акхар.

- Ай, фу леладу IаI Хьаьший гIулакхага хIана хьажац хьоI - тIачайхано йистхилар да воIага.

Даь йистхилар-м, лакхарча гIарах дале а, гIожа а доацаш, кIаьдо дар. ДIачубаьннача хьаьшаша аьлар, массанена ховлда шоана, яхаш мо:

- Ер тха гIулакхага ца хьожаш, телха хIама дац. - ТIаккха шоай новкъосташка аьлар: - Ераш устагIа бийна боахк, из шоана хайта юхачудаьхкад тхо.

- Боахкаче, Дала къоабала сагIа долда акхар! Наькъа даьхка, керамаш теIа а да вай; устагIа бувш, акхар хьийга къа а доадергдац, - аьнна, цкъарчоа бегаш баь, тIаккха лаьрххIа тIатехар хьаьшех воккхагIчо: - Даьллахь, шоашта пхьера кийчъяьр хьаенаяларе а кхоачам ма бар! Тхо укх цIагIа чудаьлчахьа, из дIаала со гIерташ, цхьацца юкъеийккхе вусаш, юххера а со кхийрар хилар укхох!

- Фу дувц Iа, кхыча мехкара шо миссел баьхкача хьаьший сийна цIий ца доаккхаш мишта IаI Из цIунтолг мара бац, бе-м тоа е кхохка боагIар; шо кходаь, ханнахьа шуга салаIийта оаха цу тIа сацийта мара. Вайна дукха ха яьннаяц, цхьацца дувцаш дагIашше, кIоригаш йоалача юкъа хьабаргба из. Цу гIулакха-м юхачудахка а дезацар, долле салаIа. Доаккхала мо укхо а байтаб шоана из бIарга. Кхычахьа гIолла бига мегацарийI Волле, салаIийта хьаьшашка. Шо иштта мела леле-м, хIама диа бувшале, са хург ма дий. Со, наькъа вена, кIаьдвенна хинна мара, аз шуга дIакхоачийтарг-бацар из болх, - аьлар воккхача сага. ТIаккха, дIатIа а вийрза, хьаьшашка аьлар:

- Тахан лоам, Эсал дехьа, таьзете хиннад тхо, укх юртара цхьадола нах. Сои са лоалахо Лоалихи кхоана юхадаха а деза. Доккха таьзет дар из. Доккха хилаций; хетарах мара, хьан вийнав ца ховш, гIаьххьа дIаараваьнна, хьашт мелд дика; наьна цаI мара воаца воI, меттахьа теха, вийна чувеча. Наьсаре декхар хьадеха ваха хиннав яхараш а тух тIа ваха хиннав яхараш а бар. Цхьацца дегабуам беш, моттигаш я-м, йоахар; боккъонца ховш хIама дацар.

Шоаш хьу никъ мишта бувцаргба ца ховш, дIа ца хойташ, Iе а во хеташ, багIача хьаьшашта гира мухь Iобаьлча мо, салоIам хилар фусам-даь къамаьлах. Цо, тахан таьзете хиннад тхо, оалашше а; дIаара ца бовлаш сайццача; кагий нах а, цун къамаьлага ладувгIаш, цу чу бисар.

Тхьамадас хаьттар фусам-даьга:

- Шо мишта нийсденнадар цига, гаргара нах ба уж, е хеза дахадар шоI

- Хьалхарча дийнахьа, Эса чIожагIа кораваь саг ва; мичав ца ховш а, цIава хьелуш а, шоай саг вараш тIабувла, яхаш; хабар дар укхаза кхаьча. Мехка массанахьа даьдар, йоах, цар из хабар.

- Бакъда, - аьлар хьаьшех цхьанне, - тхогахьа а кхаьчабар из хоам.

Фусам-дас ший лоткъам дIахобир:

- Тахан хезадар тхона, корадаь дакъа хьанад а хайнад; фунаьхкдаьча Эсал дехьарча юртара а да, аьнна. Цига дукхагIбараш бовзаш а гаргара а боландаь; из мо хIама хьааларга хьежаргдац вай, аьнна; хьалдахадар тхо - сои аз вувца са лоалахои. Вон тIа - хезача гIо, дикан тIа - кхайкача гIо, яхаш а ма дий кица. Из бакъцахилар догдоахаш а дар, хьанна лов из мо дола хIама бакъхилар. Боккъал дика нах ба цу юрта бахараш. Из цар тайпа къаьстта наха гоама доацаш да.Тхона бовзар уж. Вешта, укхаза денз хьал, лоам боахкараш дукха нах мичаб, дерригаш тхоайла довз ала мегаргдолаш а да. Довзаш хилаций, хIара юрта е дIа е хьа гаргало яь хилча. Иштта нийсденнадар тхо цига.

Кхоана мехкага укх хьаькъе де къамаьл да тха, са а дайнад, баьдеча гIолла кхераме никъ а ба бахьа безар, фусам-даьша аьнна, дукхагIа бола нах таьзете сайцар. Дакъа дахьаш баьхкараш а Iийра. Укхазарчарех ду-кхагIдараш цIадаьхкар тхо; Эсацарбар мо никъ сел хала боацандаь, юха ца бахача бехк хургбараш; кхоана ханнахьа хьалгIолда вай, аьнна.

Юхадувла, аьнна; лаьрххIа тхона шиннена тIадиллад цар. Венна зIамига саг тхона а вовзаш вар. Укхазахьа хьал-Iо ваьнна нийсвелча, гора из. Лоамара Наьсаре дохка дугаш жа да, аьле; духьалдолхар тхо; цу нахаца хулар из; хийла устагIа эцар оаха цунгара. Шоай юртарча маьхах хьалора цо устагIа; Iахо ме воагIа, мах лакхагIа ма бий, аьлча; шоана, Наьсаре дале а, кхы лакхагIа хургбац, аьле. Иштта гIулакхаца саг вар из. Цун гIулакха-м мишта гIоргвацар; цига-м гаьна а мичай; ваха везе, ГIизлаьре-м, даьра, гIоргвар.

Дукха ха а мича яьннай; шоана харцахьа ца хете, кхоана соца таьзете ва веза са новкъост хьавехийтаргвар вай; гIаьххьа шунхой а хулар вайх.

- Хьайна ловр де. Наьхацига - устагIа, хьай цIагIа - борз, ма яьхадий вай даьша, тхо Iа яхачоа духьала дац, - аьлар хьаьшех воккхагIчо.

Iохьежа, арабовланза латта кагегIбола хьаьший а ший воI а зийна:

- Ай, фу деш латт хьо, цхьаннахьа Iоховшаргболча дIачу хIана бигац Iа ерашI - аьлар дас воIага.

КIаьнка йистхила кхеле, хьаьшех зIамагIа болчарех цхьанне аьлар:

- Укхо хьадувла аьлча а, хьа къамаьлага ладувгIа сайцача, латтийсадар тхо; укхун бехк болаш хIама дац; боккъал аьлча; тхона-м, шуга ла а дувгIаш, укхаза латташ хозагIа а хетар; шун къамаьла тхо новкъа деце.

- Ераш укх чу а бите, юхавеча цаI дергда Iа, иштта баьхка хьаьший ба, хьайна низткъала деце, саготалла хьавола ала Лоалихага, - аьлар дас.

ВоI дIаволавелар, тIеххьа хьал а гIетта, да а араваьлар. Цу цIагIа кхы саг воаца ха а нийсъяь; хьаьшаша, шоайла дага а баьнна, аьлар:

- Лоалих хьавалца сабар даь, дIадувцаргда вай воаш леладер.

Цу сахьате юхачувера фусам-да; цхьаь сагота йий шоана, аьнна.

КIаьнк дIаараваьнна дукха ха ялале, арара чукхайкар:

- Яьй, чувутий оаш ха яхача хана воагIа хьаьшаI - аьнна.

- Даьра, вут, дукха раьза долаш-м. Хьаьша цавезар Далла вийзавац, - аьнна, фусам-да сихха IонаIара тIе-хьашка ваьлар.

Хьачубаьннача латта кагий нах а дIахобаьлар; хьалгIайтта, кIал баьгIа хьаьший а IотIаболабелар.

Салам а денна, хьаьшашка моаршал хаьттар чувеначо. Боккъал безаме, дикка ха яха, тIехкарашка Iоотташ лоа мо кIай хоза модж а йолаш, воккха саг вар из. Цо кулг хьакховдадича; тоам ца хеташ, хьаьший юхагIертар; хьо воккха ва, аьнна. Хьачувеначо аьлар:

- Цкъа Iоховша, хаттар цул тIехьагIа дергда вай.

ТIаккха, ше магIаваларга хьежаш латтача хьаьшашка магIе дIа а хьекха, тIатехар:

- Шух воккхагIвар укхаза Iоха!

Мусалима аьлар:

- Кхы саг тIа ца воагIе, укх чу болчарех, цига Iоха хьо мара саг вац. Фусам-даьна магIадаьннад, хьона даргдац, из хьа гIанд да. ХIаьта укх чу кхы шийла а мичай, хьайна тIера хIама а дIаяккха, - зIамагIал де хьайзар из.

Я а яцар цIагIа шийла. Тхьовре а; цхьайтта-шийтта шу хургдола кIаьнк-йиIиг чу а баьхка; чуена зIамиго аьшка пишк Iо а оттаяь; каьхата юкъера хьаяьха, диткъача аьшкан тунгилгаш IотIа а егIа; нийсса лакхе тховнах цу гIулакха йита къорг аьшк хьаэза мукъаяьккха; цох уж тунгилгаш хьалчу а ехка; дика пишк кийч а яь; йийзача цIеро дIоахдаьдар из. Боккъал хоза хетар, гаьнара вена веце а, воагIаш гуйран михо шелваьча сага, цIагIа хьачуваьлча. «Укх цIагIа я а я хоза», - аьнна, воккхача сага чокхи Iодаьккхар. ЭгIа латтачо дIаийца, хьалъэллар из хьеха дахчах баьча, миIинге боаллача мIарах. Бера дIаийца, турса Iаса а Iочуоттайир, духхьал цу гIулакха куржамех даьча, диткъо-лакхача тускар чу. Цхьаккха дирах, хьаьшашта магIа Iоха ца тугаш, латтача Лоалихага фусам-дас аьлар:

- Гаьнара хьаьший бале а, ераш вайл зIамагIа ба, тугаргдац акхар хьона магIабовла, хьо магIавала, Мусалим хьона юхе ховргва.

Хьаьшех сага магIавала ца тига, хьалваьнна Iохайра Лоалих, - Iа яхар дергда-кх аз, Терсмейл, - аьнна, фусам-даь цIи а яьккха, - ер халагIа мел дар сога ма кхоачий, - аьнна, бегаш баь. Хаттар даь, фу ду-мала ду оаш, аьнна ваьлча:

- Терсмейла дийца хург ма дий шоана тахан оаха леладаьр. Доккха таьзет дар цига эттар, - аьнна, цхьан юкъа юхасецар Лоалих.

Хьаьшех воккхагIчо аьлар:

- Цу оаш дувцачох сакхувш да тхо. Цхьадар-м кIезига шул дукхагIа тхона ха тарлуш а да. Ховш дола бакъдар ийца, мехко цига дохийташ да тхо. Оаха хIама алале, Терсмейла, из дувцар духьа доацаш, цхьа бахьан нийсденна, дийцадар тхона оаш тахан леладаьр. Оахош хьу никъ дIабийцача бакъахьа ба е бац ца ховш тхо долаш; укхо из хьа а дийца; ер араваьннача хана; тхоайла дагадаьнна; хьо хьавеча, шеддар долчча тайпара дIадувца соцам баь а, дагIар. Мехка ховр сенна лочкъоргда, аьлий мо долча шух хIаьта а. Цох дог лазаш, шоай хьаькъал, денал оарцагIдаьккха, къахьегаш а шо хилча.

- Дика да, - аьлар Лоалиха, - дувцал оаш.

ДIахо Мусалима аьлар:

- ГIулакх миштад аьлча, из таьзет долча юрта а ваьха, хIанз Наьсаре вахаш, Наьсар яхаш саг ва, шоана вовзаш хила а тарлу, во воацаш, бакъахьара саг а ва из.

Терсмейла а Лоалиха а цхьатарра аьлар:

- Вовз, боккъал дика саг-м, даьра, ва!

- Тахан цун коа гулбенна мохк бар, цо вIашагIтеха. Наьсара дийцар, вай вувцача зIамигача сага валар ший карагIа нийсденнад, аьнна.

Из дIахезача, тамаш йир Лоалиха а Терсмейла а. Наьсар шоашта вовзаш хиларах, из новкъа а хилар царна.

Лоалиха аьлар:

- Вай мехка тIех харцо ца езача нахах бар-кх уж шаккхе, хьажал царна нийсденначунга. Из доад вай даьша, кога кIал доалл водар, яьхар.

Цу ханна, ко дагIа къаьга зIамиго геза тази, иштта къаьга геза гIумагIеи яхьаш, чувера хьаьшашка хьожаш вола кIаьнк, баламах гата а уллаш. ТIаккха Терсмейла аьлар:

- Кулгех хий кхарза; пхьор хьадаьнначоа тара да; ханнахьа салаIа деза; сецца гIайтта, даха дезаш хилча; кхы ха яц вайна урадагIа.

ВоккхагIчунгара доладаь, хьаьшашка кулгаш дилийтар кIаьнка. Хьаьшаша а, цхьа цицха Iо ца дожийташ; гIулакх деш воаллачо а, товчча тайпара хий IотIадайташ; чакхдаьккхар цар из.

Ше кулгаш дила воалашше а; хьадаларга ца хьежаш, кIаьнка баламах улла гата дIаийца; кулгаш докъадир хьалхагIа диллачо. Гата хьекха ваьнначо, эгIахьа Iо а луш, чехка баьлар уж. Тази, гIумагIеи, гатеи ийца дIаара а ваха, юха чувера кIаьнк, дIаьхо герга шу а дахьаш. Из магIахьа Iооттадаь, лоа мо кIай герми хьакха эттар ишта а цIенача шун тIа. Цу сахьате хьачудена, дулхах кхехка дола оаркхув Iооттадир шун юккъе.

Из шу дар, цхьан оагIорахьа кхо саг ховргволаш. Дулха оаркхув нийслора шоллагIа вагIачоа нийсса. Цо, оаркхо чура дикагIа дола дулх хьаийце, хьалчудуллар тхьамаданна. ДукхагIча хана, устагIан ха хулар из. МагIа вагIачо кIеззига дулхилг даьккхе, доха ца деш, шийна хьалчудиллачоа Iочудуллар. Цо а, кIеззига хIамилг яьккхе, кхоалагIа вагIачоа дIачудуллар. Цо, кулг ца тохаш, дулх чудолча оаркхо чу дуллар ха. ТIаккха шоллагIчо, ше даьккхар мел зIамига дале а, кхоалагIчунца декъар. Шун тIа леладинза даргдоаца эздий гIулакх дар из. Дулха оаркхонна тIеххьа чуера хьалтIамаш а, дахчан кадашка берхIа а, аьта хьонк а.

- Хьаховша, лаьрххIа вай бахьан Терсмейла хьийга къа доадергдац вай, - аьнна, шун хьагарга а вена, Iохайра Лоалих, магIа латтача лохача гIанда тIа.

Гударгаш оала гIандаш дар уж. Я а яр уж гударгаш; шецца лакха а иштта шера а; гIоргIастаца шаьръяь, тIа коаст йоаллаш; хьалаца атта хилийта; нийсса дехьеи сехьеи кхо пIелг дIачуоттал киртигаш а яьха.

Цкъарчоа истинг хьаийца, шийна кIалхарча гударга тIадилла лаьрхIа хьалъайвенна, тIаккха нийсдаь ше иллача из Iо а дилла, тхьамада аьлар:

- Нажах яьча хIаман тIа вагIар дарбане да оалар тха даь-дас, духхьал IотIаховргва со-м укх тIа.

Вожаш хьагонахьа хайшар.

- Дулх тIера эца, чIаьпилг юкъера даккха, яхаш ма дий, - аьнна, дулха лакхе улла ха хьа а ийца, Лоалиха хьалчудиллар Мусалима.

ТIаккха хIама даа болабелар хьаьший. Терсмейла аьлар:

- Ер берхIа гуйран ди-бийса декъадалале баьккхача хьонках баь ба шоана, боккхийча наха оалар, иштта баьккха хьонк дарбане ба. Шортта из Iочу а тоссаш, тоабелаш шоай берхIа.

Саббаре хIама а дуаш, дувца доладаь къамаьл чакхдаьккхар Мусалима.

ХIама диа хьаьший йистебоалачахьа кхаьчача; чудера кортеи, накхеи, думии. ТIеххьа - дахчан чамешка дилла а. Кхы хьалха шун тIа я бокъо яцар уж маьженаш а дилла а. Уж хьачуяле шоаш хьаийца хиннар дIакхоачаяр мара, кхы оаркхо чура хIама хьаэцацар шунхоша. Кертах, думех, наькхах кIеззига хIама яьккхе; дилла тIа а меле; совцар. ХIама диа балале; уж маьженаш чуяр харцахьа лоархIар; даьннад шо, яхилга хулар из.

Хьаьшашка, даьннадий шо, яха хоза мичад; уж бала гарга болга сенах ховр аьлча, тхьамадас дилла дIайийхача ховра.

Шоаш алхьам дешале, Лоалиха аьлар:

- ХIанз из кортеи, накхеи, думии дIахьо; кхычарна а эшаргда уж!

Цо бийцараш цу цIагIара дIабига, юстарча цIагIа хIама дуаш багIа кагегIа бола хьаьший бар.

Дулхацара хIама дIа ма ийццинге, хIама хьекха шу цIен а даь, чехка ваха тази, гIумагIеи, гатеи дахьаш вера гIулакх деш латтар. ТIаккха хьаьшашка Терсмейла аьлар:

- Жи, кулгех хий кхарза, паргIатагIа хургья шоана.

Ше гата хьокхаш воаллаш, Лоалиха йоахар:

- ХIама даалехь мо, дика да йоах жайнашкахьа, диа ваьнначул тIехьагIа а кулгех хий кхарзар.

ДIахо чай оттадир хьаьшашта. Чакхдаьлар пхьера гIулакх.

- Укхаза варах, цIагIа хозаргдоаца керда хIамаш а хезад сона, шуца хоза са а леIад, хIанз чувахача бакъахьа ва. Шо а, цхьадараш, соца дIачудувла; диза а долаш, атта хьаьший ма дий шо, Iодувша мара ца дезаш, - аьлар Лоалиха.

- Хьа Дала сагIа долда, тховсара фусам хувцаргьяц оаха. Хьо а хургва кIаьдвенна, дукха го ма бий оаш баьккхар. СалаIа, бийса даькъала хийла хьа!

- Шун а хийла бийса даькъала, Iадика хийла, - аьнна, ераш юхагIерташше, тоIIадаь массане кулг лаьца, чуваха ваьлар Лоалих.

Цо даггара ма бовла яхашше, хьаьший а из накъаваккха арабаьлар. Кхоачам-м бар цIен-да араваьлча, хIаьта а хозагIа лоархIар, иззамо вола воккха саг ваха аравоалаш, зIамагIбараш тIехьа арабовлар.

Лоалих чуводаш, накъаваккха бахар хьаьшашта гIулакх даь кIаьнки цхьаькхеи, цо ма дувла яхашше.

- Оаш кIеззига кердача фега садоакхашше, аз вайна кIал хIама йилла аргда, дIачудолхашше, вижа безам бар вужаргволаш. Вай дIахо фу ду халцца, шоай де дезар ца ховш, хургба кхалнах, - аьнна, дIаволавелар Терсмейл.

Цхьа юкъ яьлча, юха а вена, аьлар:

- ДIа чура болх баьнна хургболаш ба, шо раьза дале, дIачугIоргда вай!

Ераш чубаьлча, бувша мара ца безаш, боккъал хоза Iодахка метташ дар.

- Iурре даха дезаш хилча, дийшача бакъахьа да, - аьнна, воккхагIвар, дукха цхьалха ца воалаш, дIавижар.

Из-м цIагIа а вацар паргIатваьле вужаш, гIулакха наIар тIа саг воагIий хац, кийча хила веза цIен-да, яхаш. Шоай оамала тIатайжжа, вожаш а бийшар.

ЦIагIа набара тем эттар.

КагегIбараш а дIабийшар кхыча цIагIа. Цар лоIамагIа гIулакх хилча, бакъдацар кагий нах иштта сиха бувшаргбар аьлча. Мехкарий тIа а боалабаь, уж уралатташ, царца зоахалолаш дувцаш, бийша бадачарна новкъа хургбоацаш лаьгIо пандар а локхаш, йоI-зIамига саг халхабувлаш, сакъердаргдар. ХIанз из деча бацар уж: мехка доккха таьзет дар.

ВIалла дукха ха а хетацар цIен-даьна ше дIатхьайса; шийна уллуврча корах гIийло еттача хIамои; гIатта, ха йода, яхача сесага гIарои ше сомаваьккхача хана.

Хьаьшех саг сомаваьннавацар, уж дикка дIахо бадар, чIоагIо дича мара тата хозаргдоацаш. Иштта нийсдаь дахкийтадар фусам-дас метташ.

ХьагIетта араваьлар Терсмейл. НаIар тIа латтар цIен-нана. Цо аьлар:

- Сухалбе, даха ха хулаш латт шоана! Бераш а, гIейтта, говраш кийчъеш доахк, юа хIама а кийча я.

ДIаараваьннача латташ, мела хий чудолаш, цIаста гIумагIаш яр. Чехка ламаз а ийца; ер цIагIа хьачуваьлча; хьаьший а, ювхаргйола хIама тIайийха, кийча бар. Цхьацца аравоалаш, шоай ламазаш ийца ераш бовлашше а, чувера сийсара гIулакх даь кIаьнк, бе доккха дахчан оаркхув а доаллаш, из дизза Iи хьалъухаш дулх-хьалтIам а долаш.

Ара ца доаккхаш, лаьрххIа цу чу дита, эгIахьа латтар шу. Цу тIа из оаркхув IотIаоттадаь, шу цIенъюкъе хьахо а эза, наIаргахьа волавелар зIамига саг.

Хьаьшех цхьанне аьлар:

- Дилла а ялахь, лаьрххIа шу оттадаь хIама дуаш вагIа ха яц, фетта арацадовлар хилча кхоачам ба, хайнадаларе ер а леладойтаргдацар. Боккъалдар аьлча, ер-м захалий шу а да, - аьнна, тIатехар хьаьшас, кIаьнка дика хетийта.

Хьаена дилла а, кег-мега хIама а оттайир кIаьнка. Сиха хIама а кхаьлла, баха гIайттар хьаьший. Ераш арабаьлча, воккхагIа волча воIа кийч а яь, тIаховша мара ца безаш, хьаэза латтар говраш. ДоагIаш йистхиннадеце а; долхаш, Iадика ювц вай, аьнна; фусам-нана хьаехийтар хьаьшаша.

Шоаш иштта ха йоацача хана нийсбенна хиларах бехказбаьнна, фусам-нанна баркал а аьнна, Iадика йийцар цар.

- Дикача наькъ тIа хилда шо, - аьнна, цIагIа дIачу-яхар цIен-нана.

Хьаьший дукхача хана денз бовзаш е кхоаччара гаргара ца хилча, е из йийхача тайпара дIа ца йийхача, кхы кхалнах хьаьшашта духьалъувтташ дацар. Цудухьа Iийнаяр из, сийсара царга йист ца хулаш.

ЗIамагIаша говраш лаьца, тIахайшар боккхагI-бараш. ТIаккха зIамагIча шин хьаьшо, сага говр хьалаца кхеле, чехка тIа а хайша, бусачарга Iадика а йийца, болабеннача новкъосташта тIеххьа хьаллаьхкар шоай говраш.

Тхьовре хьаараваьнна, новкъа латта Лоалих хьа а кхийтта, дIахобахар уж. Лоамел дехьабаьнна, хьувзача новкъа IокIал а баьнна, Эса тIа уж кхаьчача хана, малх хьалкхеташ латтар. Гош тоIадаь говр сих а яь, Лоалиха аьлар:

- КIеззига сихагIа даха деза вай, ханнахьа цига хургдолаш!

Иштта вIашагIкхийтта боагIа нах бар; бIаргкхаба оттабаь хинначар, боагIа, аьнна, хоам а баь; саг дIаве-ллача шоллагIча дийнахьа таьзет долча коа кхаьчараш. ТIабоагIача наха битача новкъа, отара дIакIал а баха, салам а денна, дуIа даь, венначох кодам бир цар. Юстаро вагIача Ковнаркъа, хьалгIетта хьатIа-вена, моаршал а хаьтта, хьаьшашка Iоховша аьлар.

ТIаккха, селхан таьзете хиннача шиннега аьлар:

- Даьллахь, ма дика болх баьб оаш; шоашта хала дале а; юхадаьхка!

Таьзете боагIа нах тIабахкалцца, кIезига сабар а даь, Лоалиха аьлар:

- Тхо, цхьана даьхкарех, шиъ-м шоана дукхагI-чарна вовз; вожаш пхиъ Наьсарера ва. Сийсара вай юрта бийса яьккхай акхар, цудухьа ханнахьа хьалкхаьчад тхо. ХIанз шоаш малашб а фу леладу а укх Мусалима дувцаргда шоана!

Наьсарерчарех воккхагIвар, шортта хьалгIетта, отара хьаюкъеваьлар. Из вар шовзткъа итт шерага кхаьча хургволаш; ханага хьежжа йоацаш, кIор мо Iаьржа, лоаца тесса модж а йолаш; гIаьххьарча дегIара къонах. Йистхилале лаккха бIаргацIацкъамаш хьал а эза, саббаре болабир цо ший лоткъам:

- Ер къамаьл, сийсара оаха дIадийца, дIарча Лоа-лиха а Терсмейла а ховш да, цар дича а мегаргдар. Оаха ала а аьннадар акхарга, тхоаш хьалдоагIаш, шух цхьанне бича бакъахьа бар ер лоткъам. Акхар, шоашка Наьсарерча мехко хьалдайта хабар оашош дIадувца, аьнна; къамаьл тхох цхьанне дергдолаш, цу тIа сайцад тхо. Шо миссел долча халкъанга; ер мо дола хIама дувца доккха хьаькъал а шаьра мотт а, даьра, эш. ГIалат нийсденнача дешах бехк ца буллаш хургда шо, - аьнна, шортта бисмал дийша, тIатехар: - Эггара хьалха Наьсарерча мехка цIерах а тхоашкара а кодам бергбар аз венначох. Дала къахетам болба, Дала гешт долда, вийрза моттиг даькъала хийла, ялсмален охIло хилва!

ДIаходийцар хьаьша долчча тайпара Наьсара тIакхаьча хIама. Юххера, цо аьлар:

- Шаьрачарча мехко а Наьсара а йоах: «Гунахьа доаца, кулг цIена дола нах мукъа бита». ХIаьта Наьсара ше йоах лаьрххIа: «Тахан се цар юхавувш хуле, вIалла духьале ергьяц аз. Бакъда айса чов яьча нахах лора а лургва, хьула а лургва, хIана аьлча эзделаца дац сона царна тIаIувттавала».

Чакхвоалаш аьлар, саг веннача наха лаьрхIа:

- Маьрша араваьнна саг, укх тайпара вала а венна, чувар хала хIама долга хов наха. Веннар дийнлургвац, цIавоагIаргвац; хIаьта а сабаре, хьаькъале хила йоах шуга мехко. Наьсара даьх хьа ца баьннача нахага; тайпан бар, гаргара бар, аьнна; хIама ца алар а ловра халкъа.

Наьха ладувгIа дог доагIаргдолаш, кIоаргача хьаькъалца, кIаьдача меттаца, тайжжа болаш чакхбаьккхар Мусалима ший лоткъам. Къамаьл даь ваьлча, тIаьда вар из, еррига хьацара кIедж яр. Кхыметтел доккха даьнна хьадагIача цун бIаргацIацкъамех Iолегар хьацара тIада-маш. Бехк а бацар, атта мича дар из къамаьл селлара гулбеннача наха юкъе дIаде.

- Са къамаьл даьннад. Хов сона наьха хаттараш хургдолга. Шийна ловчоа, хIама хатта пурам да шоана!

Гулбеннача нахах, мелла а метта шаьра воацар хургвацар цунга дала хаттар доацаш, хIаьта а дош оалаш саг вацар, боккхагIчар фу оал хьожаш бар уж. Цу къамаьлах дегашта асар хинна, йист ца хулалуш бар нах. Уж меттабахккалца сабар даь, отара хьаюкъеваьнна, Ковнаркъа Iаса дIахьекхар, деррига адам цунгахьа дIадийрзар.

- Укхаза гулденнача халкъангара баркал оал аз, из хабар вIашагIделла шо хьалдахкийтача наха! ХIилла йоацаш, селлара хоза баге леяьча хьона а оал аз къаьстта баркал! Хьога дала хаттар доацаш саг хургвац укх коа, хIаьта а дага мел дехачо хабараш дувцаргдац вай, - ТIаккха декхар даь тIадожадир коарча зIамигача сага, - хьаьший сагIах кхетийта, цар хIама кхоаллашше, Наьсарерча мехкага аьлча бакъахьа дола къамаьл кийчдергда укхазарча наха!

Эсацара баьхкачарех дийша нах а болаш, кIалхарчарех а кхы арахьара баьхкачарех а боккхагI-бола нах юстарбаьха, ваIад е кийчбелар лоамара нах.

Мехкага дIаала мегардолчоа хоадам баь боккхий нах а, сагIах кхийтта хьаьший а цхьана отара хьакIалбаьлар. Цкъа Iо а хайна, тIаккха хьалгIетта, отара дIаюкъеваьлар Эса-чIожера Тоасо. Дилла мо, цкъа-шозза Iо а теха, Iаса дIахьекхар цо, цул тIехьагIа аьлар:

- Укх мехко а саг веннача наха а йоах: «Цкъара таьзет дIадоалийтаргда вай, мехка юкъе товргдоацар цхьаккха дирах а лелоргдац. ПаргIатта юхадувла, оаха шоана ха а юлларгьяц».

Воккха саг Iохайра, Наьсарера хьаьший баха гIайттар.

Фусам-дас аьлар Лоалихагеи Терсмейлагеи:

- Таханара укхазара гIулакх даьннад, шо а цIагIо шоай новкъосташца. Эсацара хьаьший кхоана цIабо-хийтаргба оаха. Дала къоабала сагIа долда шун!

Хьаараяьккха, ГIайгIатага а цунца арабаьннача кхалнахага а кодам баь; шоаш накъабаха хьавенача венначун вешийга Аьлабоарзага; тхо ца говш юха а доагIаргда, аьнна; коара арабаьлар цхьана баьхка хьаьший. Говраш; кIеззига дIахо, тхьовра уж дIаийцача кагийча наьха бе дирста ганаш а доахкаш; яжаш йоахкар; гонахьа царца сакъердалуш нах а болаш.

Са мишта къердалургдацар цу морча безамерча хьайбашца. ГIалгIай мехка тIехлоархIача говрех яр уж беса а, сибата а, оамала а.

Лоалиха говр, лоа мо кIай йолаш, боккха накха болаш, яр. Дербат динза йолча гамажа оасах яь, дотоца кхаьла дирст мосашца дIаийна, лаьрххIа ца зийча цкъарчоа хоалацар. Дахчан фуъ бола, боккъал хоза кийчъяь нувр туллар. Из тIехьашка ца такхийта, наькха хьалхашка дотоца кхаьла тIон яр, еррига цун хозал тоаеш, наькха юкъе боккха чоп а боаллаш. Иштта кийчдаь дар бохкараш а мулгIа а. Нувра гIайбилга тIа инкала тхах даь истинг уллар. ТIехьашкарча фуах дадар талсаш. ЦIаьхха дирст юхаэза, говро корта айбича, зувш латтачоа къоасталургйоацаш, баьречун моджи говра кеси вIашагIъувра.

Терсмейла говр сирача бесара яр, Iаьржо лесташ кеси цIоги долаш. ДIахо мел дар хьалхарча говрийдар мо дар.

Мусалимаяр дезо дегI дола, кIора мо Iаьржа говр яр, хьалхарчарел вогI кийчъяь а йоацаш. ВиълагI-чунъяр - цIаста мо цIе, Iаьржа бата бухьи, цIоги, кеси долаш, тIаховча оагIорахьара тIехьара ког кIай болаш яр. ПхелагIчун а гIаьххьа дегIара кера говр яр, хьалхашкара шиъи тIехьашкара цаIи, кхо ког кIай болаш. ЗIамагIча шиннеяраш-м йовзаргйоацаш шоайла тара йолаш, геттара цIе, хехкаш йолча черсий говрех яр, лакха диткъа когаш долаш. Цхьанне хьалхашкара ког бар кIай, шоллагIчун - тIехьашкара бар. Чухьакха китамаш а, хада йоахк, аргдолаш, йиткъа йовкъамаш а йолаш, куц долаш говраш яр уж а.

Iадика йийца, маслахьатхой бахар. Хьаьший накъабаьха, хьатIавенача Ковнаркъа дакъа дахьаш баьхкачарга аьлар:

- Дуненахь тхона дицлургдоацаш, доккха гIулакх да оаш даьр. Бийса хилале Iошаьрача довла кхувргдолаш хилча-м, шо а цIадаха мегаргдар. ХIанз дукха ха а яьннай, шо Iоъарадовлале Iаьржлургья, баьдеча гIолла Эса-чIожах ваха хала а да, тховсара цхьаькха бийса а яьккха, кхоана сецца цIагIоргда шо!

Хьаьший цу къамаьла раьза хилар. Тхьамадас, хьалгIетта, Iаса Iо а теха, дIахьекхар, отара кIал мел вола саг а коа мел вар а ладувгIа кийчвелар.

- Сатоха а сабарде а цу Дала иман лулда! Мехкага ладувгIаш хилалаш, эшшача тхо а да шоана. Эса-чIожерадараш, фусам-дас ма аллара, кхоана цIагIоргда вай. Кхы хьалхагIа даха вай бокъо а яцар, таьзет кхоана мара дIадоалаш ца хилча, - аьнна, чакхваьлар из.

КхоалагIча дийнахьа, венначун нана а боккхагIа бола коара истий а хьабехийта, царга кодам а баь, тхо шортта Iодолалу, кагегIбараш говраш кийчъяь IотIе-хьакхувргба, аьнна; бусарий Iадика а йийца, шоаш аьннача тайпара цIабаха баьлар Эса-чIожера хьаьший.

Шеввар ТIаргиме вIашагIкхийтар уж. ТIаккха, лоамарча мехкага хьажа лаьрхIа хиннача кагийча наха, тIа а баха, шоаш лаьрхIар дIадийцар боккхагIашка. Цу кагегIчарца вар, Россе деша вагIаш, цига белха тIа а волаш, Рустим яха зIамига саг. Цо аьлар боккхагIашка:

- Юхе а Iийна, вай ширача мехкага хьажа безам ба тха, шо духьала деце!

- Геттара дика да, - аьлар Тоасос. - МоллагIа вале а, укхазара цу гIулакхах дикагIа кхетар хьалха а ваьккхе, сиха доацаш де деза оаш из. Яхь йолча тIехьен гIулакх да шоана дагадехар. Хьалхале йоацача къаман, тIехьале хургьяц; тахане йоацачун, кхоане хургьяц. Къаман овлаш гаьнна чудолхаш да. Лоамарча боккхийча наха дувцаргда шоана, тхона-м цох дукха-пайдане хIама а хац. Тхо Iошаьрача даьнна дикка ха я, цудухьа хийра а даьннад. Тахан дайзар кхоана накъадаргда шоана. МоллагIа цхьа хIама нийсделча, дар-хиннар долчча тайпара дувца ховргда. Саг лехавий оаш хьалхавалаI

- Корабаьб тхона лоаме йовза нах. ХIанз укхаза а ба цхьабараш. Шо Iодола ма деллинге, дIадолалургда тхо, - аьлар Рустима.

- Диканца гулда вай, тхо дахар! - аьнна, Тоасо волавелар.

Ваха хала дар, низ болчар лора а веш, цхьатарра, бIаьха муш а хинна, цIенгахьа бийрзар машара бIу.

КАГИЙЧА НАХА ЛОАМ САКЪЕРДАР

ЮхеIийначарцара лоамара кагий нах шоай мохк дика бовзаш бар. Цхьан гIаланна юхе дIа а айтта, цар дийцар, гIалаш яр чоалхане болх хилар:

- Низ болаш хила дезаш хиннад тайпа, гIала дIайолаеча хана. Йолаяь шу далале, йистеяла езаш а хиннай. Цо хьахьокхаш хиннаб тайпан низ а барт а. Ца йоале, цигга болх соцабеш хиннаб. Гой, дIара цхьайола гIалашI Шу далале, етта ца йоалаш, йиса я уж, - аьнна, хьахьекхар, бухь бетта, тхов тиллаяраш мо а йоацаш, царел башх-башха лохагIъяраш. - ГIала дIайолаечар шоай доалахьа хила безаш хиннаб бетташ бола шовзткъа етт. Моттиг белгалйий, цигарча нахаца барта болаш, дIаболабеш хиннаб болх. ГIала йогIаш хиннай дукхагIа йолча хана сонка тIа, цхьан оагIорахьара мара тIава моттиг хургйоацаш, дагадеххача хана, моастагI-чоа тIава атта ца хилийта. Нагахьа мо лоамашта гаьна йоацаш йогIе, сонка буххье йогIаш хиннай, лоам тIара чуйоагIа чхар IотIакхачале, босагIа е хьачу е дIачу гIоргйолаш. ГIала йоггIал моттиг, хий оттаргдолаш, нийсйий; шовзткъа Iаттагара яьккха шура Iойотташ хиннай цига. Шура Iочуюэ, гIала цига еш хиннаяц. Из Iочуяар кIалхара моттиг чIоагIа ца хилара белгало хиннай. Iочу ца юаш, яте; гIала еш хиннай.

Хьакха кийчбаь Iобуллача кхерах, юкъерча устагIан мах бодаш хиннаб. Гаргарча наьха бокъо хиннай гIала еча наха новкъостал де. Найц воагIаш хиннав, ший таронга хьежжа, Iодахка мара ца дезаш, кийчдаь тIой а дахьаш. ХIанз найц, кагий хIамаш ийца, уст-йижарий болча вахар мо; гIулакх хиннад из. Иштта йиший воI а воагIаш хиннав, моллагIа кхыйола хIама яхьаш.

Маркхал кийчбар а хиннад лоархIаме. Эггара хьалха ний чу шура йотташ хиннай, тIаккха фуаш Iочу-товсаш хиннад эшача боараме, цул тIехьагIа гIум а кIир а тохаш, кийчбеш хиннаб маркхал. Баь баьлча, пхьара ший лаккхал пескаца хьалъайбича, маза ца хадаш, урагIба безаш хиннаб маркхал. ТIаккха мара отташ хиннавац пхьар гIала йотта.

- Иззал дукха фуаш мичара дахьаш хиннадI - хаьттар цхьанне.

- Цу хана лоам дукха акха котам а, боабашк а, кхы оалхазараш а хиннад. Iуйрийна араваьлча, юстарча моттиге баь тIа дукха фуаш дадаш хиннад. ГIала йоттача наха лаьрхIа йилла ха хиннай, малх хьалбаьлчахьа айлуш ахангахьа кхаччалца. Цу юкъа кхувш хиннад балха эша фуаш гулде. Цу ханналца, кхыча наьха бокъо хиннаяц уж лохьаде, цул тIехьагIа массане бокъо цхьатарра хиннай.

Бакъда дилла бокъо хиннаяц фуаш лохьаде, оалхазарий деба а ма дезий. Цу гIулакха а терко еш хиннай лоаманхоша.

- Из дIараяр фуйI - хаьттар цхьаькхане; зIамиго, котамий бу миссел хила тарлуча; гIалийна мо лакхе баь тхов болаш; корашта меттел кхера хьал ца ботташ, йита моттигаш йола; цIалг мо гIишлонг дIа а хьекха.

- Малхара каш да. Из-м хиланза даргдоацаш а хиннад. Хезадий шоана; ваха гIала йий цун, волла каш дий цун; оалаш. Венна саг, мерчена юкъе а велле, дIачувуллаш хиннав цу чу. Каш деш хиннад лаьрххIа долча кхерех. ДIоахалла, шоралла, лакхалла хулаш хиннаб ший боарам. Из доккха-зIамига хиларга хьежжа боарам болаш а, деча моттигага хьежжа оагIув нийсбаь а, дуташ хиннад кораш, боаггIача тайпара мух чу-ара баргболаш. Иштта даьча каша Iовилла саг, ца талхаш, хьадж ца кхеташ, юхегIолла водача сага новкъа воацаш, вокъалуш хиннав. Баха моттиг дукхагIъяр кхера хиларах а, кIаьда лаьтта кIезига хиларах а, хиланза даргдоацаш хиннад малхара каш. Цул совгIа, цар динца а дувзаденна хиннад из.

Дийнахьа сарралца дуккхача тамашнеча хIамашка а хьийжа, малх чубузаш ТIаргимарча наха мела хий ийдеча хьаста тIа нийсбелар уж. Хи тIа баьхка мехкарий бар цига. Акхарга сайрдика йийца, мехкарий шоай хий эца айттар. Боккъал хоза кийчбенна бар уж. ТIадувхаш чокхеш, тIатIухкаш шифонаш, когашта ювхаш пашмакхаш. Юхерча метте болхаш, шоаш кийчлуча гIир-саца бар мехкарий.

Кагийча наха мехкарашца хоза эздий бегаш болабир. Рустима аьлар:

- Iаь! Маьржа, хьаст-яI-кх, ма дукхача наьха вахар иразе а хиннад хьо бахьан! Са баргбарий-хьогI иштта аьттувI

Мехкарех йоккхагIча йоIа аьлар, заггIе ела а енна:

- Хьалаха беза аьттув, хIанз хьо санна Iохайна а ца вагIаш!

Из ше аларах, эхь хийтта хургдар цунна, йоI цIийелар. Гуйран михо иштта а цIийяьча цун юхь тIа хоза тайра из.

ЗIамсага аьлар:

- Наьсарера ваьнна, укхаза-м венав со, аьттув лехаш; кхы фу ях Iа согаI

- Иштта дале, сона хийттача тайпара доацаш, хьо-м къахьегаргдарех хиннав. Дала аьттув боаккхалба хьа, Iайха хьегача къига хьежжа, хьайна товчча беса! Тхогахьа доагIий шо, мехкара доаца хьаьшийI Оаха дездаь тIаэцаргда-кх шо.

ТIаккха, кIудал белаж тIа ийца, хийцца йолаелар из ший нешашца.

Рустима, лохъяьча оазаца, сага хазар кхераш мо аьлар:

- Кастта го а тарлу вай.

ХьалхагIа мо, хоза ела а енна, йоIа аьлар:

- Из ах дош мара дац, хийцца дувла шо, нах бахаш моттиг я шоана тхогахьа. НаIараш шерра йийлла а я, зене ца воагIачоа. Иштта воагIар юха а тох оаха!

Мехкарий а кагий нах а белабелар. Гуш дар йоI айхьаза а хьаькъале а йолга. Шорттига тIехьакхайка, кагийча наха хьалхаваьнна лелача Лоаманкхаза аьлар:

- Со магIарча юртара ва; сона ца вовзаш, нагахьа саг вац укх лоам. Боккъал бехк ма биллалахь, хьаний хьо, цIи а миштай хьаI

Хаттара жоп а ца луш, йоIа аьлар:

- Даьллашоай, оаш а ма биллалаш бехк, сел хьакхаштарча къамаьлах. Укх деношка таьзет дарий шун юртаI

ЗIамигача сага корта лостабир, цхьан хIаманна ше бехке волаш мо, эхь хийтта, йист ца хулаш. Цунна хета а хетар кIеззига шоаш бехке, къаьстта ше. Кхоачаш таьзет дIадаьнна а далале, фуд акхар леладер, алар кхерар из. Уж уйлаш цунна чутайсар йоIа даьча хаттаро. Таьзета кхоалагIа ди а ма дий таханардар, аьнна; ше-шийца из бехказавоалашше, уйлаех ваьккхар йоIа баьча кодамо.

- Анаса я со, Кондар яхаш а я, - аьлар цо.

ХIанз шийна дага хиннар йоIа ца аьнна, паргIатваьннача, Лоаманкхаза аьлар:

- Дика бовз. Алташ яхаш воша а вий хьаI

- Ва, - аьнна, корта лостабир йоIа.

- ХIа-а, тамаш яц Iа къамаьл хьаькъалца дар, мичахьара яьннай ховргдолаш я. Саготалла алац лоам: «Хьанаьхка-наькъан мо ала деза дош», - шун ковна цIи а яьккхе.

Уж ба а бар, нахаца товргбола мотт лебе ховш. ДIахо Лоаманкхаза аьлар:

- Таьзетера цIабаха баьнна нах накъабаьха доагIар тхо, - тIаккха, кIеззига сабар а даь, тIатехар: - Шоана гаьна боацаш, шун гаргара хулаш, шучий бах са. Цхьа кIира яхар мо ха яьлча юхадоагIаргда тхо. Хьаьший баьхкаб, аьнна; хьайга саг воагIе; цига хьа ца йоагIаш ма Iелахь. Хоза са а къердаш, дагIаргда вай.

Йист ца хулаш, йоI яхар. Лоаманкхаз а ший новкъосташта юхатIавера. Цигга Рустима аьлар:

- Дикача наьха хулчоа тара да цун гIулакх, из йолча-м ваха а мегаргвар.

- ХIа-а, йоIа корта бIогорабаьккха хургба хьа! - кагий нах белабелар.

Лоаманкхаза аьлар:

- Цига даха йиш йолаш да вай. Из йоI яраш сона бовзаш ба, хийцца вай хьоашалгIа даха мегаргдолаш. Шо раьза дале; гIулакх даьлча; шо цIадахале; юхадаьхка, мехкарий тIа а бийха; сакъердаргда вай цхьаннахьа. Саг йоало езаш, кагий нах а хург ма бий вайца.

Дийнахьа сарралца уж лувш а, цар сакъердаш а, цхьа дош ца оалаш лийнача Сабара аьлар:

- Даьра, ва тхо ше мел вар-м, саг йоалае езаш, геттара бакъахьа да-кх!

Новкъостий «гIоггIе» белабелар. ЗIамигача сага царех бехк боаккхача хьисапе аьлар:

- ЧIоагIа ма дела, куц дац вайна.

- Хьайла, - аьлар цхьанне, - бага беллача пIелгах царг тохаргьяц, аьнна хетар а мишта корзагIваьннав, мехкарий бIаргабайна.

- Вита оаш, - аьлар цхьаькхане, - дукха ца луй а, ше оалар меттахьа-м, даьра, оал. Шек ма вала хьо, саг леха мара цIа-м, даьра, вохийтаргвац вай хьо.

- Ай, модз эккха хьа бага! - аьнна, чам болаш, шорттига велавелар Сабар.

Сабаре а сатийна а хиларах, саг йоалаю ха тIехьайоалаш латтачоа, тара вар из. ЗIамига воацилга а хоалора сибатах. Дагахьа чIоагIо йир Лоаманкхаза: «Цу Дала аьннадале, хьона саг йоалае сайна мога новкъостал де», - аьнна. ТIаккха цIенгахьа вийрзар из, ший новкъосташца. Пхьера ханна хьалкхаьчар уж Лоаманкхазарга.

- КIаьдденна а да, Iурре гIовтта а деза, кхоана денз бе безар тоъал болх а ба, хIанз салеIача бакъахьа да, - аьлар Рустима.

Кхы хье ца луш, хIама а кхаьлла, Iобийшар уж.

* * *

Ди Iуйрийна дийкха дера. Дика марта диа, баха баьлар новкъостий.

- Вай гIоргда Тхаба-ерд яхача элгацага хьажа, - аьлар Лоаманкхаза.

Эсагара пхи бIаь гIа хиллал, малхбоаленгахьа дар элгац. Шозза вIаштIарадаь гIаьххьа цIа мо гIишло яр из, лаьттах лармаш доахкаш. Цхьа хIама тIакхаьчача, цу лармашка ховшаш хиннаб нах. Даьлагара дехаш хиннад, шоашта тIакхаьчача балех хьалхадаха тхо, яхаш.

Элгацага, лоамашка, хишка, хьунашка а хьийжа, царех тамаш а яь, цIенгахьа бийрзар уж. Чуболхаш, дувцар шоайла:

- Дукхача тайпара ганзаш йоахка хургья укх лоамех. Цхьан замалахьа пайда эца мег наха царех.

Тоъал деношка лийлар уж лоам. Маьтлоам тIа а ЦIайлоам тIа а хилар. ДукхагIа тамашне йолча моттигашка хьожаш, цхьа кIира а даьккха, Лоаманкхаз хьалха волаш, ТIаргиме бахар кагий нах.

* * *

Шоашта салоIам хиллалца, хьогга хьажа ца кхувш йисача гIишлошка а кхыча хIамашка а хьийжа, шоаш кIира хьалха аьннача тайпара, сарахьа Лоаманкхаза шучий болча сакъерда бахар уж.

- МоллагIа эшар хьадеха а, бакъахьа хетар дIаала а хьакхашта я кIал гаргара нах болча, - йоахар цар.

Новкъостий Iоа гаьнна сайца а сайца, шучий коа хьалчувахар Лоаманкхаз. Фусам-дай цIагIа бар. Моаршал-денар хаьтта даьлча, укхо дIадийцар ше леладер.

- Хьаьший гаьна хIана битаб IаI - аьнна, бехк а баьккха; цунга, хьо хьалчувала, аьнна; хьаьшашта Iодухьалвахар Лоаманкхаза шуча.

Ара баьдлуш латтар, воагIар вовзаргвоацаш. Хьаьшаша; шоай новкъост ва мотташ; эккхаваь воагIа хьо, аьнна; хьакхашта бегаш бар кхераш; гаьннаро Iокхайкар IотIаводар:

- Маьрша доагIалда, гаьнара хьаьший. Новкъостага хьежаш шо латте, из хьалла коа дIалаьцав. Хийцца хьадолле, шоана а хургья цига моттиг.

Хьаьший а фусам-да а, вIашагIкхийтта, хьалболабелар. Коа новкъост хьакхийтта, хьаьший чубаьхар. Сиха чай оттадир царна. Дийтта-пхийтта шу хила мегаш, цIагIара яле а, коара яле а, хийцца хьаьший гIулакх деш лелаш, кхелета йиIиг яр. Боккъал эздий дора цо шун тIа гIулакх. Хьо хьаний, аьнна, шийга хаьттача; йиIига жоп делар, ше укх цIагIара я, аьнна.

Коара а лоалахара а кагий нах хьачубаьхка, цхьацца дахар-денар а дувцаш, баьгIар уж. Кагийча наха юкъе, акхарна цхьан сага тара а хеташ, хьадага а ца воагIаш, куст долаш зIамига саг вар. Шоайла дIа-хьа хаьттача, кхы вайза а ца вайза, новкъостий гIулакх миштад хьажа чувенача Лоаманкхазага, вокхарна дIахазар кхераш, шорттига хаьттар хьаьшаша:

- ЧIоагIа цхьан сага тара хет тхона дIавагIар, хьадагавагIац, малав изI

Вокхо, вела а венна, лочкъа ца деш аьлар:

- КIира хьалха вайна хьасте яйнача йиIий воша Алташ ва-кх, тара вийI

- Даьллахь, ва-кх юхьа тIареи, оамалаи, хьаькъалаи дукха тара-м. Иштта хила езар-кх вай мел кхув тIехье а.

Ше могаварах, зIамига саг цIийвелар. Цу хана хьачувенача гIулакх деш латтачо аьлар цунга:

- Ара кхайк хьога!

- Бехк ма биллалаш, - аьнна, пурам а дийха, араваьлар Алташ.

Лоаманкхазах бехкаш доахаш бар кагий нах: «Ай, дага мел дехача биц хьона уж бегаш. Гой, вай даьча къамаьлах эхь хийтта, араваьлар из».

- Цу морча гIулакхах, мух ена вода саг вац из. Даьра, мотт ховш нах маб шоана уж-м. Кхайка вахав, гIулакх даьлча, юхавоагIаргва.

Цу ханна, ниI дIайийлла, хьачуваьлар вож, со-м юхачувоагIа, аьнна.

Иштта араваьнначунга; фу дар, мала дар хеттацар. Хайтача бакъахьдар, араваьнначо ше хьаоалар.

- Кхы сагото йолаш хIама дацар цига-м. Даи зIамагIа вола вошеи Наьсаре баха цIагIа бацар тха, уж цIабаьхкалга хайта вена кIаьнк вар из, - аьлар Алташа.

Котамаш а йоаяь, гIулакх дир хьаьшашта. Эшар хьатIадахьаш, тхьовра царна гIулакх деш лийна цу цIагIара йиIиг яр; шун тIа гIулакх деш, зIамига саг вар. Чаьца юа хIама чуя йолаелча; коара а гонахьара а кагий нах; цхьацца бахьанаш а доахаш; сои-сои гIулакх долаш ва, котамаш йиа диза да, чай цIагIа маргда оаха, яхаш; арабувла баьлар. Цхьабараш, цхьацца гIулакха беза аьле, арабоахар.

ТIабаьхка хьаьший мара ца бусаш, юртара нах цIагIара арабаьлар.

Хьаьшашта чай дотта а, гIулакх де а чубоалабе безаш бар коара мехкарий. Уж, цу арабаьннача кагийча наьха, йижарий а кхоаччара даь-веший мехкарий а хулар. ГIалгIай Iадатах воша, даь-воша, наьна-воша, кхоачара даь-веший воI волча; кагийча наха тIабаха, чай дотташ, зоахалолаш дувцаш латта бокъо яцар мехкарий. Иштта, кхоачара мехкарий кIал а болаш, царех саг нийсвелча; йист ца хулаш, тарлой цу кхоачарча сага бIарга ца гойташ, арайоалар йоI. Кагийча наха бехк боаккхаш дацар из; цул дIахо, тхьамада пурам доацаш, йистхила а, меттагIара яла а бокъо яцар йиIий.

Чаьцарча хIаманца кийчдаьдар шу. ГIулакх даьча зIамигача сагеи йиIигеи чай а хьадеттар. Тхьамада аьлар:

- ЧIоагIа хоза гIулакх да цу дIарча зIамигача сага а цу йиIига а дер, цар салоIаргдола хIама дича бакъахьа хетар сона!

ШоллагIа вагIачо аьлар:

- Чай кхычарга доттийта деза яхалга хургда-кх хьа изI

- Даьра, да, - аьлар цун эгIавагIача Сабара.

Массарел воккхагIа вале а, из цига нийсвеннавар наьна-веший воIа Рустима магIавала йиш цахиларах. Бехкечоа магIа ца воалаш мо, саг юкъе воацаш Iоха бокъо йоацандаь, цхьаькха сага а эгIаваьнна, кхаьча гIанд дар из Сабар вагIар.

- Долче, - аьлар гIулакх деча зIамигача сага новкъостал деча йиIигага, - йолле, Элмис, хьабоалабе вайцига бола мехкарий, акхарна чай доттаргдолаш.

Иштта вIашагIкхийттача; шоайла бовзар кагий нах, мехкарий. ТIаккха, цигга зоахалолаш дийце, хийла цох кхел а хиле, цхьана баха ховшар.

ЙиIиг дIаараяьлар.

- Аьъ, из ма тамашне, хоза цIи я! Фу яхилга да изI - хаьттар цхьанне.

- Дошол безагIа кхера ба йоах из цIи йолаш. Дошол а дукхагIа йиIиг езаш, нанас тиллай из цIи. Со Элмиса гIо де вода, - аьнна, дIаараваьлар гIулакх деш вар.

Дикка уйла яь, магIа вагIачо аьлар:

- Ба, алмаз оал цох. Маьха дошол дезагIа да уж кхерий, бриллиант яхаш а хул уж.

- Из я а я алмаз, - аьлар Сабара.

Чу ца бахка гIерт-те уж, аьнна, кагийча наха хеталуш; хьебелар мехкарий. Иштта болхача мехкарашта юкъе хьаькъал долаш йоI нийсъелча, хIанз мо саббаре дора мехкараша из. Цу юкъе я а яр цу тайпара йоI: хьасте бегаш баь хиннар.

- Чудахка мегаргдий тхоI - аьнна, Элмис хьалха, цунна тIехьа Кондар а, цунца хи тIа хиннараш а болаш, сайрдика йийца, хьачубаьлар мехкарий. Кондар магIа а йолаш, дIанийсбелар уж. Рустима хаттар дир. Духьала хоза хаттар мехкарий тхьамадас а дир.

- Тхо-м цкъарчоа шек а даьннадар, шо дагIац мотташ. Хье хIана лу шо, дикагIа моттиг кораяьяр шоанаI - къамаьл доладир тхьамадас.

Из чакхваллалца, таккхалча а лаьтта, Кондара аьлар:

- Сел чехка шеквала мегаргвац. Мел гайнадале а, тхо-м дахка ма даьхкадий, шо..., - ше ала еннар соца а даь, дIахо аьлар: Тхога шунцига доагIаргда а аьнна, кхычахьа даьхка дагIа шо да дикагIа йола моттиг лехараш-м. Бакъдар аьлча, со-м, цкъарчоа, ца я а еннаяр, укх фусаманна новкъа ца хилийта ена мара. Цатоам боацаш, хоза доахк тхо укхаза.

Кагийча наьха тхьамадас аьлар:

- ХIанз оашош леладер дувцал тхона, мишта нийсденнад шо укхазаI

Элмис жоп дала елар. Рустима аьлар:

- Дукхаяха, цу хаттара жоп шоай тхьамадага далийта тхона.

Сих а ца луш, магIа латтача йоIа аьлар:

- Тхо даьхкад шо да аьнна хеза, шуга моаршал хатта а, шун гIулакхага хьажа а, гаьнара даьхка хьаьший ма дий шо. ЦIадахача оаш, лоамара нах во бацар аргдолаш, тхоай тарлой шоана тоам хургболча тайпара мога гIулакх де лаьрхIа а. Тха низ дIацакхаьчачунна, кхы оаш а бехк булларг мичаб.

ХьалхагIа мо бегашкахьа эза доацаш, къамаьл лаьрххIа дар йиIий.

- Долче, тхьовра Iа аьннача тайпара, цатоам боацаш, хоза са а къийрда, дега безам а ийца, вай а къастаргда-кх цкъарчоа дIай-хьай.

ДIахо аьлар кагийча наьха тхьамадас Элмисага:

- ХIанз Iа хьадувца тхона, малагIа гIанд хьанга да а, шоай цIераш а.

Хьаьшашта товр дар духьа, тхьовра жоп дала гIийрта яле а, цу тайпара гIулакхаш леладаьчоа тара яцар Элмис. Мехкарий кхоачам ца хиларах, со зIамига я, йоагIаргьяц яхашше, гIулакх дечо, фусам-нана хургья хьо, аьнна, чуйоалаяьяр из, такхалча лаьттача яьннай хьо, хаьттачоа хьайна хов жоп а луш, цаховр шоай тхьамадага дIа а хоатташ.

ЦIий а енна, доккха са а даьккха, хедалуча оазаца аьлар Элмиса:

- Тха тхьамадан цIи Кондар я, шоллагIа латтар Холхаз я, кхоалагIъяр - Белмат, царна эгIа латтар Сара я, лерттIа вIаштIехьа ца доале а, укх чу хьаьший гIулакхага хьожаш лела шоана йовза со а я.

- ТIаккха-м фусам-нана йолчох тара я хьо, майрра гIулакх хьадеха йиш я-кх хьогараI - аьлар Рустима.

Я, аьнна, корта лостабир Элмиса. ДIахо аьлар магIа вагIачо:

- Кагий нах, хIанз мехкарашца зоахалолаш а дувцаш, шелденначо чай а дIохьадайташ, хоза сакъердаргда вай.

ТIаккха ший пела кховдадир мехкарашкахьа, хьадIохьадел ер, оалаш. Мехкарех цхьаккха меттагIъ-яланзар, из малагIчоа доагIа ца ховндаь.

Элмиса хаьттар:

- Тхох малагIчо дIохьадича бакъахьа хет хьона хьай чайI

- Кондара дIохьадича, - аьлар тхьамадас.

Хийцца дIатIа а яха; пела хьа а ийца; гIулакх деча зIамигача сага лаьрххIа хьачуенача пхьегIа чу цу чурдар дIачу а детта; юхе латтача зоакилгашкара дIайха чай хьа а детта; пела, дIадихьа тхьамадага дIа а денна; Кондара аьлар:

- Кхы сага дIохьадайтий чайI

- Тха а хила мегаций белгалбаь тхоай нах; кхычунга дIохьадайтаргда оаха; баркал, ираз долаш яхийла, - аьлар шоллагIа вагIачо.

- Сона-м бакъахьа ма хетар, чай несарашка доттийташ, хоза чам болаш вай ер моларе, - аьлар кхоалагIчо.

- Ой, фу деш вагIа хьо, - аьлар Рустима, - хьо ва-кх из къахьега дезар!I

БIижа гIанда тIа вагIачо ший къамаьл дIаходихьар:

- Элмис, йий хьа укх тха тхьамаданна лаха сагI

ЙиIига, я яхачох, корта лостабир.

- Малий из тIаккхаI - хаьттар зIамигача сага.

- Ер Кондар мегаргья, аьнна; хет сона-м, - жоп делар фусам-нанас.

Мехкарий тхьамаданна фу хет а хьежа, цо духьала йоацилга хьа а хайта, тIатеIIа дувца доладир зоахалол. Дар-доацар дувцаш, тхьамада могавеш къамаьл дир цо. Тирка дехье-сехье йийцар; шоай тхьамадас цигара говрий ремаш лехк, яхаш. ГIаьбартой мохк а бийцар; доахана Iулаш кхувл, яхаш. НегIий аренаш а йийцар. Дуккха дир зоахалол дувцачо тхьамада могаву къамаьл. ТIеххьара лоткъам чакхбоалаш аьлар:

- Иштта волча укхунца хье тарлургьяле, нийсса бIара а хьеже; укх тха тхьамадага, йоагIаргья со, ала деза Iа; хIилла а йоацаш, дег чура!

ВIалла еха а йоацаш, Кондара аьлар:

- Тийшаболх бир оалилга дац шоана, цу массанахьа со укхунна тIехьа лелалургья аьлча бакъдац, кхалсаг ма йий со. Укхо хьаденар хоза хьожадеш, боштеи мискача нахаи дIа а декъаш, кхоачам хиллал тхоашта а дуташ, цхьа бахьан тхов-кIийле хуле, яхаргья со. Цох шун тхьамаданна кхоачам бале, оаш ала яха из дош а аргда аз.

- Фу леладу хьажа гIерташ, цIагIа Iо ца ховш, тIехьалелачарна-м со се а вац дукха раьза. Сона ма хетта да Iа яхар, - аьлар Рустима, - из тхов-кIийле вай йолаш я, Iа хьадувцар сона мегаш а да, хьайга кагийча наха яхар де Iа.

- Шоана шиннена а кхоачам болаш ма дий шун гIулакхаш; тхо хьога хьеж, Кондар, - шорттига тхьамадан наькх тIа кулг дилла, - хьайл, мишта детталу укхун дог. Из, чура арадаьнна, хье йолча дIадале; дош аьле яла хьо, - аьлар зоахалол дийцачо.

ЙоIа, гIоргья со, аьнна; цхьа зоахалол чакхдаьлар.

ШоллагIчоа а дийцар новкъост могавеш зоахалол. Из а, йоIа йоагIаргья аьнна, чакхдаьлар; кхоалагIчоа а дийцар. Iохьежа: - ХIанз Сабара дийцача фу дар-хьогI вай зоахалолI - аьлар тхьамадас.

Массавар раьза хилар. ТIаккха Сабара, озавенна, аьлар:

- Шун къамаьл дIадоладалале, йистхургвар со, пурам даларе!

Тхьамадас бокъо а енна, волавелар из. Цу тайпарча метте дукха нийсвенна цахиларах, нахах бехк хеташ, эхь хеташ, лувра Сабар. Ше сабаре хиларах, дош ца тувладеш, наха сакъердалуш дир цо къамаьл. Цунна ховра шийна зоахалол йиълагIа латтача йоIаца дувцаргдолга. Цун безам бар Элмисаца, дагахьа соцам а баьбар тарлой йига. Хьалха, оаш харцахьа ма кхетаделаш, аьнна; мехкарашта хьалхашка бехказа а ваьнна, цо аьлар:

- Укх мехкарех моллагIа сога еча а; аз кхоачам бе мегаргболаш; сувнаш мо нах ба ераш, вайна тIабаьхка латтараш. Бакъда, безамо ше яхар мара де тигац. Вай укхаза даьхкача гIоне, ший тарлучох, гIулакх деш кIаьд ца луш, вайна товр де гIерташ, хьувз дIара фусам-нана йола Элмис. Цох бIаргкхийтача гIоне, из дагайоаллаш ва со. МоллагIчунга яха, из йовр а лацар сона, цудухьа сайна дувца зоахалол цунца дийцача бакъахьа а хетар.

Кагий нах а мехкарий а белабелар. Эггара эгIа вагIа зIамига саг велара тIера вацар. «МоллагIчунга яха из йовр» яха дешаш цунна доагIаш дар; хIана аьлча, аргIагIа зоахалол дийцача, цунна кхоачар Элмис. Мехкарий чубахкале хьалхха, айхьазо бегаш баьбар цо Сабарца, цудухьа даь хургдар Сабара из къамаьл.

ДукхагIча ханашка, мехкарий кхоачам хилча, зоахалол ца а дувцаш, хьаьшашта гIулакх а дий, арайоалийтар фусам-нана.

Тховсара кхыча тайпара дар. Мехкарий кIезига хиларах, хьаьшашта гIулакх лерттIа дIакхачийта, фусам-наьнаца а дувца дезаш дар зоахалол.

- Хьайла «тихоняйга», Элмис шийна лаьрхIа а вий, - аьлар эгIавагIачо шорттига, - ер-м, араваьнна цIаьхха дуне дайна, шаьр ма веларий. Цудухьа яьхад из вай даьша: «Сихачох ма кхера, сабаречох ма теша».

«Тихоня» яхилга фуд хацар е Сабара а е цу чу багIача дукхагIчарна а. Из Iотталуш дош хуле, Сабара цатоам хилар кхераш, ца хозаш мо, терко ца еш, Iийра шевар.

Из кхетадаьча тхьамадас аьлар:

- «Тихоня» яхар-м ийрча дош дац, эрсий меттала аьлча, «сабар» хул из.

Мехкал арахьа базара а балхашта а лелаш хиларах, эрсий мотт дикка караберзабаь бар Рустими эгIавагIа-чои. ХIаьта-м хац тхона, хьайла «тихоняйга», яхаш; тоъал бийлар кагий нах а мехкарий а.

Метта шаьра хиларах; кагийча наха, Сабара яхар а ца деш; из дIа-хьа а корчадаь; цунна зоахалол кхычунца дувцар кхераш; юстаро вагIача, тхьовре а цунна новкъостал де лаьрхIача Лоаманкхаза; саг юкъеэккхале; сихха аьлар:

- Сабар дика саг а вай новкъост а ва, са шуча духьала еце, цунна товр-м, даьра, де деза, - къамаьл ца социйташ, Элмиса дIатIа а вийрза, дIахо аьлар:

- Фу ях IаI Дика саг ва хьона из, раьза хилалахь.

Лоаманкхаза къамаьл доалашше; тхьамадагара пурам а дийха; йоIа жоп даларга а ца хьежаш; тхьамадас шийна пурам ца далар кхерар из; хаззал оазах; ца хьелуш, Сабара аьлар:

- Элмис, аз аьлча а; укхаза мел вагIачо аьлча а; хьа шучас хьона водар аргдац хьона; цо яхачунга ладув-гIаш хилалахь.

- Хьайла, оал-оалар меттахьа а алаций! Тховсара-м хIаьта а даргдацар вай укхо яхар ца дича, - аьлар тхьамадас.

Рустима юкъе а эккхаш, цIаькха а аьлар Сабара:

- ХIанз, тIеххьара Iайха аьнначох, виц ма лелахь. Аз кхы хIама яхац, са къамаьл даьлар, шоай гIулакх дIахохьо оаш.

- Дика да, хIанз хьожаргда-кх вай Сабара гIула-кхага. Аз айса-м, Даьллахь, дувцаргда цунна зоахалол. Фу ях Iа, Элмис, мегаргдий оаха хьоца Сабара зоахалол дувцаI - хаьттар тхьамадас.

ЙиIиг йист ца хулаш ха яьлча, кагийча наха бегаш болабир; хьона тIабенар чIоагIа болх ба, уйла елахь, хьо дехке йоале, бехке тхо дац хьона, яхаш.

- ВIалла хIама а дергдац, хьайна мел лов уйла е Iа. Вай даьша а яьхад, уйла йоацаш даь хIама, бала боацаш хургдац, - аьлар Рустима.

Ше вагIачара хьал а гIетта, Лоаманкхаза аьлар:

- Сох эхь хеташ латтий а хац са шучилг; оаш пурам лоре, араваргвар со, ца говш юха чу а воагIаргволаш.

Тхьамадас пурам делар.

- ХIа-а, ер ма дарий из тхона дийзар-м, - аьлар бIижа гIанда тIа вагIачо. - Хьо дIааравоаларе-м, оаха дергдар укх хьа Сабара доагIар!

- Со дукха говргвац шоана, бокъо йоацар ма дувцалаш. Элмис, хьожаш хилалахь, - аьнна, дIаволавелар Лоаманкхаз.

Фусам-нанас, пурам а дийха, аьлар:

- Хьай паргIатта хила хьо, бокъо йоацар оалийтаргдац вай укх цIагIарча сагага, къаьстта Сабарга хIаьта а!

Лоаманкхаз араваьлар, цIагIа сатем эттар. Цу сатема новкъарло а ца еш, шорттига хаьттар тхьамадас:

- Фу ях Iа, мегаргдий оаха къамаьл деI

Хьалхара оалаш хургдар цо из, цIий а енна, «мегаргда» аьлар Элмиса.

- Харц-бакъ дувцаш, оаха могаве ца везаш, ер вовзалла къамаьл хиннад укх чу. Нах цецбоахаш, ше а даьд укхо тховсара дикка къамаьл. Хьо шийна езара боарам, сага дош ала ца дезаш, тхьовре хьа а хайтаб. Нагахьа мо хье укхунца тарлургья аьнна хете; нийсса бIара а хьаже; цу Сабара юге, цунга гIоргья со, раьза а йолаш; ала деза Iа дохаргдоацача дешаца.

Элмис йистхила гайча, кагийча наха юха а бегаш бир:

- Ара гIолла оал мотт шоана измо дола дош. Ер-м ма вагIий, Элмис дош аьнна йоалашше, урдув Iодилла лаьрхIа!

- Шоана сага пурам деннадац, шоай къамаьл соцаде, хIанз Элмиса фу оал хьожаргда вай, - аьлар тхьамадас.

ХIаьта а бIижа гIанда тIа вагIачо аьлар:

- Хьайла, ла мишта дувгI. «Элмис» аьнна цIи мел яьккхача тувсалуций.

- Из а хIама, даьра, дац хьона, - аьлар цхьаькхане, - кара хIама а доацаш, из тувсалулга мара.

ДIахо саг йистхиланзар. Акхар фуннагIа дувце а, са гIулакх хулачахьа ма даьннадий аьлча мо, вагIар Сабар.

Тхьамадас цIаькха а аьлар:

- Элмис, тхо хьога ладувгIаш да; Сабар а сагота ва. Дош аьле яла!

Кагийча нахах цхьанне аьлар:

- Сабар хIанав сагота, из-м сай лаьттах белла ча мо вагIаш ва.

Цу юккъегIолла Элмиса аьлар:

- Бехк ма биллалаш сона; уйла йоацаш даьр, бала боацаш хилац оаш аьннадаь; сабар даьдар аз.

- Уйла яр харцахьа дац, хIанз фу ях IаI - хаьттар тхьамадас.

Корта хьалъайбаь, нийсса Сабара бIара а хьежа, елакъажано аьлар Элмиса:

- Со-м гIоргья цу Сабарга, се цо юге.

Кагийча наха баркал аьлар. Моттиг ираз долаш а йийцар цхьанне.

Висачоа а зоахалол дийца; мехкарашка хаттараш а деш, сакъердаш кагийнах болаш, со-м юхачувоагIа, аьнна; хьачуваьлар Лоаманкхаз. Хьо кхы дукхагIа хьевеннаваларе, ховргдар-кх хьона оаха хьай Сабара фу дора, яхаш; бегаш бе болабелар кIалбагIараш. Цу ханна; чуя мегаргйий, аьнна; пандар бе а боаллаш; цIагIа хьачуяьлар къоно кхалсаг.

Сайрдика а йийца, пандар Iоотта а баь, аьлар цо, Элмиса дIатIа а йийрза:

- ЙиIиг, хьаьший пурамийца, пандар а бекабайта!

ТIаккха дIаараяьлар. Ена дукха ха йоацаш, нус хулачоа тара яр из.

МагIа вагIача Рустима аьлар:

- Гаьна доаццаш, селхан мара хаданза таьзет хилча, акхар шоай эздела хьаьший гIулакх дизза чакхдаккха пандар хьачубенабале а, вайна а ха деза дича бакъахьдар. Цунца вай дукха сакъердаргдац, шо раьза дале, гIайгIане цхьа йиш локхийтаргья мехкарех цхьаннега. ГIийло ашарга ладувгIаш, дезачо чай а молаш, цхьа кIеззига ха йоаккхаргья вай.

Пандара болх Кондара тIабиллар цар. Кагийча нахах цхьанне аьлар:

- Харцахьа деце, чай дIохьадайтаргдар аз, пхелагIа латтача вай несийга. Боларга а хьожаргдар, ах-астагIа йий а мича хов, нагахьа заIап хуле, новкъоста тийшаболх а ма бой вай.

- Бакъахьа да, кагий нах, хийцца доттийта оаш чай, - аьлар тхьамадас.

Къамаьл даьчо пела дIакховдадир. Хийцца хьатIа а ена, пела дIа а ийца, керда чай хьадеттар несас.

- Iехавеннавац вай новкъост-м, - бегаш бир цхьанне.

Иштта массе мехкарашка чай доттийтар цар. БIижа гIанда тIа вагIачо аьлар:

- Жи, Кондар, Iа хьайна тIадилла гIулакх кхоачашде; оаха, ашарга ла а дувгIаш, чай маргда.

Пандар хьаэца Кондар меттагIйоалашше; цунга сабарде аьнна; чехка дIаяха хьаийца пандар хьа а бена; Кондарга дIабелар Элмиса.

Рустима аьлар:

- ЛаьгIо бергба-кх Iа из болх, хезачо вайх бехк боаккхаргбоацаш!

Кондара пандар дIа-са озабир. Чхар духьала а этта, хьагIар чу висача жаIун йиш яр цо лекхар. Сатийнна, ашарга ладийгIар кагийча наха. ТеIа а, йолчул кIеззига лоацагIа а лекхар цо из. ШоллагIа вагIачо аьлар:

- Таьзете багIачарна хезача а, сага бехк боаккхаргбоацаш гIийла-миска лекхар Iа из. Ираз долаш яхийла хьо! ХьагIар чу висача Iуно цкъа лекхача, сердал чуяллал; шозлагIа лекхача, циск чудаллал; кхозлагIа лекхача, саг араваллал хийраяьннай чхар, яхаш; да-кх из дувцаш. Бакъда, хIанз Iа мо из лекхача-м, цкъа локхашше а, хийраяргьяр из чхар, хийцца саг араваллал.

ТIаккха тхьамадас аьлар:

- Дика сакъийрдад, хIанз мукъабоалийтаргба вай мехкарий а фусам а. Вай дийцар дийцача а да шоана. МагIахьа цхьацца йисача моттигашка а хьежа - хоза хIамаш дукха да йоах цигахьа, - тхо юхадоагIаш; Кондар, шунцига да хьона вай. Цига лаьрххIа хоадам бергба-кх вай, тховсара мел дийцачун!

Цкъарчоа, цун дош бегаш тIа даккха дага, тахан мо хургдий-хьогI хьа хабар, ала дагадехар йоIа. Из чу а къайла, аьлар:

- Укхаза мо дика ца хуле а, могача тайпара шун гIулакхага хьожаргда вай. Дувла шо, тхо хьежаш да.

ТIаккха Элмисага аьлар Рустима:

- ЦIаккха а цхьаннахьа а ца къийрдача тайпара, сакъердийтар оаш тхога, ираз долаш дахалда шо, шоашта товчча дIанийсденна. Даьла фу де воалл мича хов, тховсара вай дийцар а тарлу кхоачашхила.

ТIаккха тIавийрзар из Сабара; Iа фу ях цох, аьнна. Вокхо аьлар:

- Саи Элмисеи дош арагIолла, миччахьа михага дIакхувсаш дац; сона моге, тхачох-м кхел хургья; Дала аьннадале; шо фу лаьрхIа да мича хов сона!

Берригаш хоза белабелар.

Дала кхоачашдолда вай массане мел лаьрхIар, аьнна; Iадика йийца; хьаьший баха арабаьлар. Элмисагара дIаийккха мехкарий цIагIа сайцар. Из; фусам-нана хиннадаь а доацаш, ше цу цIагIара йоландаь; хьаь-шашта гIулакх даьча зIамигача сагаца болхачарна тIеххьа араяьлар. Коа цу цIагIара а коара а кагий нах бар. Хьаьший никъ дика бийца, араяьннача сабардир цо, вежарех бехк хийтта. Тоам боацаш дар, мехкараша вежарий латтача хийрача кагийча нахаца къамаьл деш, къаьстта безамца дувзалуча яхарах-ярах хIаьта а. Цудухьа Элмис юхачуяьлар. КIалхара мехкарий белабелар; гIаьххьа, хьайх гIийбат деш тхо доахкаш; ер-кх хьо, аьнна.

- Вай дийцар-м дацар гIийбат. Тарлой, саг воаццача, Сабарга къамаьл де араяьннай Элмис, мара яхарий вай, - аьнна, елаелар мехкарех цаI.

- Бакъда. из-м, - аьлар Элмиса, - аьттув-м баланзар, коа вежарий хиларах. Хабар а ца дувцаш, хьадувла; хIама дуаргда вай, - аьнна, пхьегIаш дIаяха эттар из.

Элмис лостам баь йоалашше; котамех дизза оаркхув дахьаш; чуера итт-цхьайтта шу хургдола, боккъал куст долаш безаме йиIиг.

Цо оаркхув Iооттадешше, мехкарех цхьанне аьлар:

- Хьай аьттув боалий хьажа енайий хьоI Кагий нах-м тхьовре а бахаб, тIехьайисай хьо!

Берригаш белабелар.

- Ханнахьа я езар, - аьлар шоллагIчо, - хьайна кIаьнк везе. Бахабецаре а, уж-м оаха хьабаьхаб.

Кхы дIахо а бегаш бир мехкараша йиIигаца.

- Даьра, енаяц со-м шун къабенна кагий нах болча. Савар-м дошо эппаз мо кIаьнк ва. Уж-м вай воте ханнара ма барий. Кхы саг вайнавеций шоана! - аьлар йиIига.

ТIаккха мехкарех цхьанне аьлар:

- Iа вувцар хьай найц Сабар хургва.

Юха белабелар мехкарий. ЗIамига яле а, тIехьа-шкаяргйолаш йиIиг а яцар. Дукха ховчох тара яр. Йишийга Элмисага хьежжа йоацаш, Кондар мо хьакхашта яр из. Мехкарашка цо аьлар:

- Вай дахалда, бахале хьалха уж бIаргабайнача хана, кагий нах тхьовре чу а баха, шоана тIехьабаьхка шун вотеш уж ба мотташ ма яр со. Мичахьара корабаьб шоана ужI Саготалла лийкхаяц из, дена нускали кIалхара мари шоайла тара нийсбелча, халхавоалачо лийкха йиш, - аьнна, илли аьлар йиIига:

«Тар-тарамаш вIашкаувтт,

Тарама чIугал халхаювл.

Газа ког гораувтт,

Ворс-тIох, ворс-тIох!»

ХIанз укхаза валаре, майрра халхавувла йиш яр цун, из йиш а локхаш, - аьнна, елаелар йиIиг.

- Йолле, дукха а ца лувш, кхы эшаш йола хIама хьая, - аьнна, човхайир Элмиса йишилг. Духьала йист ца хулаш араяьнна; цу сахьате, цхьацца хIама а яхьаш, чуера из.

- Айя, Дала йоахае хьо, са йиIиг, хьаел укхаза, - хьаьстар из Кондара.

ЙиIиг дIаюхеяхар. ТоIIаяь из мархIа а елла, аьлар цо:

- Йизза саг я; дика-м, даьра, эшадир Iа тхо!

Шийл боккхагIчарца айхьаза къамаьл даь во хийтта хургдар цунна, йиIига аьлар:

- Кондар, бехк ма биллалаш иштта хьакхашта аз къамаьл дирах. Оаш кагийча нахаца сакъийрда цахилар кхераш, бегаш баьбар аз. Нанена из дIахой, лувргья сога. Цунна дIа ма хайталаш вай даь къамаьл, - аьнна; йиIиг дIаяха елча; яхийтанзар мехкараша.

- Хьо мо дикача бера мишта ду цатовр; даьра, аргдац, тхоца Iоха хьо, хIама цхьана дуъ вай, - аьнна, дIа ца йохийташ соцайир цар из. ГIадъяха, эгIа йисте Iохайна йиIиг, Элмиса араяккхар кхераш, гош эгаш ягIар. Иштта хьаьший баьхка моттиг нийсъенна дIачу-яхача; хьо зIамига я; гIулакх дац укх чу, аьле; арайоаккхар из Элмиса. Гоама дар цунна уж къамаьлаш. Ший са мо дукха езача йишийна раьза йоацаш, ха йоаккхар цо иззаморг нийсделча. Массарел йоккхагIча Кондара сога Iе аьлча; вокхар фу гIулакх да со араяьккха, аьнна; сапаргIатаяьлар из. ДIахо уйла йора, нагахьа цо яхар дергдеце, хьаьшашта гIулакх де тхьамада яь, чу хIана яхийтар из, мехкарий тоаба тIехьа а яьккха.

Цу уйлаех яьккхар из хьайистхиннача йишас:

- Йолле, дукхаяха, хьаьший берхIа а хьабIохьабе; езачоа дилла а я!

Боарам боацаш, хоза хийтар йиIига йишас хьастар. Шийга араяла аргда моттача хана; Элмиса аьнна «дукхаяха» хьахезача; гIадъяха, елха дог а эттар. Элмиса-м каст-каста хьоастар из, бакъда, тахан мо нийсденнадацар из дош. Хьаураийккха, шийга йишас яхар де елар йиIиг. Мехкараша аьлар:

- Тха берхIа шел а беннабац, дилла а езац. Чай маргда вай; Iоха, дукхаяхийла хьо. ВIалла хIама мича диад Iа, кIеззига хIама кхалла.

ХIама даанза яле а, сов гIадъяха, ше йиза хетар йиIига. ХIаьта а хьаьшашта долча товра, цкъа-шозза хIама кхаьллар цо.

Шун тIа хIама дуаш саг вацар.

- Кхы вай ца дуэ; бакъахьа да, ер тIера дIа а ийца, чай хьаоттадича, - аьлар Кондара.

Чай а менна, дикка баьгIар мехкарий къамаьлаш деш. Наггахьчо пандарца лаьгIо йиш а йоаккхар.

- Хоза даьгIад, са а къийрдад, дика а хьийгад, вай бахьане урабагIараш а хургба. Нах мукъа бац, балха баха безараш а хургба. Кхы ца говш, чудахача бакъахьа да, - аьлар юххера а Кондара.

Цу къамаьла шеяр раьза хинна, баха гIейттар мехкарий. Хоза Элмиса а фусама а баркал аьнна, Iадика йийца, арабаьлар уж. Хьаьший баххалца, яхаш; ураяьгIа нана хьаараяьлар. Шоашка кхайкача хьабахкарах царна баркал а аьнна, кхайка хьа а вийха, зIамагIа волча воIага аьлар нанас:

- Хьайца вай ши йиIиг ийце дIа а вахе, цIеннах дIанаIарга водаш, хьаьший чу а биге вола.

* * *

Лоаманкхаз хьалха волаш, Эсаца урагIболхар ТIаргимара дика хьийга, сакъийрда боагIа кагий нах. Бутт тIехьбаха хиларах, баьде яр Эса йист. Бахьа безар гаьна никъ бар. Сийрдача хана гIаьххьача боларах водаш, цхьан сахьата совгIа шоай юрта кхоачар Лоаманкхаз. ХIанз наькъа така баьдеча гIолла во хоалуш хиларах, лоралуш ваха везар. Новкъостел дикагIа никъ бовзарах, сихагIа водар из. Каст-каста юха а саце, оалар цо:

- ХIама дергдац; сабаре хилалаш; сих а деле, ког лоза ма байталаш. Вай кIеззига хьалходаьлча, малхбоаленгахьара Эса чу IочудоагIаш, боккъал цIена хий да. Цигга воашта хий а менна, кIеззига са а леIа, дIахогIоргда вай. Цу ханале, бутт а гучабаргба; тIаккха аттагIа хургда.

Эггара тIехьарчунга бегаш беш Iокхайкар из:

- Гаьна тIехьа ма висалахь, чанга вохьийтаргва Iа, - аьнна.

- Iа фуннагIа яхе а, чанцара бегаш во бола ха я ер, шоай герзаш кийча хилийта оаш, - аьлар цунна тIехьа водача Рустима.

Ча геттара бирса хула ха яр из.

Йист ца хулаш воагIача Сабара аьлар:

- Боккъалдар аьлча, шийтта сагал кIезигагIа болаш чаво лозабаь нах, Далла гарга кхераме ба, йоах; шоашта теха байнараш мо. Е найци уст-вошеи хила веза йоах. ХIана лаьрхIав а мича хов сона уж шиъ шийттанена нийсса.

- Долче, - аьлар цхьанне, - оаш дувцар бакъдале, вай ялх мара а вац, е вайна юкъе найц, уст-воша а вац. Ча бIаргаяйча, шийна ма могга вадар мара молха-м дац. Хеза хург ма дий шоана; са дезе гош хьоабе, яхаш.

Цун къамаьл чакхдоалашше, тхьовра бIижа гIанда тIа ваьгIачо аьлар:

- Мишта вац найци уст-вошеиI Йишел дукхагIа еза Лоаманкхаза шуча йийхай Сабара. Уж шиъ дIатIа а хийца, юстардовргда вай.

Кагий нах белабелар.

Цхьаболчар шоашта чанах хезараш дувцаш, вокхар бегаш беш ераш болхаш, тхьовра хьалха водача акхар новкъоста дийцача хина хьалгаргакхаьчар уж. ТIаккха Лоаманкхаза аьлар:

- ЧIоагIа чам болаш хий да из; Iолохедаьлча, босагIа чудоагIаш мо сиха а доацаш, лаьгIлу. Эсах хьакхетале, магIа оагIорахьа Iам мо хул из. Цига лакхера, лоамаш тIара, IокIал а дувлаш, хий мела ух лоаман хьагIарч а, акха гаьзарий а, кхыдола оакхарий а. Саббаре, тата дужадаь, хьалтIадолхе; бIаргаго а тарлу уж. ХIанз гIаьххьа мух цигахьара Iо ба, вай хьадж а когаша ду таташ а царна хоа ца дала тарлу. Укх ханна укхаза нийсвелча, царех цхьа тайпа бIарга ца гуш вахавац со. Мишта хоза хул хой шоана бийса; беттала хилча; шоай Iанарах юха а къехкаш, уж хий молаш доахкаш! Къаьстта лоаман хьагIарч. ЧIоагIа лоралуш оакхарий да уж. Цар хий мишта мол аьлча, цхьаццане хий а молаш, из лорабеча хьисапе вожаш саькха дIай-хьай а хьежаш, из баьлча кхыбар дIатIа а отташ, селлара фийла. Фийла-м массе хана а да уж. Царна топ тоха хала да, бийна моттиг а кIезига я.

- Сабардел! - аьлар Рустима, Лоаманкхаза дIатIа а вийрза. - Бутт хьалбала дукха ха йисаяц, тхьовра мо баьде йоацаш, сийрдагIа я. Бутт, ши кIира совгIа даьнна, кIеззига юхалеста мара боацаш, биза хула ха я ер. Хьалбаьлча дикка лакха хургба из, бийсаш йIаьхъенна хиларах. Морхаш ца хуле; дийнахьа мо хIана яц, аьнна; сийрда хургья. Хьалгаргадаха, тата доадаь цу хи йисте Iодийша, бутт хьалбаллалца сабардаь; тарлой, цу Iа дувцача суртага хьажа ловра сона; сатассалца ваьгIа а. Тамашнеча хIамашка хьажа ма сайцадий тхо, цIа ца долхаш.

Цо даьча къамаьла массавар раьза хилар.

- ХIанз сога ладувгIалаш! - аьлар Лоаманкхаза. - ГIаьххьа оакхарий хи тIа доагIа ха я ер. Дукха лоралуш доаца лийгаш а акха гаьзарий а цхьадараш хий молаш доахкаш хила а тарлу. Хи йисте, оакхарошта гургдоацаш, уж воашта дика гург а долаш, дIатарлургда вай. Уж моттигаш я цу хи йисте лаьрххIа кийчъяь. Сона йовз уж, аз Iоховшадергда шо. Халла мара са ца доаккхаш, Iимад йоацаш хила деза цига. ГIовтта, аьнна, со йистхиллалца; дIа-хьа ма хьалаш.

Ераш хина хьалтIабахача, кIал цхьа-ши саг мара вацар, ераш мо хьажа баьхка. Уж хIаманна новкъа бацар. Оакхарошта топ кхосса баьхкараш а хулар, тIаккха гIулакх дохар. КIезига-м хулар, хIаьта а нийслора. Дагадехача хана, доаде бокъо яцар оакхарий. Бакъда ер, хIанзара ха-м, топ кхосса мегача ханна чуйоагIаш яр.

ХIаьта а цу метте цхьаккха хана, цхьаккха тайпа аькха де бокъо яцар. Иштта соцаяь ши-кхо моттиг кхы а яр, топ кхосса йиш йоацаш. Цкъа-дале, тийшаболх лоархIар тоттаденна оакхарий ухача кIийлен хувшар; шозлагIа, чувхадича кхераденна, гаьнна лоамашка хьалчудаха, шоай мехкара цу тайпара оакхарий дIадалар кхерар нах. Йиллача хана, соцаяь йоацача метте аькхе аха бокъо лора. Из яр, ахкан тIехьарча бетта ши кIира даьлча гIоне, Iан кхоалагIа бутт чакхбаллалца. Цу хана а, тарлой, маIача аькханна мара топ ма кхосса оалар. ДIахо, оакхарий деба ха я, аьле; соцабора из болх.

Борз мичча хана е бокъо йолаш яр; цо цIагIарча хьайбашта зе ду, яхаш.

Новкъостий Iоховша а баь, ше а дIатарвелар Лоаманкхаз. Иштта ераш багIаш, хьааха доладалар оакхарий. Эггара хьалха яьхкар гаьзарий. Боккъал цIагIар-чарна тара яр уж. Дукха саькха а йоацаш, паргIатта молар цар хий. БIийгаш хина дукха сагота яцар, бакъда ловзара тIера яр. Берда тIа ювлар; цигара IокIаллийлхе, чхар тIа а кхеран тIа а ювлар. Хий меннараш тIехьашкаяьле, духхьал хьалхашкахьа хьа а хьежаш, латташ хулар гаьзарий. Боккъал хоза товра цар урагIъягIа муIаши, тIагIолла хий Iоухаш Iояда можамаши; ханага хьежжа, йIаьхеи-лоацеи яр цар уж. Шеяр хий менна яьлча, шоаш Iояьхккача такилгах урагI-йолаялар. ТIеххьаръяр ловза а ийккха йолаелча (из хулар дилла а зIамагIа йола остилг); болар сих а дий, дIакъайлайоалар уж.

ТIаккха акха кой даьхкар. Уж а, ца хьелуш, дахар. Царна тIеххьа - лийгаш, уж а ганзар дукха. Бе-бе оакхарий а ихар хий мала. Бутт лакхбенна, Даьла къахетама, сигала морх йоацаш, сийрда хьежа ха яр из.

Гучаяьлар хьагIий ординг. Хьалха боагIар тенна хьагI, цунна тIехьа из миссел хургбола цхьаькха. Вожаш доккха а, зIамига а, юкъера а дар. МуIаш, гаьзарий мо урагIа йоацаш, комаяраш мо дIай-хьай а йоацаш, царна юккъера яр. Хьалхарчо ког Iотехача, «тIапп» аьле совцар, цаI шоллагIчох дIа ца хьокхалуш. ТIаккха шеббар, гобаьккха тIадоагIа хIама гургдолаш, чехка дIа-са хьожар. ТIехьабоагIар, юха а бийрзе, дIаоттар. Кхерам болаш хIама хоа ца делча, Iоболалора хьалхарбар, вожаш тIехьа долалора. Хина IотIакха-чале, кхозза-диазза дир цар из.

Уж хи тIа IотIакхоачаш, тIехьадисано цхьаь дена ши лийг доаллар цига. Царех бIаргкхеташше а, хьалхарчо ког Iотехар, шеббар сецар. Iоара лийгаш корзагIдаьнна дехьа-сехьа гIолла урагIдайдар. Хьалха боагIача хьагIо цIаькха ког Iотехар, кхоалагIеи биълагIеи латта ши хьагI, араийккха, тIахьалхар лийгашта. ДоагIа хьагIаш дайча, лийгаш юха а дийрза, Iамангахьа Iодайдар. ХьагIай байя кур тоха мара ца кхувш, Iамалла чу а кховсаденна, нек деш а когаш лувзаш а, карарадаьлар уж. Кадай хьовзарах, ца довш дисар лийгаш. Чехка вож шиъ дIаюкъеэтта, ординг дIанийсъелар. Хьалхарча хьагIо, меттагIа ца боалаш, дикка ха яьккхар. Кхы хIама хоа а ца денна, хи тIа IотIабахар из. Цкъарчоа, бетта сердалонах хи чура ший сибат хоалуш сеца; тIаккха; ше шийна байзача мо; дIатIабаха хий мала эттар. Iочуелла бат хьал ца йоаккхаш, сихеи сутареи молар цо хий. Йисте ма баьллинге; хьалбаха, ординга тIехьашка дIаэттар из; шоаш Iодаьхкачахьа хьал а бийрза. ШоллагIа лаьттар а, хий менна, цунна тIехьашка эттар. ТIеххьарчо, ше баьлча, ког Iотехар; ординг урагIйолаелар.

Лоаманкхаза цIогIа техар; гIовтта, аьнна. ХьалметтагIарлийлхар хьагIий. ТIехьарчо, лаьгIбенна, ординг хьалгаьнаялийтар. Цо леладаьчох хетар; из беррига кхерам шийна тIаэца боалл, аьнна. Цига кхы кхераме хIама хоа ца делча, урагIбахар вокхарна тIеххьа. Царга хьежаш, хеталора, уда а ца удаш, уж гIейтта долх. Дега тоам хулаш, хьийжар кагий нах хьагIашка, уж къайладовллалца. Лоаманкхаза аьлар:

- ЛаьрххIа уж довдийтар духьа техар аз цIогIа.

- Даьра, бакъахьа-м техар, - аьлар Рустима. - Со укх лоам кхаьчачахьа тоъал хIамаш а дайнад сона, бакъда из хьагIий ординг гIаттарал-ядарал хозагIа хIама дайнадац. Из хиннад-кх Iа вай Iоховшале дийца хоза сурт. Да а-м, даьра, дар из хоза. Сихъенна йодача цIермашена тара хийтар сона уж, царна тIехьахьежача.

Кагийча нахах цхьанне аьлар Лоаманкхазага:

- ХIанз дувцал Iа тхона, цу оакхароша леладаьр!

Лоаманкхаза аьлар:

- Геттара тамашне оамалаш я хьагIий яраш. Лийгашта цар даьр ма дайрий шоана. Шоай ордингах кхыдола хьайба хьакхетийтац цар, шоаш а кхетац кхычарех дIа. Духхьал шоаш лелаш оакхарий да уж. Саг мара уж кхераш хIама дац, цох лора а лу. Кхыметтел, лом а, ча а, борз а дахьац царех. Ши ординг вIаший духьалнийсъелча, дукхагIча хана, гаьно тIехйоал. ВIашка-овтте, хьалхара божалой лат цаI эшшалца, латар чIоа-гIа а хул. ЦIагIара кой латаш хилча, цар бу тIом ба из. Хийла дийнахьа сарралца хул цар латар. ДIа-хьа а къасташ, дажа а дажаш, са а лоIаш, юха вIашка а доагIаш, кIира а дукхагIа а дIаьхлу из цхьайолча хана. Латар дIаьхлу, нагахьа шинна ординга хьалхара божалой; хIетта лета, ордингашта хьалха лийна къаьна божалой эша а яь; хьалхаяьннараш къона божалой хуле.

Царех хIараяр хул, шийна духьалъотта могаш кхы бодж хургьяц, аьнна, хеташ. Мишта хеталуц, пхе шера е ворхI шера доал даь баьчча юстара а кхесса, ше хьалхаяьнна хилча. Ийшараш а хул; юстаро, царна гург-йоацаш, тIехьалелаш; уж летача хана, геттара цу суртага хьежаш. Шоайла кхы моастагIал а хилац. Юххера, латачарех цаI котйоал. Ийшар цу юкъера йод, е ординга дIаюкъе а яле, машара тIехьа соц. Ший аьттув баьлча, е цунца е кхыча ординга хьалхалелачох из лата лаьрхIа хилара белгало я ордингацара къастар. Котбаьннар, караерзаяьча ордингацара массе хьагIа тIабо-даш, ког Iотташ, кур тохаш, котбаьннар ше болга хойташ, шийна духьалъотта кхы хьагI бий хьожаш, чакхбоал. Уж шеббар шийна мутIахьа болга хайча; тIаба-хе, духьалъоттий хьажа боаллаш мо, шозза-кхозза кур тох хIанзза шийца летача бежа, из цу ордингаца яле. Ийшар, котбаьнначоа ше мутIахьа болга хойташ, из дIатIа мел ух дIахоуд.

Шоаш ма доаггIа ординга тIадоагIа, хIанз летачар хьалхагIа эшадаь, юстара лийннараш. ХьалхагIа кхаь-чар; ше ма бодда ординга дIаюкъебаьле; дехьарчоа-сехьарчоа кур тохаш; болалу. Дуккхаза нийсденнад; шоай ординга хьалха хинна бодж из йоландаь дале а; кIаьдъенна лоталургьяц со, аьнна, хеташ дале а; тхьовра из хьалхалелача ханара кхерам юха чубессабале а; цунга доал дIа а деле; котбаьннар таккхалча Iеш е юкъера дIабодаш. ХьалтIадаьхкачарех шоллагIбар, дукхагIча хана, юхабодаш нийслу, наггахьа латаш а хул, цаI котбаллалца. Нагахьа мо тхьовра котбаьннар ординг дIа ца хецаш лате, тIом юха болалу. Дукха бIаьх ца луш, къаьнабар котбаьле, соцаш а хул. ХьатIабенар; бетта, шин бетта яхар мо; салеIа; керда низ болаш; ше боккхагIа хиларах; латара говзал чIоагIагIа йолаш, бирса лат. ТIехьашка а баха, кIаьд а бенна, вож хьалтIакхаьчача, шорттига юстара а ийккхе, цо тоха кур тулийт. Из тIехьашкаболалушше; IотIахьийде; кур хьа а ца тохийташ; хадданза кур бетта болалу. Юххера а, вокхан гIоарал а дай; беттача кура муIаш духьалъувттае вIаштIехьа ца доалаш; къаьначо кур пIендарашта а чоаже а, тIакхаьч-кхаьчача, бетта болабу. Лета моттиг шув йист хуле, хийла ахка бахийте, бувш а нийслу.

ХIанз со ба-кх ординга да, аьнна хеташ; из хьагIаш-та гобаха болалушше а; тIабоагIа тхьовра укхунца юстара лийна хьагI. ТIаккха цу шиннена юкъе тIом болалу, цаI эшшалца. Котбаьннар, Iул карадерзадий, доал де болалу; ийшар дIакъаст е юкъе бус. Иштта даим тIом латт цу хьагIашта юкъе, дукхагIча хана, къаьстта гуйран шин бетта. БIаьстангахьа йийрза, шу-ноаной бIийгаш е йолаелча, шерал йоккхагIа йола бодж а дахкаргдоаца се хьагIаш а дIакъаст. Ноаной, бIийгашта гIулакх деш, уж кхее йолалу. ДIакъаьста хьагIий ординг, гаьннара царга бIарг а кхоабаш, царна кхерам болаш моттиг нийслой оарцагIа йолхаш, юстаро лел. БIийга е зIамагIа болча хьагIа аькха, тIакховда делча, во лоза а ду. Хийла ча е борз йийна моттиг а я.

- Цхьан чарахьа; ше царга хьежаш, нийсделар, яхаш; укх лоам дувцаш хIама да царех, - аьнна, дIаходийцар Ломанкхаза. - Ординг къувсаш а доацаш, доккхий хинна хьагIаш лела моттиг а хайна, тарлой топ теха бе лаьрхIа вахав чарахь. Ше хоа ца волийташ, тIакхача гIерташ, лакхе чхараш тIа а гувнаш тIа а вувлаш, хьийзав из. Юххера, цхьа тата хеза, ладийгIача; хайнад укхунна; ше хьунагIара гIулакх дика довзаш, къаьна чарахь хиларах; уж леташ доахка хьагIаш долга. Ше гургвоаца оагIув нийсъяь, гаргавахав чарахь царна. Дикка кIаьд а денна, латаш даьхкад хьагIаш шув йисте. Тоъал ваьгIав ер, царга хьежаш. Юххера, цхьанне; тIехьашкабаха белча ца бохийташ; кур теха, теха ахка бахийтаб шийца латаш боалла хьагI. Шув тIа, корта хьалъайбаь, соца латачоа хургдар из да-кх аьлча мо, латташ хиннаб котбаьннар. ХIанз-хIанз тохаргья-кх аз цунна топ, яхаш; цунга хьежаш, сакъердалуш, цо ахка бахийтар хIаьта а ший лаьрхIа ер волча хана; корзагIъийккхаб лакхе латтар. Из бада боал мотташ, топ бIарге лаьцай чарахьа. Цу ханна хьагI, лата кийчлуча хьисапе, тIехьашкаболабеннаб. Цкъарчоа, цо ахка бахийтар урагIбоагIа мотташ; хьагIаш миччахьа а лелалундаь; массагIа хила йиш я, аьнна; топ Iолохъяьй чарахьа. Кхы тIехьашка ца бодаш, котбаьннар геттара масса хьалхашкахьа дIабеддаб. Аьъ, фу де боалл из, аьнна; укхунна хийттача хана; хIанзза шийца летар ше ахка бахийтача гIолла гIетта чубахаб. Ер ма доккха хIама да, аьнна; лечкъа вагIачара Iо а ваьнна; хьалха лаьца топ а йолаш, чарахь шувна тIавахача; тамашне хIама хиннад лохе даьллар. Хайра тIехьашка ца бодаш, чана кур бетташ, латаш боаллаш хиннаб хьагI. Котбала ха гаргагIертача бу цар из болх, шоайла латача хана а. ДехьагIа, юстаро, денал дехалга ховргдолаш; цо ахка бахийта хьагI а хиннаб; шорттига, ше фу дергда ца ховш мо, лелаш. Латаш боаллачун моастагIа кIал-йисай; тIаккха, гаьнна тIехьашкабаха, техаб хьагIо чана кур, йожаеш; хIанз тоъаргдий хьона аьлча мо. ТIаккха, хьабена, тхьовра ше чубахийтача хьагIах хьадж яьккха, дIатIабаха чана шозза-кхозза ког а Iетта, дIаэттаб.

Чарахьа ше хоавалийтав; бодж цкъарчоа дIаеддай; гаьна ца йоалаш, сабар а даь; юхатIаенай из хьагI болча. Чарахьа дийцачох, чIоагIа ловш хиннад котбаьнначоа ше эшабаьр шийца дIабоагIилга. Цу ханна хьалхашкарча когаш тIа урахайнай ежа улла ча. Ше латтачара, тхьовра мо тIехьашка а баха, тIахьийддаб чана хьагI. ДIаюхекхаьчача, тосса а луш, кур техаб цо чана керта юккъе, из йIаьхъенна ежай.

ТIаккха дIабеддаб, юхатIабеддаб, вож хьагI шорто Iобижаб божача хьисапе. Чана ше латтачара; меттагIа хийла хьо, аьнна; топ техай чарахьа. Котбаьнна хьагI дIаийккхаб, цунна топ тоха мегадац чарахьа. Цо латаш хьийгача къина совгIата битаб чарахьа из, ца бувш. IокIалваьнна, ер дIатIавахача; ча саувзаш хиннай. Чехка шалта хьекхай чарахьа цунна. ХьагI, бIаргаш хьалекхаш, бувхьаш иллаб. КIомала эрех баь бIаьха муш хьабаьккха, такхаргболаш кийчбаь, гаьннара муIех чу а тесса, юхебагIача хена ткъовронах дIатIехтесса, из муш Iоэзза, лата боле а ког гIортилга хургдоацаш, лаьттацара хьалкъоастабаьб чарахьа хьагI. Цул тIехьа-гIа, когаш дIа а бийхка; кертах дIатесса ши муш, букъа тIагIолла Iобихьа, юкъах дIабийхкаб. Шорттига ткъоврох боалла муш мелбаь, хьагI Iолаьтта байта, тIаккха цунна а шалта хьекхай чарахьа.

ТIехьагIа техкача, бакъдолаш гучадийннад, уж мо хIамаш чаво леладеш. Цо фу деш хиннад аьлча, латаш доахкача хьагIий таташ ма хеззинге а, цига тIаяхе, уж лета довллалца сабар а дий, кIалбиссар буаш хиннаб. Чам болаш, даьтта Iоухаш, хул из; гIаьххьа, хьагIар чу йижалехь чана ма безза а ба. ХIаьта, могаш болча хана, хьагIах лоархIаяц ча. Чарахьа дийцачох, из бакъ ма дий.

Къамаьл чакхдоалаш, аьлар Лоаманкхаза:

- Иштта чIоагIа низ болаш а цIена а аькха да-кх из хьагI!

Цхьанне бегаш бир:

- Сабар, хьона гIойле яр хьагI хиннабаларе; тIаккха уст-воша ца лехаш; е цхьайтта новкъост а ца лехаш; майрра лата мара везацар хьа чанах.

- Из ча хьо хилча-м хIаьта а лоталургвар со, - аьнна, духьала бегаш бир Сабара.

Новкъостий «гIоггIе» белабелар.

Ах бийса яьлча, хьалкхаьчар уж Лоаманкхазарга. КIаьдденна да, аьнна; ца говш дIа а бийшар.

Диъ-пхе денна йисача моттигашка хьийжа, Ломан-кхаза а шоашта гIулакх даьча наха а баркал аьнна, цIенгахьа бийрзар кагий нах. Рустими царцара цхьабараши кхы дукхагIа га йиш йолаш бацар, балхашта юхатIабаха безаш хиларах. Болхаш, шоаш аьннача тайпара, ТIаргима Кондарарга чубаха са а къийрда, дийца зоахалолаш чIоагI а даь, цIабахар уж.

НАЬСАРА ШОЗЛАГIА МОХК

ВIАШАГIТОХАР

Лоам таьзет хинна ши кIира доалача дийнахьа, дукха нах бар Наьсара коа, беррига мохк хIана бац ала мегаргдолаш. Цига бар дийша а хьаькъал долаш а бола нах, иштта венна уллача Жабала тIакхаьча кхо говрбаьри а, дакъа чудихьа хиннача Эса-чIожа юртара кхо воккха саг а. Наьсара нах гулбаьбар царца дагавала.

БоккхагIбараш йол тIалаттача кхоаленна кIал багIар. Из хургьяр пхи эрш шера а ворхI эрш йIаьха а. Йол енаяр Илдарха-гIалий тIарча гIазкхашкара цон ийца, хьакха а хьекха. АргIешкара йол ялат мо хьаьна хул, хьайбаша дикагIа юъ, оалар наха. ХIамах бIа ца къажаш, хьаьнала къахьегаш, саг вар Наьсар, цудухьа баьбар цо из болх а, гаьнна аргIе ваха. Кхоаленна кIал багIар нажа ялх бIоагIа, гIойленна дадар попа оарцаш. Нийлхо цу оарцаш тIа къоахка а хьеха а гIайбилгаш дадар. Цар тIа - гIа тIехьа яьха бIаринга гаьнаш. Цу тIа етта яр кхо пхьагIат лакха йол. Хоза вахаш а, хIаман хьурмат деш а, дар лорадеш волча сага хулар цу тайпара лостам.

Гулбенначарна хьалхашка дIаэтта, Наьсара даь-веший воIа Хьанала аьлар:

- Шийна тоам ца хеташ, со зIамагIа волашше а, сона тIадиллад укхо ер. Оаха шо гулдаьд, из гIулакх нийсденна ши кIира даьннадаь, шуца дагадовла а тхоашта хетар дIаала а. Тха тайпан наха ловра, хьалхагIа ма аллара, бехке воаца саг, тIа ца кхувш, цар мукъа витар. Саг тхоай карагIа веннадаь, тоам ца хеташ, машар-тоам тхоашкара хьоаде лаьрхIа дац тхо гаргарча хана. Тхона ловри хетари пайдана дац. Ер гIулакх оаха мехкага дIалу, оаш даьчоа мутIахьа а хургдолаш. Шоашта Даьла раьза хургвар дергда-кх оаш.

Дийшача нахеи боккхийча нахеи, шоайла дага а баьнна, аьлар:

- Вай фу дергдий, хьалхагIа хинна нах юхабохийтаргба. ХIана аьлча цу таьзете хинначар дийцад, йоах; боккъал дика къамаьл дар юкъебаьхкача наха даьр, яхаш. Тхьовра Эса-чIожерча хьаьшаша а ма могабирий уж. Цар аргда, юхадоагIаргда аьнна ма дахадарий тхо, мехко а бехке болча наха а дахкийтад тхо, хьогга даьча къамаьлах оаш фу оал хьажа.

Массане цу тIехьа барт хилар. Наьсара даь-веший воIа, юха а хьаюкъеваьнна:

- Оаш бехк ца булларе, йистхургвар со, - аьлар.

- Къамаьл де Iа, пурам да хьона, - аьлар тхьамадас.

Хьанал йистхилар:

- Эса-чIожера кхо воккха саги дакъа тIакхаьчарех цхьа-ши саги вахийтача фу дар-те вай цу болхачарца, нагахьа баха а бахка а царна низткъала хургдеце. Цкъа-дале, из шеддола гIулакх дика довзаш а ба уж; шозлагIа-дале, акхар шоай сага даь гIулакх бахьане, хьалларчарна хьалхашка дика лоархIам болаш а ба.

Отара кIалбагIачарех цхьанне аьлар:

- Хьоаха-м оаха даьдар из; хIаьта а, царех тоам ца хеташ; царна хало хилар кхераш; дитадар ца оалаш. ХIанз царга хоаттаргда-кх вай.

ТIаккха, фу ях оаш, аьнна, Тоасойна дIатIавийрзар из.

Тоасос аьлар:

- Халеи аттеи да ца яхаш; эшшача гIулакхага хьажа ма даьхкадий вай; массанена бакъахьа хете; тхо-м, даьра, гIоргда. Хьалла кIалхарчарна а дика хетаргда. Оаха, аьттув баьннача хана, юхадоагIаргда а аьннадар царга.

Шеввар раьза хинна, болхачарца баха овттабир Эса-чIожера баьхкараши дакъанна тIакхаьчараши.

- Кхы хье ца луш баха беза, - аьлар гIулакх дIахьош волчо. - ХIанз арабовле, ханнахьа хьалкхоачаргба Барта-боса. Хьогга шоаш яьккхача бийса а яьккха, цигара воагIар хьа а кхийтта, сецца дIахогIоргба.

* * *

Маслахьата болхараш Барта-боса кхаьчача хана, малх къайлабоалаш латтар. Хьалха шоаш хиннача, чубахар уж. Фусам-дас безбаь тIа а ийца, Лоалих а хьавийха, гIулакх дир, хьаьшаша шоаш фу леладу дийцар (дегабуам-м тхьовре баьбар кIалхарчар, уж довна юкъеболха хургба, аьнна хеташ).

Цига паргIатта бийса а яьккха; Лоалих а, Терсмейл а, кхыбола нах а хьакхийтта, сецца дIахобахар уж.

* * *

Тоттабенна коа чу а ца болхаш, воккхагIа вола воша волча шоашцара зIамагI дIачувахийта, хоам байтар цар. Хьаьшашта Iодухьалвера Аьлабоарз.

Моаршал-денар хаьтта:

- Гаьна хIана сайцад шо, хийцца долле шо сона тIехьа, - аьнна, шоайцига хьалчубигар цо уж.

Тайпан воккхагIа Ковнаркъ хьавехийтар Аьлабоарза; хьаьший баьхкаб, аьнна. Цу юртара Къонхилг а, ЦIайлоам а, Лоаманкхаз а, иштта кхыбараш а бехийтар, мехка лайна. ЛаьрххIа ше ваха; ГIайгIатага а дIадийцар; иштта баьхка нах ба, аьнна. ВоI веннача нанас аьлар:

- Цига хьалъена, аз де хIама дац, баь хоадам дIааргда-кх оаш.

Нах гулбенна баьлча, хьаьшаша шоаш леладер дIадийцар. Цар къамаьлага ла а дийгIа, Ковнаркъа аьлар:

- Таьзет дIа ма даьлланге а, оаха баь хоадам ба. Дикан тIа, вон тIа, мехка юкъе тайпан ва гаргара ва, аьнна; Наьсара даьх ца ваьннача сагага хIама аргдоацаш. ХIаьта а бакъахьа хетар тхона, тхога хIама мича оал а ца яхаш, тарлучча тайпара уж лорабелча, царга эздел хилча.

Мусалима аьлар:

- Вайна ма харра, хоза гIулакх доаллаш а эздел долаш а нах ма бий уж. Оаха дIа а аргда, оале а ца оале а, уж лоралургболаш а ба, шух саг ца вовзаш ца нийслой духьала а увттаргбац. Иштта моттиг нийслой, шуга а сабар хила деза.

- Аз цхьа хIама дувцаргда шоана, - аьлар Тоасос. - Цхьан замалахьа вIаший уллув дахача шин тайпанна юкъе дов хиннад, саг а вувш. Мехко саг вийнараш дIабаха овттабаьб. ВоI воацаш, мехкарий маьре а баха, цхьаь яхаш, дукха ха а яьнна, хIаьта а лелалуш, цхьа йоккха саг хиннай, дIаболхачар кхоачара йолаш. Из а дIаяха кийчъеннай. ТIаккха саг веннараша аьннад: «Йоккха саг таккхалча йита, шийна дIаяха ца лойя, тхона новкъа яц из. Лора а луш, наггахьа цун кIалдисачунга хьажа венар оаха теркал а вергвац. Из йолча, кхалнах ца боагIе, тхона новкъа хила цига аха нах а бац». Йоккха саг ца йодаш, вожаш дIа а баха, ераш бахаш дикка ха яьннай. Цхьан дийнахьа саг венначар, юрта лерхIам бола нах хьабийха, аьннад: «Укх довна юкъе лийна нах хьагулбе, царга де къамаьл да тха». Нах сагота хьайзаб йоах; Даьллахь, керда хIама тIататта боахк-те ераш довхошта, аьнна. ХIаьта а мохк гулбаьб цар. «Со сенна кхайкав хой шоанаI», - аьнна хаьттад кхайкачо. «Диканна кхайка хургва-кх!» - жоп деннад боккхагIаша, шоай дагахьа из доацашше. ВоI веннача дас, тхьовра шоаш дIа ца йохийташ йитача йоккхача сага цIи а яьккха, из хьаеха аьннад. ТIаккха меттад юкъеихарашта, из йоккха саг дIаяхийта ала воалл. Нах наIарга бахача: «Тоам бац сона иштта царна духьалъотта», - аьнна, йоккхача сага я тигадац. Геттара шийна тIатеIача, аьннад: «Цкъа сай нахага дIа ца аьлча, хIаьта а йоагIаргьяц со». ТIаккха йигай из, мича юг дIа а аьнна, дIабаха цун нах болча. Довна дас аьннад: «Цар хьо човхоргцахилар а водар дергцахилар а бакъда, эздий нах ба уж. ГIо, акхарца дIаяхе, фу йоах хьажа, тхона тоам мичаб цига дахка».

Ераш Iокхаьчача, воI веннача дас, йоккха саг мархIаелла, аьннад: «Шо наьха тешалах, ер бахьане пхьа бут оаха». Хиннар фуд ца ховш, асар а хинна, цхьа ха яьккхай наха. Уж меттабаьхкача, аьннад ковна-дас: «Е котама кIорига е цхьаккха хьайбан никъ хоадабаь а, цатоам баьбац тхона укх йоккхача сага. Укхунна эшачунга хьажа саг веча; из тхона бIарга ца вайта гIерташ; ше хIаьта а, тарлуш, хоа ца йолийташ; таханарга яьннай ер. Боарам боацаш хоза гIулакхи эздели да укхо хьахьекхар. Дов дIадаьннад. ГIо, уж нах хьацIабоалабе».

Дов дIадалийтачарна а йоккхача сага а мехко доккха баркал а оалаш, шаккха оагIорахьара нах дIа-хьа къинтIера а баьнна, из дов дIадаьннад. ХийрагIбараш цIа а баьхка; дIахо а царца эздел лаьца; цIа ца боагIаш Iийра, йоах, из хIама карахдаьннар а цунна кхоачарагIа дола ши-кхо цIа а; вайна карахдаьннар дика хIама а дац; цар фуннагIа яхе а, бокъо яц цар бIаргашта кIал лела; царна бохам боахаш, аьнна. Мехка хоза хийтар, йоах, цар даьр. Иштта дика да эздел. Цу йоккхача сага мо эздел Iоарачар а лело деза. Уж пхьа битараш мо; боасталуш, кIаьда-мерза ераш а хила беза. Шоаш цIадахача, кхы а дагадохийталаш царна леладича бакъахьдар. Нийсвелча, аз а аргда царга сайна ховр. Хаза ма хозий шоана акхар яхар. ХIанз акхар даьр даь, наггахьа нах мара бац. Саг веннача наха, цхьан цIенгара дIа мел ийккхар мукъа вита моттигаш кIезига я. Из а ха деза.

ДIаьхденнадале а, къамаьл дувцар воккхача сага, саг веннараш кхы а кIаьдбе гIерташ.

Фусам-даьшта баркал аьнна, катехха чай а менна, бахар Наьсарера а Барта-босара а баьхкараш. Эса-чIожера нах бийса яккха Iийра; тарлой, ераш меттабоагIаргбола оагIув а яь; кхоана цIагIоргда тхо Эсаца бодача новкъа, аьнна. Кхы юртара нах а хьабийха, устагIа а бийна, хьаьшашта гIулакх дир Аьлабоарза.

Наьсарера хьаьший бахалга хайча, ГIайгIат хьалъяхар. Чуяха, бисача хьаьшашка моаршал а хаьтта; боккхийча нахага аьлар цо:

- Даьллашоай, хьогга лерттIа йистхулача а, оаш сай воIа даьча гIулакха шоана доаггIача тайпара баркал оалача а, яцар со. ЧIоагIа къа ма дарий оаш хьийгар, шоай юрта таьзет Iо а дилла, массе юрташка хоам беш. Сий долаш вола Даьла раьза хилва шоана, цу тайпара ворда ма йоагIийла шун...

«Коа» ала еннаяр из, дIахо къамаьл ца дулуш соцаелар. Царна ше хоа ца ялийта гIерташ, елхара къургаш а даь, юха метта а ена, дIахо аьлар ГIайгIата:

- Дала къоабала сагIа долда шун, маьрша лелалда! ПаргIатта бийса а яьккха, кхоана IоцIагIоргда шо.

Хьаьший бийса даькъала йийца, йоккха саг дIайолаелар, цIагIа мел вола саг хьалгIеттар. ТIаккха юха а сеца, аьлар цо:

- Iоховша, Iоховша.

Хьаьший шоаш хьалгIайттача латташ бар. ТIаккха лаьрххIа:

- Вай дахалда, шо Iо ца хайшача, со дIаара-м яргьяц, пурам дац кхы латта, Iоховша, - аьлар ГIайгIата.

Пурам дац, аьлча; бокъо яц кхы дIахо уралатта, аьнна; нах Iохайшар; йоккха саг дIаараяьлар.

* * *

ШоллагIча дийнахьа, Эса-чIожера нах цIабаха баьлар. Наькъа тIа фу хул хац; ераш боккхий нах ба; накъабаха беза, аьнна; цар саг везац яхашше, ши саг вахийтар фусам-даьша, Iошаьрача бовллалца ераш накъа а баьхе дувла, аьнна. Цу дийнахьа лоамара тайпан а гаргара а мел вола саг вIашагI а теха, саг венначар дIахо шоаш дергдолчун соцам бир:

- Тахан-тховсара денз, воайла барта а долаш, тарлучча тайпара воашта даь хIама цIада хьажа деза вай, - аьнна.

Ковнаркъа аьлар:

- Дага мел дехача герзашка а ца кхувдаш, наха юкъе корзагIдаьнна а ца хьувзаш, сабаре хила деза. Довна бехке вола саг халкъ гулденнача метте нийслой; хIама ца деш, вита веза. Иштта дов даьча метте дукха нийсденнад, гунахьа доаца нах лозабеш, Дала лорадолда иззаморг нийслучох. Шиъ-кхоъ кIийленна а водаш, цун коа а кхычахьа дале а тIакхача хьожаргда. Из дийна волаш; воI вале а, кхывар вале а; царна тIаIотта-велча; герз ца тохаш вита веза; хIана аьлча маьрша саг вийнар лоархI из Дала. Даим таьзет дилла дагIа а йиш яц. Къа а хьегаш, воай хIаманга хьожаш хила деза. ГIайгIата а тарлучча тайпара новкъостал де деза. Боккъалдар аьлча, цхьаккха кIалдутаргдоацаш из ше а я. Сона яйзача гIоне, гIулакхаца йолаш, къонах мо хьайоагIаш а, я. Дала шийна мел лов йоахайойла из, дага мел латтар кхоачаш а хилда цун.

Из хоадам а баь, дIа-хьа къаьстар нах. Венначун вежараша шоайла аьлар:

- Эггара хьалха вай нанна, - иштта оалар цар даь-сесагах ГIайгIатах дилла а, - Iан эша кхоачам бергба, цул тIехьагIа Дала воашка дайтар дергда.

Тоъал жа а, гаьзарий а, бетташ цхьа-ши етт а дар ГIайгIатар, ткъаьх корта совгIа. Царна хьалха лелаш Жабала бодж а яр.

- Хьайбашка хьажа цIагIа саг ца хилча, дIалаьгI-дича фу дар-хьогI вай ужI - цхьаболчар аьлча, йоккхача сага аьлар:

- Со се хьожалургйолаш я; тарлу новкъостал, кIаьнк вайта а йиIиг яйта а, оаш а дергда. ХIанзарчоа кIаьнка лелаяь хIама дIайоаккхаргьяц вай. Деррига беркат хьайбашца да, къаьстта жеца. Уж долча коа къел хила йиш яц, устагIо эккхаю из, оалар боккхийча наха:

- Укх цIагIара араяла, цхьана тарлургдац вай!

- НаIара тIехьашка Iергьяр со.

- Цига Iаьхарг бужабе беза са.

- Коа а наIарга а Iергьяр со.

- Йиш яц, цига дажа деза тха.

Иштта беркате, дика хьайбаш да жа.

Сардам боаккхаш, вай даьша оалаш хиннад: «Боахамах ахча хилда хьа». Из хулийтаргдац вай кIаьнка хIамах.

Мога новкъостал маьр-къонгаша а, коарча наха а, кхы гаргарчар а деш, йоха а ца йохаш, хьалхагIа мо цIен хIама хьабе а делла, шиш а болаш, гIулакх дIаходихьар ГIайгIата. ЦIаккха цхьаь хилацар уж, е виIий е йиIий берех саг хулар царца.

Нус а яр, хIанз-хIанз яхаш, нана хила кийчъенна лелаш. ЦIенна эшачунга из а хьожар. МоллагIа хIама де из эттача, маьр-нанас дIайоаккхар: «Хьо дIаяла, дIара йиIиг ма йий, кхывар ма вий, цар хьадергда», - аьле, ший нус лораеш.

Коара кагий нах бар, мело йоацаш, довна къахьегаш.

Эггара хьалха цу гIулакха баха, Жабала цхьа вошеи Сихавари цIагIа боаца пхи ди даьлар. Из зийнача Ковнаркъа хаьттар Аьлабоарзага:

- Сона уж ца гу тоъал ха ма йий, фуд-маладI

- ВIалла къа ца хьегаш, даьгIа дарг мичад вай. Де дезача хIаманга бIаргкхаба а хьажа а бахаб уж, - жоп делар Аьлабоарза.

- Сов бакъахьа да, лоралуш хила беза, - раьза хилар Ковнаркъ.

* * *

Цхьа кIира Наьсаре а даьккха, цIабаьхкар бахараш. Цар дийцар; чIоагIа лечкъав Наьсар, яхаш. Денна беш белхий ба; ковна гонахьа кхо эрш лакха, цхарал билла, еш карт а я; духьала бийда кирпишк оттаяь, къайла кораш а да. Тарлой, саг тIа ца кхачийта лаьрхIад цо.

- ХIама дац, - аьлар вежарех цхьанне, - вала дог доагIа хургдац цун. Наьсара ха кхаьчача дийнахьа, мулкалмовтаца цхьана тIакхоачаргва-кх цунна дов де вахар. Вай фу дергда аьлча, сих а ца луш; балха доахкаш мо; везача хана шиъ, кхы дукхагIа а Iоводаш; воаш фу леладу а ца хойташ; моггача тайпара къахьегаргда вай. ТIаккха аьттув бала а тарлу.

АргI-аргIагIа декхарийл вар кIийленна водаш, цIагIарбараш эшачунга хьожаш, бахаш бар саг веннараш. ГIайгIат яр, цIаккха ши кулг вIашка ца дуллаш, Iохайна ха ца йоаккхаш, къахьегаш. Iуйре лостаяь шоаш баьлча, нокхарашка хьажа оттар из, тоъал дар цар уж. Дуккхача хана денз, керттера цIен пайда цу нокхарех хулар царна. Ахкан замалахьа, модз доаккхача хана, из дохкар, хьадийбача - нокхарий а. Дикка ха яр уж дола. ГIайгIат ена дукха ха йоаццаш; цар коарча гаьн тIа Iохайра, цхьаннахьара баьнна, гIетта боагIа акха никх. ХьажкIаш лелаю тускар хьаийца, чу мезамотт хьакха, цу тускар чу Iочутехар ГIайгIата маьр-воIа из никх.

ТIаккха, лаьрххIа нокхарий лело тускар вIаштIехьа-даьккха, цу чу белла, доал де йолаелар ГIайгIат нокхара. Цу шера модз деланзар цо; бакъда, цох цхьаькха никх а баьнна, шиъ хилар. Доал дика деш, хIара шера хьадебаш, хьаIайнадар цар уж. Гурахьа, дIаоттадеча хана, совдараш дохкар; эца баьхкарех таронна халагIа воаллачоа; хIара шера цхьацца никх лора; ераш долалуш, Дала сайна беннача нокхара тIера Даьла духьа лу, аьле.

Iулага жа дIалахка лаьрхIа,ГIайгIата жел хьабийллача, дилла мо хьайолалора бодж. Бакъда; хьалхагIа мо жена хьалхаяьле дIа а ца йодаш; цаI лехаш санна; ераш чубахача цIен наIарга ухаш; гобоахаш, дикка ха а яьккхе; боккъал чам боацаш; долхача жена тIеххьа хьалйолалора. Иштта лийлар из, Жабал кхелха тоъал ха яллалца. Цо пурхаш бича, долха жа совцар; ер тIехьакхийна, хьалхаяллалца; меттагIа ца довлаш; таккхалча латтар. Цар бокъо а яцар из хьалха йоацаш даха. Новкъа вода-воагIа саг вайча; цкъарчоа, тIайо-даргьяр; тIаккха гаьннара хьадж яьккхе; дIагарга ца йодаш, соцар. Цо леладер бIаргадайначо оалар:

- Да лех цо, из мичав хайча, дог даьттIа яла а тарлора.

Жабала дIабеллача тайпара, муIех боаллаш тIорми а бар (Наьсарера гIулакх дагадоаллаш, еча уйлаша вицваь, хьа ца боаккхаш биса хургбар из). Дукха лийлар бодж тIормена саг тIа ца кховдийташ, цхьаннеца а машар боацаш, юхевахачоа кур тоха кийча а йолаш. ГIайгIат дIаюхеяхача, таккхалча латтар; дIакховда-даьча кулгах мотт а хьокхар; бакъда, тIормена из тIакхайдача, раьза хилацар. Кхычарех мо лата а ца гIерташ, шорттига дIа а йийрзе, пурхаш бий йодар. ДукхагIа цун машар хиннар жIали дар. Из дар; кIазилг йолча хана денз, жIалена ха декхарийла мел дола хIама Iомадеш; Жабала кхедаь. Шорттига дIатIа а яхе; латташ хулар бодж; духхьал дIабIарахьежаш; пхьарага, мичав вай да, яхаш мо. ЖIали а дар, гIайгIа кхаьчача санна, теIа. ГIайгIата Даьла денна, Iуреи-сареи, ялат лора бежа. Дикка ха яьккхар цо ялата хьабIара ца хьожаш, ца дуаш дIаухаш. Хийла; из шийца хьа ца увш новкъа хиле; йийлха а йийлхе; цIогIа тохар йоккхача сага; Дала баркал ма ала хьона, Iа кхестаеча я укхаза, массанена хьалхара Iаьрж делла ма лелий хьо-м, аьле. ТIаккха; хьайола хьай нани йолча; хьаба сога тIорми; хьай нанена яха хьо, аьле, хьоастар. ГIайгIат шийна раьза йоацалга ховш мо, хьайззе юха тIа а яй, йоккха саг хьаста йоаллаш санна, цун кулгех мотт хьекха оттар бодж, цхьабакъда тIормена тIакховдийтацар. ГIайгIат, яхе Iулаца жа дIа а лаьхке, чуйоагIар; шийца жIали а долаш. Къайлаяллалца йоккхача сага тIехьа-хьежаш лаьтте; цу дийнахьа Iулага водачо, жа гулденна даьлча; «хIар-рой», яхаш, Iул хьаллаьллача; шортта жена хьалхаяьле хьалйолалора бодж.

* * *

Цхьан дийнахьа аргIан Iул кхаьча, шийца цхьа кIаьнк волаш, ГIайгIат Iул даккха яхар. Цу дийнахьа, хьаста а хьаьста, ГIайгIата шийна дIахьекха сискала чIегилг багенца дIа а ийца; дIахояьнна, из яа эттар бодж. ГIадъяха бIаргех хий а даьнна; воI дагавеха уйла еш латта ГIайгIат гIар еш мо а хийтта дIахьежача; ведда воагIаш, тахан новкъостала вена, жа хьалелхаде ваха укхунцара кIаьнк вар.

- Нани, ва нани, вай бодж вайца хьатайнай. ДIахьажал, Iа шийна енна сискал мишта юъ. Из бокъонца хьакараIемача; цунна тIа а хайна; гIетта ваха шалта йийтта; вай воти вийна эгIаваь саг вувргва аз; тIаккха саг тIехьа ца кхуйташ, цIавоагIаргва, - аьлар кIаьнка, ГIайгIата юкъах йоалла шалта хьа а лаьца.

Из яр йоккхача сага жега а нокхарашка а йодаш хилча, шийца лелаю маьра хинна шалта, укх тIехьагIа дилла а хулийтар цо из шийца. Цо из лелайора маIача сага мо, юкъах дото тIехкар а хьоарчадий, цох Iо а элле.

- Ай, Дала воахаве, са кIаьнк, хьо! Бодж а вайца хьатовргья, эгIаваьр а ший ха кхаьчача лергва, - аьнна, хоза хьаста а хьаьста дIавахийтар ГIайгIата кIаьнк.

ШоллагIча дийнахьа, ГIайгIата енна сискал дIа а ийца, дIахо ца йоалаш, яа эттар бодж. «ХIа, хIанз барта я дага хургья ер», аьнна хийтта, гIадъяхар йоккха саг. КхоалагIча дийнахьа, бера дIаяа йолаелар. Сискал хьалхашка баь тIа Iойилла; фу ду хьожарг я-кх со укхо, аьнна; тIормига ер тIакхайдача; ше йоаллачара хьалъерзанзар бодж. ГIайгIата хьабаста болабир муIех боалла тIорми. Хьа ца боаста дукха ха хиларах, шодамаш чIоагI а денна, дикка гайра из уж доасташ. Сискал йиа яьлча а, корта хьал ца айбеш, Iойийрззача лаьттар бодж. Юххера, тIорми хьа а баьккха, аьлар йоккхача сага:

- Йолле, хIанз вай жега хьажа; кхоана аз, хьай дас мо; юача хIамах бизза дIаолларгба хьона ер тIорми хьа муIех!

Ше кхетадича мо, бодж дIаяхар.

Iуйрийна жега йодаш; бежа яла а шоашта а тоъаргйолаш юа хIама чу а елла; селхан бежа муIех хьабаьккха тIорми дIаарабихьар ГIайгIата. ЗIар хьадийлла сагага мо бежага кхайкар из:

- Хьайола, бодж, хьай нани йолча; дIаэца вай тIорми! - аьнна.

Хийцца хьатIаена, ГIайгIата кулгех мотт хьекха эттар бодж. Йоккхача сага шорттига, ший воIа бехкаш хиннача тайпара, муIех дIабийхкар тIорми:

- Йолле хIанз хьалха а яьле, жа доажаде долх вай! - аьлар тIаккха.

Къамаьл кхетадаьдеце а, кхоачам болаш дар, бежа Жабала мо ший муIех ГIайгIата тIорми дIаболлар. Пурхаш а баь, хийцца урагIйолаелар бодж. Жега долх вай, яхилга дар цун из.

ЖАБАЛА КIАЬНК ВАЬ ДИ

Дийнахьа сарралца Iул доаккхаш хинна, чуера ГIайгIат. Из жа чудохкаш йоаллаш; хьаараена, укхо несийца цIагIа йитача, бархI-ийс шу хургдолча йиIига аьлар:

- Вай нускала шийна дика магац йоах!

- Со дIачуйоагIа ала, - аьнна, йиIиг дIачуяхийтар йоккхача сага.

Цхьа бахьан зIар дIакъайла, йортагIа чуедар ГIай-гIат, йиIигал хьалха а йоалаш. Йодашше, нус йолча дIачуяхар маьр-нана.

- Ай, Дала йоахае, са йиIиг, магаций хьонаI - хаьттар йоккхача сага.

Халла, эхь хеташ, аьлар несас:

- Сона-м хIама даьдацар, бегаш баьбар аз йиIигаца.

Къамаьл дешше, са ца тохалуш, увзача юхьах гора лазар чIоагIа долга.

Маьр-нанна хайра ший нус берах хьайзалга. Со чехка йоагIа, аьнна; йиIигага, цунна юхера дIа ма ялалахь, аьнна; кхайка шийца хинна кIаьнк хьа а вийха; волле, Лоара йолча долх вай, аьнна; йолаелар ГIайгIат.

Лоара лор яр. Цу юртарча а гонахьа ядача юрташкарча а наха дарба дора цо. ХIанз ГIайгIатар нийсъяннар мо моттиг нийсъелча бер а хьаэцар.

- Лоара, цIагIа йий хьоI - аьнна, чукхайкар ГIайгIат.

- Даьра, я, малав цигаI - аьнна, хьаараяьлар шовз-ткъе иттара хургйола боккъал безаме кхалсаг. Моаршал хаьтта, чуозайир цо йоккха саг:

- Ма дика болх баьб Iа ена; хIанз-м, даьра, гIоргьяцар хьо; цкъа чуяьнна чай а менна мара.

Йоккха саг йист ца хулийташ, хаттараш дора цо; хьайна могий хьона, нус йий могаш, яхаш. ХIа аьнна цо «нус» оалашше, юкъеийккхар ГIайгIат:

- Могаш-м, даьра, яр из; могаш яр аьлча а, хIанз цун гIулакха хьо йига даьхкад тхо. Жи, маршкиш, хьакийчлелахь, хьежа мукъа дац вай.

Сихъенна лувра йоккха саг, кхы Лоара духьала йистхилале, ше фу леладу дIахайта а ма хулла чехкагIа цунца несийна IотIакхача а. Йолле, со кийча я, алар мара, ха ца йоаеш, йолаелар Лоара. ЙоагIашше, цIагIа юхачукхайка аьлар:

- Со ГIайгIатарга яхар… кIаьнк хьаэца. Нус могаш яц йоах цар. ГIайгIат я аьнна хеза, фуд-малад ала хьааравоагIа Лоарай мар; болха уж бIаргабайча, ара ца воалаш сацар; сога йистхила совце хьелургба-кх уж, аьнна. Сесага тIехьара тIааьнначоа, ловца баьккхар цо, юхе латтачоа а халла мара ца хаззал; Дала бакъдолда, Лоара, Iа яхар, аьнна.

Болхашше, хаттараш дора Лоарас; дукха ха йий, хало яьйий цо, хьалххе хьа хIана аьннадац Iа, яхаш. ЛадувгIа сатем боацача ГIайгIата хала дар цун хаттарашта жоп тела. Духьала йист ца хулаш а Iара. Цунна дагадоаллар цIагIара гIулакх; из дагадехача, хоза хьоастар цо Лоара:

- Дала йоахае хьо, са Лоара; кIира хьалха Iо а йига, Iохоае йиш йий хьоI Хьо-м сона мо наха а ма эший, хьай цIагIа а ма дий хьа гIулакхаш. Эшача хана еча-м, даьра, бар кхоачам. Укх мо долча хIаманна хьая хьо хилча-м, даьра, тоъаргдар.

Ераш, Iо а кхаьча, цIагIа чубаьлча; нус сагота хьувзар. Уж бIаргабайча, эхь хеташ цIийелар, къаьстта маьр-наьнах бехк хетар. Из хайнача Лоарас:

- ГIайгIат, дIаараяьле хьай гIулакхаш де, хьо укх чу эшац, - аьлар.

Араяьлча, коа хIама хьа ца дулуш; цIагIа эшачунга ца хьожалуш; сагота хьувзар маьр-нана. Кхайка, несарий а мехкарий а хьабехийтар цо. Цу сахьате кхалнах гулбелар. Цхьацца дувцаш; Лоара кхайкача, фу йоах а хьожаш; эгIа чу бар уж. ЗIамагIбараш пхьор кийчдеш бар. Лоара Iочуяьле царца а ягIар, хьалчуяьле Нувса йолча а хулар.

- Юа хIама хьаяьннай, пхьор дуий вайI - аьлар цхьанне.

- Хьая Iа, - аьлар ГIайгIата, - даьра, дуъ дукха чехка-м. Сарралца ара хинна со-м дIалела ца луш меца я. Даьсса гали ураоттац, яьхад.

Пхьор диа баьлча, Лоарас аьлар:

- Ер ах бийса яьлча мара мукъаяргьяц, массане а укхаза даьгIа де хIама дац, цхьадараш чугIо. ГIайгIат, Iа а дIаоагIораяьле салаIа хьайна, кIаьдъенна а хург ма йий хьо. КагегIбараши сои, гIулакх даллалца, фийла хургда.

Сатем боацаш яр ГIайгIат. КIеззига тар кхийте ха йоаккхар, цу сахьате сомайоалар. Каст-каста ара а йоалар.

Тхоаш дувшале, фуд хьажа даьхкадар тхо, яхаш; несарий а коара кхалнах а ухар.

Нувсас кIаьнк вар догдоахар массане. Из кхоачашхург сагIийна устагIа ца буллаш, саг вацар царех. Дилла, фу эш хьожаш, Нувсайна юхе бар цун маьр-йижарий а Лоара а.

ЭгIа чу тар кхийтта ягIача ГIайгIата, гIанахьа мо хьахезар делхача бера оаз. Хийтар ше ага тIа кIаьнка хIама хьокхаш ягIаш мо. ГIар ма елахь, дада сомавоаккхаргва Iа, аьнна; ага торкадеча хьисапе кулг дIа-хьа лостадир цо. Хьакхийтача хьалхашка хIама дацар. Фу дар из, аьнна, цунна хеташше а; магIа чу берага ира цIогIа даьлар. Цхьатарра белара а белхара а гIараш хилар цу чу. ТIаккха кхийтар ер шеддолчох.

ВиIий бер дунен чу даьнналга хайра; бакъда, хьалчуяха елча гIотта ца луш, кхайка елча йист ца хулалуш; йисар лоацаенна. ЯггIача дагахьа; кхаъ баккха Iочу хIана вагIац царех саг, аьнна; хетаделар. ХIама дергдац, Дала хьавеннар, моллагIа вале а, дика ва, аьнна; лоацача юкъа уйла хьал-Iо едда; ше-шийца паргIатйоалашше магIа чура хезар: «ГIайгIат, кхаъ ба хьога, кIаьнк ваьв вайна». КIеззига гайно дир цар из. Наьнах а берах а Лоара йоаллаше, яьлар из ГIайгIата дукха хийтта лоаца ха; кхаъ Лоарайга баккхийтар духьа, кIаьнка даь-йижарий, йист ца хулаш, латтарах.

Бувца ховргдоацача боараме гIадъяха ГIайгIат; мет-тагIйоалаяланзар, кIеззига дог дIалоацаделар. МагIа чура ниI хьаеллаенна, бе воаллаш ГIайгIата виIий-воI а волаш, Iочуяьлар Лоара.

Мухь баьлар ГIайгIатага:

- Ва-а, са кIаьнк, Дала иразе волва хьо! - ТIаккха Лоарайгара бийрг дIа а ийца, уйла еш лаьттар. - Ма хала да-кх укх харцача дунен тIа иразе хила.

ДIахо, IотIа а йийрза, цо кхетадеш мо, аьлар ГIайгIата:

- ВIалла хIама а дергдац, вехе ма хьовзалахь! - Лоарайна дIатIа а йийрза аьлар: - Хьа цIенгара хиннад сона мел хинна товр, хьо ма йий сога кхаъ мел баьккхар, Дала хьай тIехьенах елайойла хьо!

- Хьона а хилда хьай тIехьенах беркат! - духьала ловца баьккхар вокхо.

Да а дар из иштта. ГIайгIата даь ши бер хьаийцар а, цунга кхаъ баьккхар а Лоара яр. ЦIагIа болча хана денз; дика бовзаш, дукхабезаш, эшача гIулакха шоайла хьожаш бар уж. Лоара зIамагIа яр, маьре-м хьалхагIа яхаяр. Цун а ши бер мара дацар, цига денз дIа виIий а йиIий а дезал тоъал бар.

Лоарас аьлар ГIайгIатага, бегаш беш:

- Кхаанна фу лургья Iа сонаI

Йийлха а йийлха, аьлар йоккхача сага:

- КIаьнк ма веха, дIахо хьона деззар долаш я хьо!

Юрта сиха чакхдаьлар Жабала кIаьнк ваьлга. Кхаъ баккха наIар тIа дена бер, шоай тарлу совгIат ца луш, дIадахийтацар мелла хийрачо а. Iурра Аьлабоарза кагий нах хьагулбаь, Iотеха кхаьра уст бийр хьоалчагIанна. Нах дIай-хьай къасташ, аьлар шоллагIволча вошас:

- Кхоана тхацига да вай!

КхоалагIча дийнахьа, зIамагIа вола воша волча гулбенначарга, ГIайгIата аьлар:

- КIаьнках цIи ца тиллача яргьяц, ага вилла а веза. Бакъахьа хетар сона, дийшача нахага хаьтта вай из доре. Кхы хьедала йиш яц; тарлой ворхIлагIча дийнахьа де деза, йоах, из гIулакх.

- Лоам дийша саг мичав, цудухьа е Эса-чIожерча юрташка е Наьсаре вахийта веза цу гIулакха саг, - аьлар гулбеннача наха.

Наьсаре саг вахийта цхьаккха раьза хиланзар. Цар аьлар:

- Эса-чIожера укхаза хиннараш а бар, тоъам болаш Iилма ховш. Царга хаьттача бакъахьа да вай из.

Чехка ши саг вахийтар цу гIулакха Эса-чIоже. Делкъийга Iобаха бийса яьккха, шоллагIча денна сарахьо цIакхаьчар уж. Лоам воде а, шаьрача воде а; никъ бийсанна бергбоаца ха нийсйий ухар; ваха-ва кхераме из боландаь.

ЦIакхаьчачар аьлар:

- Дийшача наха йоах, бер дича устагIа бе беза. МаIа бер дича, вIаштIехьа доале, шиъ бе беза. Бувш бола устагIа ка хилча бакъахьа ба. Сибат долаш а, тоабенна а, муIаш йолаш а; нагахьа корабича; Iаьржа корта болаш а; хилча дикагIа ба. ЦIи тахан къаман юкъе лелар а, динца тарлур а тилла еза.

ГIайгIатар жена юкъе болаш бар цу тайпара ши-кхо ка. Iодийшача, думей доккхала халла мара хьалгIов-тталацар уж. ГIайттача дIалелар а иштта хала дар; цудухьа, дIа ца лехкаш; юа хIама дIа а луш; жела чудоахкар.

- Даьла къахетамах, шортта долаш да; мел деза доадергда; сай кIаьнк ваьча, - аьлар йоккхача сага.

ВорхIлагIча дийнахьа царех ши ка а бийна; кхы эшаш мел дар а кийчдаь; доккха той даь; Лом, аьнна, цIи тиллар кIаьнках; ага а виллар. Шоаш дика хьегаш багIаш; исташа, Лом терка а веш, илли доахар:

«МагIа баьрче ага ма эшалда вай,

НаIара тIехьашка Iаса ма эшийла вай!

Хьаькъал дола кIантий хилба вай,

ДаьгIе дажа хьайбаш хилда вай!»

Мехка дукхагIа мел волчоа дIахезар; иштта вийнача Жабала кIаьнк ваьв, аьнна.

* * *

Пхьа цIаба кIийленна ухаш, Наьсара дов деш, бар Аьлабоарзар. Иштта даьча довнах, пхьарс бувш топ кхеташ, ве ца вувш карарваьнна, Буро чура лор кхувлаш, дарба деш вар Наьсар, Жабала кIаьнк ваьв аьнна хезача хана. «Дала воахаволва из, фу хада бокъо йоацаш къонах вар Жабал», - аьнна, ловца баьккхар цо Жабала кIаьнка.

Наьсар а, цун нах а бахача-баьхкача теIа а, лер доацаш а, сабаре а бар. Уж гIертар, тарлучох, белгала ца бовла а, нахага шоаех бехк ца баккхийта а. Боккъалдар аьлча, лела кIезига а лелар, геттара бехке йолча моттиге мара ца болхаш, нах раьза а бар царна.

* * *

Воккха хулаш воагIа кIаьнк цхьацца ловзоргашца сакъерда волавелар, шу доалашше, когаш а вахар. Дуненахь чIоагIа лоравора даь-нанас кIаьнк.

- ХIанз когаш ваха волаш, цхьаннахьа чу ца ийкккхача Iерг мичав ер, - аьле, хьалмархIаволлар; миччахьа, моллагIча хIамах из ловзаш воалле а. Дукха ловзоргаш а яр цун. ГIайгIата а, несийна а, кIаьнка а товр де; Буро тIа а, Наьсаре а, ГуржегIа а бахача; ийяьяр уж даь-вежараша а юртарча наха а. Жабала кIаьнка, мола-гIа ена а, ловза хIама янза саг хургвацар цу юрта.

* * *

Ший аргIагIа додар лоамара вахар. ВиIий-воI кхевеш, ГIайгIат а яр.

Тарлучох йоI-йишийна новкъостал деш, цу ханага хьадера Нувсай даьцIа.

Цхьан дийнахьа, шоай дезал хьагулбаь, Нувсай дас-нанас дагабоалача хьисапе къамаьл дир. Дас аьлар:

- ЙиIиг зIамига я. ГIайгIат а тхо шаккхе а доккха хиннад, тахан-кхоана дий а хац. ХIама дIа ца хьоадеш, ГIайгIата тIакхаьчар доккха хIама доландаь, цкъара йиIиг цхьалхаяллалца сабар даьд. ТIаккха бер доккха хиллалца яхаш даьгIад. ХIанз кIаьнк ондаваьннав. Саббаре; царна новкъа хургдоаццача тайпара; хьалхагIа вай йиIийца дага а даьнна; тарлой, цIайоалае еза из. Эггара хьалха хьалъеча, шун нана дагайоалийтаргья вай цунца, тIаккха фу де деза ховргда. ФуннагIа даь цIайоалаяь, маьре яхийта еза Нувса.

Саг духьала йистхиланзар.

Сарахьа гулбелар Нувсай вежарий, виъ вар уж. Кхайка ши йиша а хьайийха, дас-нанас даьча къамаьла хьакъехьа дича бакъахьа долчоа дагабаьлар. Геттара кIаьда саг вар воккхагIа вола воша, цхьанна сага ше бахьане цатоам хулийтаргболаш вацар из. Цо аьлар:

- КIира хьалха, вай йиша укхаза йолаш; ма дайрий шоана; вайх цхьанне кIаьнкаца, гIо, хьо чугIо, Нувса укхаза Iе йоал, аьнна, бегаш бича; селлара зIамига волашше, ше кхетадича мо, (хийцца кхетадаь хила а тарлора); ваха нанна тIакхийтта, цунна тIалета мишта ваьллар из; аьнначунга «во, во», яхаш. Кхы цох хьа ца къасташ, чу а вахар. Нувсайга цхьаккха ца ала сона из сурт кхоачам ба, шуга шоай лоIам ба. ЦIая раьза а хинна, из цIайоагIе, духьала хургвац; сайна мога новкъостал а дергда; шуга а ях, се воккхагIа хиларах, шо а хьажалаш. Бера а, вай йишийна а, захала ГIай-гIата а новкъа хургдоацача тайпара; шоашта хетар ала шо мукъа да. Цхьабакъда аз хIама аргдац цу хьакъехьа.

КIаьнкаца уж бегаш баьр яр цар зIамагIа йола йиша. Массане а боча яр из. Шийга сага хIама ца оаландаь, айхьаза бегаш а бора цо массанеца, хийцца моллагIа хIама а оалар. Иштта бегаш бар йиший кIаьнкаца цо баьраш а. Шийна ховшше а, зIамагIа йолча йишийга «Iа баь бегаш» а ца оалаш, цунна новкъа ца хилийта, «вайх цхьанне» аьлар воккхагIа волча вошас.

Иштта дика саг Нувса а яр. Геттара тара яр из воккхагIа волча вешийна сибата а оамала а.

Каст-каста йохийтар ГIайгIата нус даь-цIа. Шин бетта цкъа хIаьта йодар Нувса да-нана долча. Iадатах шера керте шозза-кхозза мара йодацар нус даь-цIа, цига денз дIа ераш мо да тIа воацаш бахача кхалнахага сага хIама алацар, царна ловчча тайпара дутар из гIулакх.

Иштта цхьан дийнахьа, кIаьнк а ийца, даьцIа яхийтар ГIайгIата нус. Безаме духьалъена, йоIагара кIаьнк а тIорми а дIаийцар нанас. ЦIаккха кулг даьсса яхийтацар ГIайгIата Нувса да-нана долча; Iа фуннагIа хьой а, шоашта ца эше а, хоза хетаргда царна, аьле. Нувсай нанас аьлар:

- Даьра, Iергьяц хьона хьа маьр-нана-м; тIорми ца байташ; ма леладе ала цунга ер гIулакхаш.

ЙоIа хоза хетаргдола къамаьл а деш, тIехъяьнна безаме яр нана. Тахан йоIа-м кхы зензар, из дилла иштта хуландаь. Цу ворхI дезалхочоа тIачайха, цкъа йистхиннаяцар Нувсай нана. Хозаш а, ца хозаш а, е дагахьа а сардам баьккха яцар цхьаккха сага. Хоза моаршалца йижарий духьалбаьхкар, зIамагIа вола воша а вера хьаара, из еналга хайча. Даггара къувсаш, дIа-хьа воахаш, кIаьнк хьеста болабелар уж. ЙоI да волча яхар.

- Сайрдика хийла хьа, дада!

- Дукха яхийла! Са захал фу деш я цига, могий цуннаI

- Дика мог, из ецаре-м тхога йиш яцар!

Цатоам ма хилийталахь цунна хье бахьане; ала веннавар из, тIаккха йоIага шоаш де лаьрхIа къамаьл дагадеха; ший дагахьа, беррига цатоам из ма бий, аьнна; таккхалча Iийра. ТIаккха боахамах кIеззига хабар дийцар цар.

- Йолле, Iочуяьле эгIачурчарца хабар дувца хьайна, тховсара чуяха а еза хург ма йий хьа! - аьлар дас.

- Езац, нанас бийса яккха яйтай со! - аьлар йоIа.

ХьалхагIа-м йиIиг еча хоза хетар даьна, бакъда тахан-м чам боацаш вар. Дукха уйла йир цо, шоаш де лаьрхIачоа. ГIайгIата яйта хIама яхьаш, хьачуера сесаг. Из хьачуяьннайий а ца ховш, ваьгIар из, фусам-нана хьайистхиллалца:

- Ай, захала яйтар кхалла хьайна; боккъал кийчъяь котам яйтай хьона!

ХIама диа ше йистеваьлча аьлар дас:

- Тховсара йиIигага ма хьоаделаш вай дийцачох, мелла къодадаь а цо ше цу хьакъехьа хIама оалий хьожаргда вай, иштта яха хала да сона, аьнна а, е кIордадаьд аьнна а. МоллагIа цо цхьа бахьан лойя, аттагIа хургда из къамаьл де. ХIанзарчоа воашкара хIа-ма ца оалаш совцаргда вай.

ЗIамагIа йола наьна-йиша дIатIаяхача тIехьашкахьа гIертар кIаьнк, цунга дIаваха безам боацаш, наьци во, во, аьле. Хьогга даь къамаьл хургдар из цунна дагадаьллар. Вокхо хIаьта а хьаьсте, левий дIавугар. Массане а хьесташ, цунца ловзаш, сакъийрдар цу бус. Iуйре кIеззига дIа ма йийрзанге, шортта маьр-нанна а шийна а хIамаш чуехка, чуяхийтар цар йоI. Цунца зIамагIа йола йиша а яхийтар цхьа бийса яьккха.

Уж накъабаха вахар зIамагIа вола воI, шийца коара ший ханнара кIаьнк а волаш. ДIакхаьчача хьаараяь-ннача ГIайгIатага хоза хаттар а даь, чудовла аьлча, сагота да тхо, аьнна, чубаьхкар уж.

* * *

Иштта ераш бахаш, дикка ха яьлар. КIаьнк а воккха хулаш воагIар, диъ шу доалаш латтар цун. ХIанз хийцце даь-наьнаца миччахьа водар.

- Нана, нана, - аьле, меттара гIетте, доахан лахка йодача цунца а водар, саьрг бе белле доахан чувха а деш. Нус доахан лахка елча, оалар ГIайгIата:

- Хьо вай цIагIа хьажа, божа аз дIалоалларгба, из хьа болх бац. ХIанз-м хIана яхар Iа, новкъост волаш-м, - оалар цо, кIаьнка хьаь тIа кулг а дилле.

Бодж яр, йоккхалгахьа а леста, жена хьалха лелаш. Iуйрийна Iулага дIа а дугар, сайрийна чу а доаладора жа, цхьа бахьан новкъостал де мара ца дезаш. КIаьнкаца чIоагIа хьаийна, цунца сакъердалуш яр из. КIаьнк биъ кога юкъе воалле а, цо мос увзайой а, вIалла сагота хилацар. Цхьайолча хана ГIайгIата шийна из тIахоавича а; духьале ца еш, таккхалча латтар; эккхайича а дIаяха ца тугаш. КIаьнк Iовожар кхера хургьяр-кх из. ТIера кIаьнк хьалъийца, йолле, аьлча; пурхаш а бий, йолалора жена тIехьа; тIаккха жа юхасовцар, цигга дIахьалха а яьле, жа ийце даьгIе дIайодар.

ГIайгIатар нокхарий долча бахача, Жабала жIали а хулар царца. ХIаманга бIарг дика кхоабар цо. Цунна ца ховш, хIама юхедагIацар; ховш хIаьта а доагIаргдацар. Ше доккха хиларга хьежжа доацаш, фийла а низ болаш а дар из. Саг а кхы хIама а юхегIертача, дIадовла яхаш мо Iахар. Шозза-кхозза кхы а Iахаргдар. Сихлуш оамал яцар цун, иштта Iомадаьдар из Жабала. ТIаккха хьагIетте, хьатIагIертачоа хьалгаргадахе дIаоттар; «гI-гI-гI», аьле, майрагIвар IотIавоагIаргва-кх шо, яхаш мо.

ЖIале леладу гIулакхаш бIарга а дай, ший воI лийнача моттигашка гIолла го а баьхе, из дагавехе цатоам хиле, чуйоагIар ГIайгIат. Хийла хьам баьле цамогаш а хиле, ши-кхо ди метта а доаккхар.

Шаьра ховра Нувсайна цунна фу даьд. ТIаккха оалар цо маьр-наьнага:

- Уж, дIадаьнна хIамаш, дага а лувцаш; хало ма ел хьайна, нана!

ГIайгIат, дикагIа ца хулаш, дукха гайча; саг вахийте Лоара Iоехийтар. Из хулар ше йоагIашше дов а деш:

- Доха ца дезараш дагадеха хургда. Даьллахь, нахах эхь деций, еррамо хьай дезал хилча, иштта саготдар. Хьайла, мишта йоаг, пишк мо йIайха еций. Хьада цигара кIеж яьккха хий, - аьле, хьа а дайте, цу хила цхьацца баьцаш тайсе, кийчдий молийтар ГIайгIатага. ТIаккха оалар: - ХIанз гIойленагIа хургья.

Хула а хулар ГIайгIат гIойленагIа. Мукъа ха яле, Iохайше хабар дувцаш а баьгIе, Нувсас хьадетте чай а меле, дIа-хьа къастар. Чуйодаш, оалар Лоарас:

- Сона пайданна доацар ма леладелахь, ма хазийталахь магац аьле. ЭгIазйоде, вIалла йоагIарг а яц со хьога хьажа.

Хьалгаьнаяьнна чуйодаш, уйлаш йора Лоарас: «ФуннагIа-моллагIа хилча а тамаш йоацаш, хала хIамаш да-кх цунна тIакхаьчараш, цо лайнараш. Къонах мо саг-м, даьра, я ГIайгIат; аз фуннагIа дувце а». Чукхаьчача мара а хоаттар, фу хилар цох, аьле.

- Йийрзар из-м, - жоп лора Лоарас.

- Даьллахь, дика саг я из; миска саг я. ЦIаккха, со цIагIа вале а веце а, ма Iелахь цун гIулакха ца йодаш, - оалар фусам-дас.

ЛОМ ВАЙНА ХА

Сийсара гулбеннача нахаца ловзаш, цар хьесташ, ханнахьа Iовижа ца хиларах; кIаьдвенна а наб яйна а вар Лом. Цудухьа, нана гIоттача хана а хьал ца гIотташ, божа дIалахка йодача даь-наьнаца а ца водаш, аллийсавар из. Йоккха саг чуеча, Нувса бежкарт цIенъеш йоаллар. Ма йодда кIаьнк волча яхар даь-нана. Из чуийнна наб еш вар. Хьий, Ломилг-яI, кIаьдвеннав сийсара дукха лайза, аьнна; из хьаста а хьаьста; хьаараяьнна, бежкарта дIачуяха; несийга, аз шура дIалуттаргья вайна, хьо йоаллаше со а яргья, цу ханале вай кIориг а сомаяргья (иштта оалар цо цкъаза виIий-воIах), тIаккха, марта а диа, воай гIулакхаш дергда-кх вай, аьлар ГIайгIата.

Арара гIулакхаш йисте а даьнна, чуйоагIа маьр-нана а нус а цхьатарра нийсбелар кIаьнк уллача цIагIа. Из ший метта вацар. ЮвргIа хьалъайбир йоккхача сага - цу кIал а вацар. «Ше дукха вижа илландаь эхь хеташ, цхьаннахьа лечкъа хургва са кIориг, хIама дергдац, хьагучавала», аьлар цо. Хьалха цкъа-шозза даьдар кIаьнка из мо ловзар. Маьнгешта кIал а яьсса яр. Из хила тарлуш мел йолча метте хьежар, цхьаннахьа а вацар. Наха дIахазар кхераш, шорттига кхайкар. Фунна-гIа цар дирах, гучавоалаш вацар е Iимад а яцар. Сахьайзар йоккхача сага. Укхул дукхагIа ше кхераеннаяле а; хIама дергдац, нана, цхьаннахьа хургва из, яхаш; тейора несас ший маьр-нана.

- Ва Даьла, ма вайталахь са кIаьнк, - аьнна, цIагIа чуяха шалта хьа а ийца, юхаараийккхар йоккха саг. Дукха уйлаш ессар керта чу; укхо даь хургдий-хьогI, вокхо даь хургдий-хьогI, яхаш.

Несийна дIа а хозаш, аьлар тIаккха:

- Хьо моллагIа вале а, са кIаьнк вихьар; со тIакхоаче, кхы дийна дIа-м леларгвац хьо; аз укх шалтаца воардаргва хьо!

Гуш дар йоккха саг корзагIа чIоагIа яьнналга.

- ХIама дергдац, нана; хьал-Iо аьнна а, хоаттаргда вай; сих ма ле; хьайна селлара хало а ма е, - кхы дIахо а маьр-нана тейора несас.

ЦIаьхха, лохе цхьа бера Iимад хилар. Iоедар ГIай-гIат. ХьалйоагIар ши кхалсаг, шоашца акхар кIаьнка ханнара бер а долаш. Акхарна лохе бахачар каст-каста Лоара йолча кхувлар могаш доаца бераш. Иштта боагIа хургба-кх уж, аьнна; ше фу леладу ца хайта; царга хIама хаттанзар йоккхача сага. Из хила а хилар иштта. ХьалтIа ма кхаьччинге, ГIайгIата Iуйре дика а йийца:

- Фу ду Iа, наниI ХIаманга хьажа араяьнна хургья хьо, - аьлар цар.

- ХIаа, яьннай. Оаш фу дуI - хаьттар ГIайгIата а, Лоара йолча уж болхалга шийна ховшше. ХIана аьлча кхетамал доккхагIа дар цунна ловр. Цунна бакъахьа хетар, царцара бер ший виIий кIаьнк хилча.

- КIеззига лазара фо кхийтта бер ийца, Лоара йолча долхар тхо.

- Цамогачоа моаршал хилда!

Дагахьа, из-м шул дикагIа ма ховра; саготденна дIахетта мара, аьнна; цIенгахьа яхар ГIайгIат. Ер хьалкоакхаьчача, ше латтачара меттагIара яланза латташ нус а яр, хьагучара хувцаденна хIама а дацар.

- Из дийлхар Лоара йолча дуга бер дар, - аьлар цо Нувсайга. - Кхы га йиш яц, со Аьлабоарз волча йода, - аьнна, маьр-воI волча едар йоккха саг.

Даьллахь иштта ма удаялар ер, йоккха хилча дего лой а мича хов цо бу низ, яхаш; вайна кIаьнк а вицвенна; маьр-нанна тIехьахьежаш латтар Нувса.

ГIайгIат хьалкхаьчача, коа вар Аьлабоарз. Ер гушше; IотIавена, хаьттар:

- Нана, фу ду Iа, сел сиха хIаний хьоI

Коа уллача дахчан тIа Iо а хайна, доккха са а даьккха:

- КIаьнк, кIаьнк... - аьлар йоккхача сага. Кхы дIахо хIама оаладаланзар.

- Ай, фу даьд цигаI ПаргIатта хьадувца! - аьнна, чIоагIо йистхилар вож.

ЦIаккха цу тайпара даь-сесагага йистхиланза вар из. ТIачайха-м хIанз а аланзар цо, хIаьта а ший оаз лакхо нийсъенна новкъа дар. Из чIоагIа йистхилари тIачовхар-цачовхари теркалдеча яцар ГIайгIат. Мичав ца хов кIаьнк дагавоаллаш, сахьувзар цун.

Юххера, мухь баьлар йоккхача сагага:

- КIаьнк вайнав, кIаьнк мичав хац!

Из цIогIа хеза, цIагIарбараш хьаарабайдар, лоалахой а хьакоабаьхкар. Юххе Iо а хайна, Аьлабоарза аьлар:

- Нана, хIама дергдац; со кхета а веш, хьадувцал.

Саббаре дувцалга вIаштIехьа а ца доалаш, халла аьлар ГIайгIата:

- Божа дIалаьхка со чуеча, вай нус йоаллар бежкарт цIенъеш. Цу хана гIаттанза вар из. Цкъа бIарг тохаргба-кх аз сай Ломилгах, аьнна; со дIачуяьлча; чуийнна наб еш уллар. «Хьайл, сийсара дукха ураваьгIалга да хьона ер», аьнна; сомавалар кхерашше, хьаста кулг хьекха; сай дезар де яхар со. Цхьатарра шаккхе йистедаьнна, хIама юача кIаьнк хьавоалаве лаьрхIа тхо дIачудахача, из метта вацар. Лехача, цхьаннахьа вац. Шоана хIама ца хайта гIерташ, сахьата гаргга лийхав оаха. КоравагIац. КIаьнк вайнав, цхьанне вихьав, хIанз кхийтарий хьо!I - мухь баьнна, йийлхар йоккха саг.

Хьалха а тIехьа а нах болаш, веший дезала коа Iочуведар даь-воша. Из дIахеза гулбенна, кIеззига нах а бар кIал.

- Мел ха я шоана кIаьнк мичав ца ховI - хаьттар маьр-вошас Нувсайга.

- Сахьат гаргга ха хила мег, - аьлар несас.

ТIаккха гулбеннача нахага аьлар Аьлабоарза:

- Жи, хоам беш йола цIераш ювза.

Дукха ха яр, вIовнаш тIара кIур урагIбахийта, оарц ца доаккха. Сиха хьувзар нах. Цхьабараша, жIали хьадоаладе; Iулагара бодж а чуйоалае; цар хьажах лохаргва из, йоахар. Хет-хетараш дувцаш, кегабенна нах хьувззача кхаьчар Ковнаркъ. ГIулакхах ше кхийтта ваьлча, цо аьлар:

- Жи, ма латта, массе а наькъа такилгах дIа-хьа гIо, лар яккха. Говраш чуйоалайий, царца а гIо.

Цхьабараш яжа дIахийца говраш йоалае бахар. ДукхагIбараш массе а оагIорахьа дIа-хьа байдар.

Фуд укхаза хиннар, аьнна; хьакоаера юрта магIа-йистте яха кхалсаг. Дар дIадийцача цо аьлар:

- Вай, даьра, божа лаьхка кIеззига ха яьннача хана; со наIарга нув хьокхаш йоаллаш; шун кIаьнк хьалла такилга тIа-м вагIар. ДукхагIа йолча хана ГIайгIатаца из хуландаь, аз кхы теркал а винзар, - аьлар цо.

Баха хьежача, кIаьнк хинна лараш яр. Цу юкъа хьакхача декхарийла вар, цига ца воагIаш висавацар. ВIовнаш тIа йийза цIераш бIаргаяйна а баьхкабар. ТIехьарча хана ца даьннача тайпара, оарц даьннадар лоам. Эггара хьалха кхаьча, шеддолчоа кулгалдеш Лоаманкхаз а вар.

- ФуннагIа хуле а, цкъа жIалега фу дулу хьажа вай, - аьлар цо, тIаккха дIакхайкар, - ГIайгIат, кIаьнк иллача хьадж яккхийте, оашош устагIа а газа а дайча оалар аьле, уж ма лохарий цо, хьаараяьле хьал-Iо йолалел. ТIаккха из дукхагIа гIертачахьа гIоргья хьо, тхо тIеххьа хьалдоагIаргда, тхона раьза дац из.

- Борз, Борз, - аьнна, цIагIа дIачуйолаелар ГIайгIат. ТIехьадоагIа жIали бIаргадайча, гIадъяха аьлар:

- Ай, хIанад хьо, ва Борзиг, селлара мелаI Да воаца тоъал ха ма йий хьа! ХIанз вошилг а ма вайнавий хьа! Хьадолале чехкагIа, хьадж яккха!

Юхакхайда; жIале качара гамажа нахьара оасах йоалла чIуг хьалаьца; дIаозадир ГIайгIата Борзиг. ЖIали цIена ца лоархIандаь, хьалхагIа лоралора йоккха саг, Борзиг хьа ца хьокхадолийташ. ХIанз из бIеха хетача яцар из. ГIайгIата бIаргех Iолегаш жагIа мо хий дар. Дергда сайна могар-м, аьлча мо, цхьа Iимадаш яь, жIали тIеххьа дIадедар. Из дIа а хийца; хьадж яккха, хьадж яккха, яхаш; кIаьнка хIамаш Борзига мерий кIал кхухьар йоккхача сага. Из болх дика ховш дар жIали, «хьадж» яха дош а кхетадора. КIазилг долча хана, Жабала Iомадаьдар из, хьайба дIалочкъадий из хьалехийташ. ГIайгIата а леладора цу тайпара гIулакх, Iулага яхача дийнахьа шийца Лом веча, кIотаргашта юкъе из дIалечкъа а веш, тIаккха Борзигага хьа а лехийташ. Дехьа а, сехьа а, кIаьнк вижа иллача меттах а, массе хIамах а хьадж яьккха; чIоаггIа фо хьачу а эза; корта урагIа а бегIа; дIаэттар жIали; хIанз фу ях Iа аьлча мо. Хьалха а дора цо из, ше хIама лаха эттача. Из кхетадаьча ГIайгIата:

- Долле, хьалаха са кIаьнк! - аьлар.

Бат лаьтта юххе Iойихьа, арадедар из. ГIайгIат, дIаараяьннача дог дIалаьца, кхы хьал ца йохалуш, йисар. Лоара а кхалнах а цунга хьажа айттар. Бисараш, Лоаманкхаз хьалха а волаш, жIалена тIеххьа бахар.

Кхай дIоаххала хьалходаьннача, сецар жIали. ГIаь-хьа из яр тхьовра коа енача кхалсага кIаьнк ваьгIав яьха моттиг. ЦаI лохаш мо цига а даьлла, дIаходахар жIали. Лаьттара бат хьал ца айеш, йортагIа додар из, ераш тIехьабисача юхасецаш. Говрий тата хеза Лоаманкхаз юхавийрзача, говрашца Аьлабоарзи Сихавари боагIар.

- Живари, жIали гоаду оаха; цунца доха ца луш; шо говраш ма йолхха гIолаш, - аьлар Лоаманкхаза тIа-кхийначарга.

«Даьллахь, тхо ше мел волчул чIоагIагIа оарцагI-ваьнна хьувз-кх ер. Из вохийтаргва-кх аз жIалена тIехьа, нагахьа кIаьнк коравой, хьалхагIа из тIакха-чийта, цунна дика хетийта», - аьнна, ший дагахьа чIоа-гIдаь, Лоаманкхаза юхе говр юхаэза, тIера Iо а ваьнна, аьлар Аьлабоарза:

- ДIахо хьо гIол укх говраца, со акхарца тIеххьа хьалвоагIа хьона.

Лоаманкхаз, сихха говра тIахайна, гош тоIадаь из сихъяь, тIакхийра ца соцаш водачоа. ЖIали къайладаьлар, акхар говраш сихйир. Ераш лакхе хьалтIа-баьлча, сеца лаьтта жIали дIаийккхар, Iаха а Iаьха. ФуннагIа дале а; цаI-м хоаденнад цунна, аьнна; говраш сихйир Лоаманкхазар. ЖIали геттара масса дедар, акхар а йIоахалаша тувсайолийташ хаьхкар говраш. Борзиг цIаьхха сецар. Ераш хьалкхаьчача; дIаудаш, хьаудаш, леладер фуд ца ховш; хьувза даьлар Борзиг. ТIаккха Лоаманкхаза аьлар:

- Лар яйна хьувз, хьаллаллал говр, дIахо гIо вай, лар тIа дала тарлора из.

Акхар говраш хьаллоахкашше; хьалхьалхаийккха, урагIдедар Борз; говраш ма йолхха - ераш а. Шин кхай дIоахала хьалхо хьун петараш а ягIаш моттиг яр. Цкъарчоа цига сецар жIали. ТIаккха, бат дIаегIа хьадж а яьккха, духхьала петарашта юкъе чудахар. Цул тIехьагIа гIаддахара хьисапе шозза-кхозза Iаьхар.

ХьалтIакхаьча, говраш тIара бессар ераш. Новкъостага говр дIалаца а аьнна, юкъагIара шалта хьаяьккха, хьун петарашта юкъе Борз дахача гIолла чувахар Лоаманкхаз. Гаьна доаццаш латтача жIале, хIама тIагIерта яьлча оалаш хиннача тайпара, «гIаггI» аьлар. Юхе ма гIерталахь, аз во лозавергва хьо, яхилга дар из. ДIахье-жача, жIале качара чIуг бе йоаллаш, лоам мел дола хIама хьайра хинна кхостадаь кIаьнк а вар латташ, цхьаккхача хIаманна ше бехке воацаш мо, шоллагIа кулг Борзига тIагIолла Iо а хьекхаш.

Дика довзар уж шиъ шоайла. Дийнахьа цкъа Борз ца хьаьстача, Iелуш вацар Лом, дукхагIча хана шозза а хьоастар. Хетаргдар, тахан шоаш духьала ца айттандаь, укхаза вIашагIкхийтта, шоай юкъагIдисар кхоачашдеш уж латт.

- ГIаьххьа волаш, кIаьнк укхаза ва, - аьнна, дIаара-кхайкар Лоаманкхаз.

«ГIаьххьа волаш» яхар хьалхагIа аьлар, кхыдар хьалха аьлча, кIаьнка хьал миштад ца ховш, тIехьа доагIар оалача юкъа, новкъостага сагот ца дайта. ВIашагIйийхка говраш дIахийца, кIотаргашта юкъе чухьийдар Сихавар. ДоагIа тата унзара хийтта, кIаьнка бера доалаш, хьадедар жIали ераш болчахьа.

- Сих ма лелахь, Борзиг бегаш бе лаьрхIа дац, - аьлар Лоаманкхаза Сихачунга.

Юххе хьатIа а дена; лоа мо кIай царгаш гуча а яьха; доагаш бIаргаш а долаш; дIаэттар Борз; кхы ког хьабаккхал аьлча мо. Гуш дар, жIали дийна а долаш, кIаьнка ераш а кхыдола хIама а тIакхоачаргдоацилга.

- Борзиг вайга ладувгIа лаьрхIа дац. Со, дIаара-ваьнна, баь тIа латтаргва; хьо, ма водда Iочу а вахе, йоалой ГIайгIат а Нувса хIаьта а йоалош вола; царга хIама ца ала тарлу укхо, - аьлар Лоаманкхаза.

Сихавар; хьун петарашта юкъера араваьнна; чехка, ше малагIчоа хов ца ховш; Лоаманкхаза говра тIахайна; из ма йоддара вахар. Хьал-Iо а ах сахьата бе никъ бар из. Укхун говр тIехьаяхар. Ер тоъал вахача, духьалбоагIаш нах бар. ОарцагI баьхкача нахах дукха-гIа мел вола саг жIали дахачахьа хьалъухар. Царца ГIайгIат а, из хьаллаьца цунна уллув Нувса а, хаьн уллаш дарбан тIормиг болаш, даггара хьехар деш Лоара а яр. ХIанз-м дикка меттаенаяр ГIайгIат.

Ше фу леладу а ца ховш, уж кхерабалар кхераш, гаьннара Iокхайка, аьлар Сихачо, ше царна вовзале:

- Кхаъ ба шуга, кIаьнк хьакораваьв, вай Борзиго хьалехав из!

ОарцагI болхараш цхьатарра хьалтIабайдар. ГIай-гIат массарел хьалха яр. Шеддар дIа а дийца, Сихачо аьлар:

- ХIанз вай паргIатта хьалтIагIоргда, вожаш а хила тарлу IобоагIаш, вай кIаьнк хьалха а волаш.

Кхерар из, сих а енна, Iоа коа мо йоккхача сага хIама хилар. ГIайгIата аьлар, корзагIъяьнна а йоацаш:

- Из бакъ хуле совгIат дикадар-м дергда аз хьона!

Тоъал ха яр Сихавар ГIайгIата гаргарча йиIигаца бегаш беш вола. Из дар цо дийцар. Цхьабарашта ховш дар из, цудухьа уж белакъежар. Сихавар, эхь хийтта, цIийвелар.

Хийцца урагIдахар оарц.

ГIайгIатар хьалкхачарга хьежаш латтача Лоаманкхаза аьлар Ломага:

- Ай, фу леладу Iа, ва ЛомилгI Нана хьо лехаш са хаьда ма хьувзий, волле чу, Нувса кхайк хьога!

- Нана дика, Нувса дика, - аьнна, кIаьнк хьаволавелар. Борзиг а; лаьрххIа духьалъотта доаллача тайпара; «гIаггI» аьнна, кIаьнкаца доладелар. ХIанз тешамерча новкъостаца ма вий хьо, аьнна; петарашта юкъера хьаараваьлар Лоаманкхаз. ТIеххьа кIаьнк а жIали а хьа баь тIа даьлар.

Борзиг хьаьстар Лоаманкхаза, нагахьа цо духьале ца йой, кIаьнк мархIавелла Iоволавала дага. ЖIали ладувгIа лаьрхIа дацар. Хьун петарашта юкъе хинначул а бирсагIа дар из. Цох дог а дилла, кIаьнкага аьлар Лоаманкхаза:

- Хьаволле, чудолх вай. Хьайла, Iоа хьалйоагIаш латта нана а Нувса а.

КIаьнк сихха хьаволавелар:

- Мичай нана, мичай Нувса, - аьнна. ТIаккха вийлхар.

МоллагIа бер дийлхача водача тайпара, дIатIаво-лавелар Лоаманкхаз кIаьнк хьалъэца лаьрхIа, Борзиг диц а денна. Геттара сиха дагадохийтар цо ше Лоаманкхаза. Ер дIатIаволавеннача тайпара, кIаьнк хьагаргавенаваларе, чаккхе во йолаш хургдар гIулакх. Духьалъэттар фуннагIа яле а, шийх ца кхерилга ше бакъдича мара, качдодаш оамал яцар Борзига, хоам ца беш-м хIаьта а. Ше латтачара тоссаденна; геттара чIоагIа, лергнIана боаттIабе мо «Iофф» аьнна; Лоаманкхаза шодаш хьатIатохаш; сецар жIали.

- Цкъарчоа гIалат а воалар-кх. Борзиг, Борзиг, дIадалалахь, со шоана новкъа саг вац, - аьнна, шорттига тIехьашкаваьлар Лоаманкхаз.

ТIаккха волле, хье чувоагIе, аьнна; кIаьнкага чIоа-гIо йистхинна; волавелар из.

- Воти во, воти во, - аьнна, кIаьнк кхы а вийлхар. Укхо болар сихдир, ше Iогаьнаваьлча, жIали а кIаьнк а тIехьадахкар догдоахаш. Из иштта а хилар. Ер юхатIе-хьашкахьа хьежача, кIаьнка боларах доагIар шаккхе а. Цхьа гIараш еш мо а хийтта, Лоаманкхаз Iохьежача, хьалдоагIаш дукха адам дар. ОарцагIбоагIа нах хургба-кх уж, аьнна; Iохайра из. «ГIайгIат а Нувса а хила тарлу царца, аз кIеззига салоIашше, хьакхоачаргба уж, кIаьнк а IотIакхоачаргва», - аьнна, цигга сабардир цо.

Ца хьелуш, хьалкхаьчар оарцагIбоагIараш. Уж тебеш, царга къамаьл а деш, Сихавар а воагIар. ГIайгIат, Нувса, Лоара, массехк кхы кхалсаг; хьалха боагIа кагий нах дIабаьлча; шоллагIа бар.

Шоаш хьалтIакхоачашше хьалгIеттача Лоаманкхазага, хаьттар ГIайгIата:

- Мичав са кIаьнкI

- Хьалхьажал, гой хьона хьалла латта шоай Борзиг, - аьлар укхо, - цунна тIехьашка Iохайна вагIа, кIаьд-венна хургволаш ва из. КIаьнк тхоца хIана вац, Iове-начо дIадийца хург ма дий шоана.

ГIайгIат сихъялар кхераш, дIахо аьлар:

- Вай паргIатта хьалгIоргда. ХьалхагIа Борзиг хьаста а хьаьсте, хье дIа а йовзийте, тIаккха кIаьнк хьаэцаргва Iа, Борзиго хьайна духьале ца йой. Хьо ютарг-йий сона хац, кхы саг тIавита лаьрхIа-м дац из Лома.

Хьалкхоачашше, ГIайгIати Нувсаи хьалхабаьлар. Мухь баьнна йийлха а йийлха, аьлар йоккхача сага, жIалена дIатIа а йийрза:

- Доккха хIама ма дий; Iа леладу, яхаш; акхар дувцар. Ай, Дала доахаде, са Борзиг, хьо; мичав вай кIаьнк!I

Хоза хьоастаденна; цIайза хьаходаьнна; юха тIадий-рзар жIали; шийна тIехьашка вагIача кIаьнка; ер ва-кх хьона из, аз чо Iобожийтабац укхун тIера, аьлча мо.

Ва, са кIаьнк, аьнна, даь-нанага баьнна мухь а; нана, Нувса, аьнна, кIаьнкага даьнна цIогIа а; цхьатарра нийсделар. ГIайгIат а йийлхар, кIаьнк а вийлхар. БIаргех хий ца доалаш саг а висанзар цу ара. Низткъала вIашагIкхетар дар из. Цига хинна гIар, белхар, белар, узам вIашагIъийнадар.

Юстардаьнна, гаьна доаццаш Iодижар Борз. Шийна из бIарахьежача, хеталора Лоаманкхаза, боккъал бехк ма биллалахь, аз леладаьр сай декхар дар хьона, цо яхаш мо.

- КIеззига укх сийнача баь тIа салоIаргда вай, - аьнна, Iохайра ГIайгIат, - тIаккха цIенгахьа а гIоргда, цIагIа бисарашка сагот ца дайта. Тхьовре а нах-м бахаб, царга кIаьнк хьакораваьлга дIаала. ХIаьта а фуннагIа аларах дIатешаргбац, шоашта бIаргавовлцца. Хезачул тешамегIа ма дий бIаргадайнар, чугIоргда вай, - аьнна, дукха ца говш, хьалгIеттар из.

Наха, дIа-хьа ийвеш, хьестар кIаьнк. ВоккхагIча вешийца ена, Нувсай зIамагIа йола йиша а яр цига. ЗIамагIа бола вежарий тхьовре бахабар кIаьнк лаха. ХIа аьнна ший наьна-йишийга дIакхоачашше:

- Наьци во, наьци во, - аьнна, тIакхийттар из. Гуш дар, шийга цо аьннар кIаьнка хIанз а диц ца деннилга.

Iочукхаьчар кIаьнк хьакораваь боагIараш. Ше воагIашше кIаьнкага кхайка а кхайкаш, духьалвера Ковнаркъ:

- Ой, дадена ваха хьо, Даьллахь. Iа тхо кхера-м даьдар, кхы ма делахь из. Жи, - аьлар дIахо, - оарцагI-бахарашта дIахайта кIаьнк хьакораваьлга.

Юртара нах чубехаш хилча, локхаш зурмаш яр хIара юрта. Уж хьаийца, массе оагIорахьа бахар кагий нах. Лакхе а бувлаш, чубахканза болча наха дикагIа хозаргйолаш, локхар цар уж. Зурмай оаз кхоачар, ах сахьата сага никъ билла йолча метте.

Чуухачарех воагI-воагIачо хоаттар:

- КIаьнк кораваьвийI

Жоп даларга ца хьежаш, тIатохар, мичахьара аьле. Из дIа мел хезачо, царна дика хетийта, сихха оалар:

- Кораваьв, цига вар, - Лом хинна моттиг а ювцаш. ДIахо шеддар, Борзиго леладаьр а тIехьа, долчча тайпара дIадувцар.

Жабала ханнара болча наха дувцар:

- Дала гешт долда цунна, со жIалена мотт Iомабе воалл, Жабала аьлча; дош хетацар дукхагIчарна; хIанз ма гой вайна цо хьийга къа ца дайнилга!

Цхьанне аьлар:

- ХIара цIеннах цхьацца кIазилг Iомадича бакъахьа дар вай иштта.

ШоллагIчо тIатехар:

- Га а ца говш, бе беза вай из болх!

Iотеха бежан дийна, хьоалчагIа дир юрто. Цу дийнахьа денз; лаьрххIа, аргI-аргIагIа бIаргкхоабар ГIайгIатарга кхоачарагIболча наха. Мелла дукха а тешаме а цунга хьожаш нах хиларах, ший бIарга кIалхара дIавалийтацар ГIайгIата кIаьнк. ХIаманга ше йодаш хилча, вига йиш яле, шийца вугар; нагахьа шийца вига аьттув беце, Нувсайна а цIагIа вусачунна а хьехар дий мара йодацар.

ЛОАМАНКХАЗ ЗОАХАЛОЛА ВАХАР

Ше Россера цIавеча; Лоаманкхаз волча саг вайтар Рустима; зоахалола лаьрххIе къахьега шийнеи Сабараи, аьнна.

Зоахалола веначунца ТIаргиме ваха, Лоаманкхаза зоахалол дIахьоадир.

Мехкарий даьша аьлар:

- Шин-кхаь денна юхакхета, цIагIа а гаргарча нахаца а дагадаргда тхо.

Чуболхаш, аьлар хьаьшас Лоаманкхазага:

- Кхаь денна наьхацига вагIа низткъала да, куст а дац. ФуннагIа даь а, кхы хьалхагIа хIама хулий хьажа дезар укх гIулакхах.

- Сагота ма хила хьо, вай гаргара нах ма бий уж, кхоана сарале цар уйла-нигат сона ховргда, тIаккха вай бе беззача тайпара никъ бергба. Кхел-рузкъа дале, гаргало а хургья, - аьлар Лоаманкхаза.

Лувш-оалаш Лоаманкхазарга хьалчу а баха; Наьсарера вена хьаьша ва, аьнна; гонахьара лоалахой хьачу а бийха; хоза сакъердаш дIайихьар из бийса.

Iуйрийна зоахалола юхавахар Лоаманкхаз. ХьалхагIа Кондара даьга-наьнага цо аьлар:

- Оаш диллар кхо ди-м дар, хьаьша лайна IокIалваьннав со, везе со а ва шоана ваха а ва а. Тарлур, ца говш, вай укх гIулакхах доре; чIоагIа бакъахьа хетар тхона. Кагий нах, мехкарий шоайла дика бовзаш ба; шаккхе оагIув духьала йолаш хIама дац; сона дика хов из. Со ма вий цу гIулакха, из дIадолалуш, юкъелаьттар; бегашта мо дIаболабаь болх бар из. Вай даьша ма яьхадий: «Бегаш - цIенхий юхьигаш». Из хила а тарлу укхох.

ТIаккха чуваха, Элмиса даьца а ший наьна-йишийца а къамаьл дир Лоаманкхаза:

- Доккха хIама ма дий, кхийна йоI ший ханнахьа маьре яхар. Цу тайпарча нахага хIаьта а. Уж шаккхаш а во нах бац. Кондарца зоахалол хьоадаьр а хоза бакъахьара саг ва. Вай йиIигаца безам бар а, ноахал долча тайпан саг ва.

Зоахалола вахачо де декхарийла дола кхы а къамаьл дир Лоаманкхаза. Наьна-йиша йигача найца хаьттар:

- Бакъдар алалахь, Iа лургьярий царга хьай йиша а йоI аI

- Тахан са цIагIа маьре яханза йиша хилча; маьре гIорг хинна, оалаш доастама дале а, йиIиг хилча; уж сона хьа а кхоачаргбацар. Харцлер Даьлах эхь ма дий; вай дахалда, лургьяр-кх, дукха раьза а хинна-м. Дукха хана денз; бовзаш ба сона Кондара да, нана, вежарий, сай шучилг хIаьта а ма йовзий; аз мишта дора шоана тийшаболх хургбар. Вайна дикадар хилча, бакъахьа хеташ да аз мел леладер, - жоп делар Лоаманкхаза.

- Хьо сел чIоагIа чу ма гIерта тхона. Кондар а вай йиIигал йоккхагIа я, цун да Анас а сол воккхагIа ва, цкъа цар фу оал хьожаргда вай. Тхо дика лоалахой а да, цудухьа царна фу хет хьажа веза хьо.

- Укхаза вале, Кондара даьца къамаьл хиннад са. ХIанз Iа мо сиха ма хила йоах цо а. Дийнахьа бага а сеге е, аьнна а ма йий гаргалол. ХIаьта а аз цунга, сарале хоадам бе беза хьа, аьннад. Из шуга а ях.

- ХIаьта а шийдар дувцаций! Даьра, ва хьо укх цIагIарчун йиший-воI волга ховргдолаш-м, - аьлар Элмиса дас, аркъалваха вела а венна.

Хоза вайнаьха мотт а ховш, дика хьаькъал а долаш, саг яр Лоаманкхаза наьна-йиша. Дезал а бар иштта хоза мотт лувш, нахаца тарбала ховш.

Кхы ше яхачоа Лоаманкхаза тIеравала ца тига, мехкарий даьша аьлар:

- Иттех дийнахьа сабар дий, саг хьалвайта алал цу хьаьшанга. Безам бале, ше веча а мегаргва. Нагахьа цу нахаца вай гаргало ергйолаш уйла соце, зоахалола бахкийта нах боалабе Наьсаре цIаваха а везаргвац цун. ХIамма во боацаш, вай лоам а ба шортта боккхий нах. Гаргало хьа а яь, цIавохийтаргва. Ергйоацаш хуле, новкъа а ма хила; кхычахьа шоашта оамал бе аргда.

Лоаманкхаза дIакъодабаь хоадам ийца, цIавахар зоахалола венар.

Шийца новкъост а волаш, итт ди даьлча юхавера из. КIалхардар вIаштIехьдаьккхадар Лоаманкхаза, нах IотIабаха мара ца безаш. Боккхийча наха Iобаха зоахалол даь, ши кIира даьлча цхьан дийнахьа нускалаш цIадугаргдолаш бийса йилла, цIабахар зоахалола баьхкараш.

МАШАРА МОХК ЛОАМ БАХАР

Наьсар, ший ханага хьежжа воацаш, воккха хиннавар. ЧIоагIа воккха хетийтар из цун лоа мо кIайча, наькха IотIаоттача, хоза товча можо. Геттара гIайгIане вар Наьсар хIанз. Аьлабоарзар кхы цкъа-шозза а дов даьдар цунна, човнаш а еш. ЦIагIарча дезалхочо е гаргарчо, сел гIайгIане ма хила, хIама дергдац, кхел йоацаш валар хургдац шийга аьлча, оалар:

- Сай валара уйла яьяц аз, из нийсделча гIоне. Сона дагадоаллар-м сай къематди да; бехк-гунахьа доацаш, сай карагIа венна саг ва; цун юхебисараш: нана, нускал, зIамига кIаьнк а. Къавеннача сох-м фу ергьярI

ХIаьта а лора чIоагIа лора. ВIалла коара аравалацар. ЦаI, шиъ воккхагIа вола саг а хулар из лоравеш. Даим дукха бераш хулар из волча виIий а, йиIий а, йиший а. Сакъердар Наьсара цу берашца. Дукха вагIар, царна фаьлгаш дувцаш. Бераша, хоза а хеташ, ладувгIар.

Дилла, бераша бувца а яхаш, цо бувцаш цхьа фаьлг бар:

«Геттара хьалхарча замалахьа хиннад, кховзткъа шу даьнна саг; саьргех баьча гергача дай чу а велле; воIа ахка вахийта везаш. Иштта аргIа тIакхаьча доа беш воаллача воIа тIа а ваха, дас аьннад: «КIаьнк, чIоаггIа белахь из доа; хье воккха хилча; хьай воIа накъабаргболаш». Из къамаьл дIахозашше, ка аьга бера саьрг Iобежа, кхы доа хьа ца беш, ший да дIалоч-къаваьв воIа, наха ше из ахка вахийтавоацилга дIа а ца хайташ. Ераш иштта бахаш, йокъал а этта, ялат эсала хиннад. БIаьсти яьлча, дIае хIама а йоацаш, сагота хьувзаш хиннаб юртара нах. Из дIахайнад лочкъаваь вагIача воккхача сага. ВоI хьачувийха, дас аьннад: «Гота ца йоаллаеш ма Iелахь!» «ДIатасса ялат ца хилча, сенна хьег из къаI» - хаьттад воIа. «Iа фу дийя, - хьехар даьд дас, - шишша пхьагIат шоралла наькъа йистош оахаргья Iа; кхашка хинна ялат тIадаланза Iергдац цу метте; хIана аьлча, мелла лорадаь хиларах, наькъа йисте фийгаш Iолеганза Iац; гурахьа ялат чукхухьача хана». Дас аьннача тайпара, воIа къа а хьийга, гурахьа дика хьийкъай наькъа йисташ. Нах тIатеIаб: «Бакъдар алалахь, мичара денадар хьона дIаде ялатI» Долчча бесса ца дийцача ца воалаш, дIадийцад воIа ший да дийна хилар а, ше из ахка ца вохийташ витар а, цо даь хьехар а. ТIаккха из берригача мехка дIахезад. Цигга мехко вIашагIделлад, ха яха къаьна хиларах, кхы воккха саг ахка вохийтаргвоацаш».

Ше фаьлг бийца ваьлча, берашка оалар Наьсара:

- Дукха ха яр шун дада ахка вахийта веза, из де саг воаца мара.

Бераш тIакхетар воккхача сага, тха дада-м кхоссаргвац дIа, аьле.

Дукха нах ухар Наьсар волча, цун сагота ца хетийта, цунца багIа. Мел кхоаччара гаргара уж бале а, шоашта бовзе а; Наьсарга дIа а хаьтте, иштта саг ва, фу ду оаха, аьле мара; чувайтацар воагIа хьаьша Наьсарга хьожачар. Иштта баьхкача наха а, коарачар а, кхы гаргарчар а; нах бахийтача фу дар-хьогI вай довна юкъе, аьлча; тIехьатеттар Наьсара; эзделаца дац, яхаш.

Юххера а; иштта даьгIа даргдий вай, аьнна; бехк боаккхаш къамаьл шийга дича; Наьсара аьлар:

- Шоаш раьзадар де.

ДIаоарцагIбаьннача къонгаша а тайпан наха а цу юкъебахача бакъахьбараш гулбир: Эса-чIожера Тоасо, дакъанна тIакхаьча хиннараш, Наьсарера къаьда, Мусалим. Тайпан даь-веший воIа Хьанала уж шоайцига гулбир, лоам болхачар аьлча бакъахьа дола хIама вIашагIдолла.

* * *

Къаьдаси Мусалимеи; шоаш арабовлале ши-кхо ди хьалха; мехка цIерах нах бахийтар Барта-боса Терсмейлагеи Лоалихагеи; царна цох фу хет хьажа а; хьалха а харцахьа а деце, довна юкъе гIоргдар вай ала а, нагахьа цар ма дувла яхе, мохк хьалъарабалалехь цIабахка а кхувргдолаш.

Хоам бе бахачар аьлар:

- Нагахьа шоаш духьала деце, саг веннача наха дIахайта, уж кийча хургболаш, маслахьата нах боагIилга, йоах шуга Наьсарерча наха.

КIалхарчар аьлар:

- Геттара бакъахьа да, хьогге оарцагIдовла дезаш дар вай. Нагахьа шух саг кастлуш хьал ца кхете, оаха-м лаьрхIадар Iодахка.

- Даьллахь, эзделаца дац цу тайпарча гIулакха сиха къахьега, яхаш; Наьсар духьала волаш, хьебенаб мохк, - аьлар акхар.

ЮкъебоагIараш малашб ха кIалхарчарна лайча; къаьда а, хьанаьхк а, манаьхк а ва, аьнна; дар долчча тайпара дIадийцар хоам бе бахараша. ДIахо цар аьлар:

- Нагахьа нах ца баьхкача бакъахьа бале, тхо ма долхха цIадаха деза, уж хьалъарабаргбоацаш. Хьалбаьхкача бакъахьа бале, укхаза Iе мара а дезац. Иштта хоадам баь, хьалдахкийтад тхо.

- Долче, дика да, - аьлар Терсмейла, - хIанзарчоа вай укхаза, тхацига, Iергда; са а лоIаш, бакъахьа долчун уйла а еш. ХIаьта оаха, кхоана даха, Ковнаркъийга мохк боагIилга дIахойтаргда.

Дуккха хьаькъале къамаьлаш дир цу буса вIашагIкхийттараша. Тоъал нах бар гулбенна; цхьабараш Терсмейла бийха а; цхьабараш, иштта хьаьший ба, аьнна, хеза баьхка а. ЧIоагIа ловра наха, кхы цIий Iо ца додаш, из дов дIадоалилга. Цар йоахар:

- Ца ховш хинна хIама а хилча, бакъахьа дар-кх дIадоаларе!

Уж тешар, Наьсара яхачох. ХIана аьлча дукхагIа болчарна вовзар из. Ха а ховш, тар а луш; из хIама цо дергдац, аьнна; дув буаргболаш вар хIаравар. Гулбе-нначар юххера аьлар:

- Веннар цIавагIац; цудухьа, фу де деза аьлча, саг венначарна Iотталургдола къамаьл ца деш, царна хезача новкъа хургдола хабараш ца дувцаш, хьаькъале хила деза вай. Хезадий шоана: «Топо-туро цаI вийнав, метто ийс вийнав» яхаш. Из хилийта йиш яц. Массавар а, хьаннагIчун моллагIча тайпара из дале а, дов дIа-даргдола оагIув еш хила веза.

ТIеххьара вIашагIделлар; Iурре Терсмейли, Лоалихи, Наьсарера баьхкачарех цаIи саг венначарцига гIоргболаш; мохк боагIилга дIахайта.

ЛадувгIачар пайда эцаргбола къамаьлаш а даь, бийса яхале дIа-хьа къаьстар нах. Бисараш цига Iобийшар.

* * *

Малх хьалбоалашше хьалкхаьча, болхашше Ковнаркъа наIарга бахар хоам бе болхараш. Цу наIа-рга, нув хьокхаш, кхалсаг йоаллар. БоагIа хьаьший бIа-ргабайча, ший болх соца а баь, нув карта юхе Iо а билла, моаршал хаьттар цо. Моаршал юха а дерзадаь, Терсмейла хаьттар:

- ЦIагIа вий КовнаркъI

- Ва, - аьнна, цIагIа дIачуяхар кхалсаг.

Цу сахьате Ковнаркъ хьааравера.

Моаршал-денар чакхдаьлча, Терсмейлар фу леладу хайна, сиха Жабала вежарий хьабехийтар Ковнаркъа.

Терсмейла а Лоалиха а аьлар:

- Укхаза, довна юкъе боагIаш, мохк ба!

Жабала вежарий раьза хиланзар, бакъда хоабалийтанзар. Из шаьра хайнача Ковнаркъа шорттига Iаса Iотехар, хьалъайяь дIа а ца хьокхаш. Из дар хьаьший лоархIам бар. Из къамаьл де воаллилга хайча; Терсмейла, шоай баь лоархIам теркал а баь, аьлар:

- Iа бехк ца булларе, хьо йистхилале, цхьа-ши дош аргдар оаха!

- Шо хьаьший да, са-м бокъо а яцар, шоана фу тов хьежа мара, дIай-хьай хьажа а. Къамаьл де оаш, - аьлар Ковнаркъа.

Терсмейла аьлар:

- Уж нах Наьсара а е цун цIен наьха а цIерах бац. Боккъалдар аьлча, Наьсара; эзделаца дац тхона, ма гIо далара шо; аьннад а йоах царга. ХьаннагIчо фуннагIа яхе а, мехка бокъо яц болччахьа багIа. Иштта даьгIача Даьла а раьза хургвац, аьнна; Даьла бехках кхераш, арабаьнна боагIаш а ба уж. ХIаьта тхо хьалха хьалдахкийтад, шоана фу тов хьажа; нагахьа шо раьза деце, мохк хьалбоагIаргбоацаш. Укх пхе шера, вайна массанена ма харра, цхьа эздий доацар гойтадац Наьсара а цун наха а, - аьнна, къамаьл чакхдаьккхар Терсмейла.

ТIаккха Ковнаркъа аьлар:

- Дала аьннадале, вай а-м лелоргдац эздий доацар; мохк ма бий боагIар. Ма дувла, аьнна; духьале а ергьяц; уж хьалкхаьчача, бакъахьдар дIа а аргда.

КагегIчарех саг йистхиланзар. ДIахо цо аьлар:

- Вай къамаьл цу тIехьа чакхдаьлар, хIанз вай чай маргда!

Катехха чай а менна, царна баркал аьнна, бахар хьаьший.

Жабала цIен нах мохк тIаэца кийчбелар.

* * *

Сарахьа Терсмейла коа кхаьчар довна юкъебоа-гIараш. Безаме тIаийцар фусам-дас хьаьший; ший йолча таронах, декхар дола гIулакх а дир. ТIаккха Жабала нахаца шоай хинна къамаьл дIадийцар.

ШоллагIча дийнахьа, гIадж кхоссал малх лакхбелча, Жабала воккхагIа волча веший Аьлабоарза коа кхаьчар мохк. Цу юртара а гонахьа ядача юрташкара а хила декхарийла бола нах тхьовре кхаьчабар цига. Селхан шоаш цIабахале; хоам баьбар царга Терсмейла; иштта моттиг я, Iурре Аьлабоарзарга хила, аьнна.

Хьаьшашта Iоховша а дIаовтта а лостаме кийчдаьдар ков.

Моаршал-хаттар чакхдаьлча, хьаьшаша аьлар:

- Оаха фу лело хов хург ма дий шоана!

Хьалхара къамаьл Тоасос дир. ДIахо а, де аргIа йолчо, дехар деш, къамаьл дир.

ТIеххьара хьехам беш, йистхилар Мехка къаьда:

- Тахан мехко; ер гIулакх де деза оаш, аьнна; шоана тIадуллаш хIама дац. Халкъа бакъахьа хет, оаш уйла йича, баь шод хьабаьстача. Дала йоах: «Шоай эгIазал юхатоха, наха къинтIерадовла, наха дикадар де». Цудухьа мехко шуга укх гIулакха уйла е а, сабаре хила а йоах. Ве хьакъ дола саг ца вувш витача, сага маьл хул, йоах Дала, ше мел кхелла саг дийна витача мо. Дийнар нийсса хоттаденнадац, кIаьда хила деза.

ДIахо къаьдас дийцар:

- Цхьа иттех ди хьалха, Наьсаре гулбенна мохк бар, цу юкъе Байсхара Мочкха а, Канташа тIой а, Уцага Малсаг а вар. Шо а ма дарий цига, Лоалих, - аьнна, дIайистхинна, ший къамаьл дIаходихьар къаьдас. - Цар дийцар, вай даьша леладаь хIама, ца дохийташ, дIахо дIадахьа деза, яхаш. Къаьста Мочкхас дир дика къамаьл, лаьрххIа терко тIаяхийта, дийцар цо довна гIулакх. «ФуннагIа даь а, пхьенаш дутаргдола оагIув е еза», аьлар Мочкхас. Иштта цига дийцар; кхоаччара кхалнах мара кодаме ма ухалба; нийсбенначар; мелла гаргара бале а; белха а белхаш, таьзет ма дохадолда, яхаш. Саг йоалаеча, йохийтача наха, мехко яьча ваIадал совгIа, зенаш ма долда; нускал цIадоаладеча хана; тIехбаьнна дукха замеш ма ухалба, яхаш а дийцар. ЧIоагIа денал долаш, эсала воацаш, къамах дог лазаш, саг ва из Мочкха. Хийла, гунахьа доацаш, Буро тIарча Iаьдало кхайка тIавоалаваь саг, цун бехк беце, Мочкхас мукъаваьккха цIавохийташ дукха нийсденнад. Селхан тхо хьалдоагIаш, нах духьалбахкийта, шоайцига чудига дика хьегийта, Барта-боса кхаччалца накъадахийтар.

Ше чакхвоаллаш, къаьдас аьлар:

- Уж мо болча нахага ладувгIаш хила деза вай. Са къамаьл даьлар, - аьнна, Iохайра тIаккха.

- ХIа, фусам-дай, фу ях оашI Мохк шуга ладувгIаш ба-кх, - аьлар, хьаюкъе а ваьнна, Лоалиха.

Цхьан юкъа сатем эттар. Юстара вагIа Ковнаркъ, хьалгIетта, дIаюкъеваьнна, дIаэттар. Iаса е Iо а тоханзар е дIа а хьокханзар. Из дар хьаьший тIех лерхIам бар а, сий дар а. Цхьан хIаман уйла еш мо, сабар а даь, цо аьлар:

- Наха юкъе машар хилча, дика хеташ хьувз шо. ЧIоагIа къа да оаш хьегар. Наьсарера даьнна, укх Лоам дахка атта дац, къаьстта боккхийча наха. Хов тхона шо дог лазаш лелилга. Оаш хьийгача къих, шоана Дала йоал йойла. Кхоана, къематдийнахьа, маьл озача оагIо-рахьа тараза тIа а дуллалда. Дика гIулакх да оаш леладер. КIаьд ца луш; тхо мо долча Iовдалча наха къамаьл дича, новкъа хиле, эгIаздахе цIагIа а ца совцаш; кхы дIахо а къахьега деза оаш; еррамо мехка юкъе нийсденнача хIаманна.

ТIаккха, къамаьл соцадаь, ха яьккхар. Низткъала дар цунна, шоаш мелла бакъбале а, мехка юхь ца еш дола къамаьл дIаде; хIаьта а теIIа, дог чIехка (Жабал дагавеха хила тарлора цун), дIахо халла аьлар:

- ХIанзарчоа тха уйла хувцаенна хIама дац, боккъал бехк ма билла... - кхы къамаьл ца дулуш, сецар.

Ше гIаьметта валцца сабар а даь, дIахо аьлар:

- Тха къамаьл цу тIехьа чакхдаьннад, Дала сагIа долда шун хьийгача къих, новкъа а ма хила!

ТIаккха йистхилар къаьда:

- Шун а долда Дала сагIа! КIеззига дегаондо йолаш хет тхона ер гIулакх. Боккъал, дIахо бакъахьарчоа уйла елаш!

Тух-сискалах кхета аьлча; баркал а аьнна, мохк цIабахар.

Иштта баьхкача наьха бокъо а яцар хIама дуаш багIа, е фусам-даьша а тIехдаьккха алацар цу тайпарча хьаьшашка хIама даа. Къаман Iадат иштта дар, цо ший бокъо дIаехар.

Барта-боса кхаьчача Лоалиха шоайцига чубигар мохк; дилла а кхы Терсмейла хила безац маьл, сона а доагIа дакъа, аьнна. Тхьовре кийчо яьяр Лоалиха дезала. Бийса Барта-боса яьккха, сецца цIабахар мохк. Чубаха Наьсарга лоткъам дIа а баь, дIай-хьай къаьстар уж.

* * *

Цу сайранна дукха нах бар ГIайгIат йолча. Цунна товр хургдола хIамаш дувцар гулбеннача кхалнаха. ГIайгIат баьхкача наха раьза яц, аьнна хеташ, тIачай-хха цунна хьехар деш Лоара а яр:

- ВIалла хIама дергдац мохк бенаб аьнна, цох бехк боаккхилга дац. Нах шоай аргIа яр де декхарийла ба, вайх а дац бехк боаккхилга, цар юхь ца ярах.

- Даьра, аз-м хIама ма яхацар. Дала эша ма болба уж! Наха юкъе маслахьат леладу нах дика ма бий, - бехказъювлаш мо йоахар ГIайгIата.

ЛОМА ШИЙ ДА ДАГАВОХАР

Лом дикка ондаваьннавар. Ший ханарча бера де декхарийла дар а дора. Даь-нанас Iомадора, ханага хьежжа, массадола хIама. Мел эша хIамаш а яр цун: Iад, шурдолг, кулла-гIадж, гIолгаш, кур багIа соалоз, иштта кхы а. Цу ловзарех, шийца доахкача берел хIамма вогI ловзацар Лом. Цхьадолчарех дикагIа а ловзар. Къаьстта гIолгехи бIарехи. Цо бIари гIолги техача; цецбоалар, ловзача берашка хьежаш, сакъердалуш, латта нах.

- Топ нийса тохаш хургва из. Жабал а вар топ нийса тохаш, боккъал тара ва из ший даьна сибата а оамала а. Тахан мо дага-м, даьра, йоагIа сона, Жабал цу кIаьнка ханнара хинна ха, хьаахваьккха ший да ва-кх, - аьлар цхьан нийсвеннача къонахчо.

Мел сагота шийна из эше а, Лом чувеха ше араяьлча, берашца ловзаш воалла из бIаргавайча, хьаяй кIеззига царга хьежаш а лаьтте, берашта хоза хетаргдола хIама а дийце, чуйодар ГIайгIат. ВиIий-воI, йоагIа даь-нана яйча, ловзар соца а дий духьалводар. ТIаккха, ший берий хьаькъалца, боккъал даь-наьна дог хьоасташ, цунна фу эш хьожар. Латтача наха оалар:

- Хьайла, мишта оамалаца кхевеш латт ГIайгIата виIий- воI.

- Цхьаккха хIама-м, даьра, эшац; хьо могаш-маьрша хилар мара; шо мичад хьажа араяьннаяр со-м. Хьай новкосташца ловза хьо, - оалар ГIайгIата.

КIаьнк а воацаш, маьр-нана чуйоагIаш бIаргаяйча; несас оалар:

- Нана, талхаргвий-хьогI из; иштта вай IомавичаI

Цунна ховра, ловзарах ваьккха цатоам ца бе, воацаш из йоагIилга.

- Даьра, талхаргвац са Ломилг-м; ший ханнарча берашца лайзав аьнна. ТIехьагIа Iа а ма ваккхалахь ловзара тIера. БIал чакхбаьлча, ше чувоагIаргва. Мичча хана воагIе а, хьехар де деза, саг воаццача. ЦIаккха наха юкъе човха ма велахь дезалхо, кхыметтел чIоагIа йистхинна а. Во тов хьона. ТIаккха бер догьийше а ший новкъостел теIагIа а хул. Бакъда боча вIалла Iомаве йиш яц, - аьле, хьехар дора маьр-нанас несийна.

Хье ца луш, даь-нанна тIеххьа чувоагIар кIаьнк. Цунна ховра, ше везаш из енилга а, шийна новкъа ца хилийта ше воацаш чуяхалга а. «Нана, тхо лайза даьннад; де дезаш хIама дий вай», - оалар цо.

ДIаараяьле, бераш чудахад е ловзаш доахк хьожар йоккха саг. Нагахьа бераш ловзаш доахке; хоза хьаста а хьаьсте, юхавохийтар; волле, бераш чудаххалца ловза хьайна, аьле. Иштта виIий-воIах са доаллаш яр даь-нана.

* * *

Дилла мо, цхьан аргIан дийнахьа лайза, сарахьа чувеча; хьалха санна воацаш; чIоагIа теIа вар Лом.

- Ай, Дала воахаве, са кIаьнк, хьо! Хьавел укхаза! Фу даьд цигаI ХIанав хьо иштта маьлхараI Эшаваьв хьо берашаI - хаьттар ГIайгIата.

- Ваьвац! - аьнна, корта лостабир кIаьнка.

- Цхьанне човхаваьв хьо, е цатоам баьб хьонаI Харцахьа лийна хургва хьо! ВIалла хIама дергдац. Хьайга воккхагIчо хIама аьлча, духьала ма лелахь. Шийл воккхагIчоа духьала баге еттар во да хьона. - Цунна хетар, кIаьнк гIалат а ваьнна, цхьанне хьехар даь хургда. - Хьадувцал! Фу даьд цигаI

- Сага човха а ваьвац, е цатоам а баьбац, - аьлар кIаьнка, дог а чIехка.

Бакъда велхара Iимад-м йинзар. Иштта Iомаваь-вацар из даь-нанас. Цунга цхьа бала болга хайнача цо; дIакхайка, Нувсайга аьлар:

- Йолле, чай да вайна. Ер са Ломилг а ва дикача дагара воацаш, шийна фу даьд хьаала тигац укхо.

- ХIа, сона хов цунна фу даьд. Цхьанне йийтта хургья, - аьлар Нувсас.

«Йийтта, лета, теха» яха дешаш, чIоагIа новкъа дар Лома, хьаннагIчо оале а. Ше къовсам боахаш а вацар из, боахачарна раьза а хилацар. Селла зIамига волашше, дилла а гIар хургйоаца оагIув лохаш вар.

КIеззига сабар а даь, эккхийта аьлар кIаьнка:

- Хьо дIачу мел вахача цIагIа наьха вотеш ма бий! Вай воти мичавI

ГIайгIат лоацаеннача йисар. Кхы Iе ца луш, эгIа цIагIа Iочуянна, кIаьнка дIа ца хазийта гIерташ юхьа тIа кулгаш а теIадеш, мухь баьнна Нувса йийлхар.

- Нана! Йист хIана хилац хьоI Нувса хIана елхI - чIоагIо лувра кIаьнк.

Йоккха саг гIатта елар. Дог гIел а денна, ежар. КIаьнкага цIогIа даьлар:

- Нувса, нана цамогаш хиннай; хьайола чехка!

Из хьаярга ца хьежаш; Iочуведда, коч а лаьца; Нувса хьаозайир цо. ГIа бехкабенна, вож меттагIара йоалаяланзар.

- Сабарде! Нанай кIаьнк! - ишта оалар цо кIаьнкага массаза маьр-нанна дика хетийта. - ХIанз Iочудолх вай нана йолча. Сих ма ле! - дIайолаяла елар Нувса, бакъда когаш меттагIара баланзар.

Даггара «нана цамогаш хиннай, нана цамогаш хиннай», яхаш; нана дIаувзаеш; велхар кIаьнк.

- Ай, укх когаша ла-м дувгIац. ГIа бехкабеннаб са, - яхаш, Нувса а елхар.

КIаьнка из фу яхилга да хацар. Иштта уж хьувзашше, ГIайгIат хьакхийтар. ЭгIа чу велха кIаьнк хезача хетаделар, бийсанна сомадаьнна бер делхаш мо. Елха Нувса хезача меттар, цхьаннахьа ше кодаме йолаш, белха кхалнах ба. Ше фу леладу ца ховш, цхьа юкъ яьккха; цу сахьате меттаера из. ТIаккха шеддолчох кхийтар, шоашта хиннар фуд а хайра. Шерашка Iайна, чура хьалгIертача балево дIайикъа къамаргаш, цхьан хIамо лаьцача мо, яр. Халла гIийлача оазаца кхайкар ГIайгIат, эгIачурбараш ца кхетача гIарах. Из ала гIертар: «Нувса, Ломилг, мичад шоI». ЛерттIа мотт кIалтIабалацар; лака шод лелацар; бакъда дог-м, хьаарадала доаллаш мо, детталора; юхе латтачоа хийцца хозаргдолаш.

Юххера халла кхайкар:

- Нувса, дукхаяха хьо, са йиIиг, хьаел; цигара са молхаш а яхьаш!

КIаьнк; наьна коч дIа а хийца; сихха Iочу а ведда; «нана йийрзай, нана йийрзай», аьнна; ураягIача даь-нанна мархIакхийтар. КIаьнка тIеххьа, хIама новкъа доацаш, когаша яхар даь (ГIайгIат кхайка хеза мукъадаьнна хургдар уж); хийцца дIаяха; кора тIара молхаш хьа а ийца; маьр-нана йолча хьалчуяхар Нувса а. Iаг бизза сиха дIакховдаяь молхаш ГIайгIата дIамелар. Уж яр шекарца кхехкаяь гIирингаш. Цкъа лоам нийсвеннача гуржий лора; дог лазача сага шекарца кхехкаяь гIирингаш дика хул, аьнна; хезадар царна. Цу хана денз; дIа а ца хадийташ, лелайора уж ГIайгIата; дика а хулар.

Молхаш менна кIеззига метта а ена, несас новкъостал а деш, гIанда тIа Iохайра ГIайгIат. ГIанд, цун мара нажа гударгах даь, лакхе тIа кхакха теха дар. Ший цIен-дас даь хиларах, боча дар цун из. Каст-каста хувцар цо гIанда тIа боалла кхакха; устагIан тIера баьккхачул тIехьагIа; шу даллалца дарбане ба, аьле. Ше гIанда тIа Iохайча, ела а къежа, аьлар йоккхача сага:

- ХIанз хIаьта а хургья хьона со дикагIа!

Юхе латтача кIаьнкага хаьттар даь-нанас:

- Хьан фу аьннадар хьогаI Ма доккха туржаI дар Iа укх цIагIа оттадаьр!

- ВIалла сага хIама аьннадацар. Са новкъост вола, дилла соца лела са ханнара кIаьнк вовзий шоанаI Цо вола а аьнна, царцига вахавар со. Тхо цига долаш, цхьаннахьара чувера цар воти. Са новкъост, ведда, дIатIавахар цунна. Цо из хьаьстар. Со бIаргавайна хургвацар цунна, сога хIама аланзар. Сона из чIоагIа новкъа хилар. Дика саг я цар даьци. Цо аьлар: «Ай, хьаьший ма бий вайцига; хьайвар хьаьстача доал изI». ТIаккха, чехка согахьа хьахьежа со бIаргавайна, дIатIа а вийха, хоза хьаьстар цо со. Сона а шоайчоа а цхьацца боккха Iаж а белар. Кхы тIа, дика хIама яийталаш вай хьаьшага, аьлар. Из иштта деце а, цо ший кIаьнк дукхагIа хьаьстача мо хийтар сона. Цигга дагадехар; вай цIагIа, сона дага а доагIаш, воти ца хинналга. ТIаккха аз лаьрхIар шуга хатта. Сона-м хацар из харцахьа дий. Шо иштта делхаргдолга хайнадаларе, хоаттарг а дацар.

Юха а хаьттар кIаьнка:

- Дукхаяха хьо, са нана, - цунгара Iомадаьдар цо из дош, - мичав вай воти; сенга вахав из; чу маца воа-гIаргваI

ЧIоагIа хала дар царна ца белхаш Iе, хIаьта а сатехар цар, тхьовра хинна сурт юха ца оттийта. Дикка сабар а даь, йоккхача сага аьлар:

- Вай а ма бий вотеш, Аьлабоарз а иштта кхыбараш а, - маьр-къонгий цIераш а яьха.

- Даьра, ба-кх, - аьлар кIаьнка, - дика а болаш-м. Со бIаргавайча, цIаккха Iийнабац уж, со ца хьоасташ, моллагIа енна а сона хIама ца луш. Уж чубахе шоай цIагIа Iобувш, со шоана юкъе вус.

Халла, ца елхаш сабар а даь, даь-нанас аьлар:

- Вай воти гаьнна вахав, вайна шортта хIамаш я, кастта цIа а воагIаргва.

- Даьра, хIамаш-м вайяраш а тоъарг ма яр; цIавоа-гIавалара из, - аьлар кIаьнка дог чIехкано.

- ХIама дергдац, кастта цIавоагIаргва, - аьлар ГIай-гIата.

Цо из оалашше, юкъеийккхар кIаьнк:

- Кхы юха-м гIоргвац хьона из. Нагахьа из юхаваха воле; хьоасталургва со цунга, велха а велхаш; юха ма гIо, аьнна. ТIаккха из, сох къахийтта, цIагIа Iергва. Эйяхь! Ма чIоагIа хьестаргва-кх со цо, - аьнна, велавелар кIаьнк.

Шийна ловр а хилча бакъахьа хетар а дар цо дийцар. «ТIаккха ховргда-кх са новкъосташта тха а воти волга», - йоахар цо ший бера хьаькъалца. Бера хар тамаш йолаш, хьаькъале къамаьл дар цо даьр. Цига кхы Iе ца луш, Нувса Iочуйолаелар. КIаьнк тIехьакхайкар:

- Юхаяла, гIа бехкалургба хьа, - аьнна.

Шоай сайре лостаяь, ханнахьа пхьор диа, хабараш дувцаш багIаш, цхьа фаьлг бийцар ГIайгIата Лома:

«Цхьан замалахьа негIий ара, цхьа кIаьнк а волаш, дахаш даи нанеи хиннад. Из чехка воккха хиннав. Цу юрта цун ханнара, даьи наьнеи цаI мара а йоацаш, йиIиг хиннай Хозни яхаш. Шоайла дукха безаш, хи йисте вIашагIбетталуш хиннаб уж.

КъайлагIа цу йиIигага бIаргкхоабаш, из йига гIерташ, цхьа хан хиннав. Юххера а, хи тIа йодаш, йодаяьй аьлано йоI. КIаьнк цхьаь хиннав, аьланца къовсавелча котваргвоацаш. Вокхан дукха новкъостий хиннаб. ЧIоагIа низ болаш саг хиннав аьла; цхьа хабар а хиннад цох дувцаш; фуннагIа дирах, йоккха топ тохе а, лергвоацаш; са ший дегIаца доацаш; цхьаннахьа лочкъадаь, геттара тешамерча моттиге улл цун, яхаш.

Аьланна чулатташ цхьа дика гIарбаш хиннай, цунна раьза йоацаш, из гоама а волаш. Цунца барта а ваха, аьннад кIаьнка: «Иштта хабар да хьа аьлах дувцаш, цун са мичад хьожаялара хьо. Аз, из ве а вийна, сай догдоаха Хозни мукъайоаккхаргьяр, хьо а мукъаяргьяр». Аьлана гарга йолаш, из тешаш хиннай гIарбаш. Цу аьлано яхар де а ца тугаш, цхьаннахьа чуйоаллаш йиIиг а хиннай.

Цхьан дийнахьа, аьла хоза чам болаш вола ха нийсъяь, аьннад гIарбаша: «Хьо Даьла денна тIем тIа ма вий, фу хул а мала хул а мича хов, бита безар Iа из болх». ГIарбашах тешаш, могаш цо шийна водар хулийтаргдац, аьнна хеташ, цох бIубенна волча аьлано аьннад: «Кхера езац хьа; вайна хIама хургдац; са са, дегIаца доацаш, тешамерча метте да». «Мичахьа да изI» - хьоастаеннай гIарбаш. Аьлано аьннад, из Iехае лаьрхIа: «Iо-о вай беша багIача кхора хена чу доалл». Iалаьмате йоккха, бIаь шерал а тIехъяьнна га хиннай из, шин сага мара мархIахувшаргйоацаш.

Шаьра хайнад гIарбаша, ше аьлано Iехаелга. «Сабарде Iа, мича гIоргва хьо, хIанз-м са кара ма вий хьо», - аьнна, яха гонахье цIенъяь, кIир теха, хоза кийчбаьб цо кхор. Из дайнача аьлано хаьттад: «Малав из даьрI». ГIарбаша ше я аьннад. «Ай, Дала ма яккха хьо дIа, - аьннад аьлано, - селлара Iовдала хул сагI Мел Iовдала хилча а, хьаькъал тIа йоагIа ха укх коа ма яьккхайий Iа. Са са цу ишттача метте хилча, со венна дукха ха хургьяр. Из-м хьашт мелд тешамерча метте да, кхера езац хьа». Кхы цIаькха ше хаьттача; дегабуам бир кхераш; хIама ца оалаш, Iийнай из; аз хIанз а кхалнаьха кетарло гучаяьккхаяц хьона, ший дагахьа а аьнна.

ХIаьта денз хьа, чIоагIа гIайгIане а йолаш; дилла мо, ший аьланна товр а дувцаш; аьттув болаш ха нийсъелча, са доалла моттиг ха лаьрхIа; къахьегаш хиннай гIарбаш. Иштта гIарбаш лелаш, аьлано хаьттад: «ХIаний хьо сел гIайгIанеI» ГIарбаша жоп деннад: «МоастагIий дукха ма бий вай; со кхер, из хьа са доалла моттиг ха а хайна, вайна хIама дар. Цудухьа, хьогга вай из къамаьл хилча гIоне, сай са чура дIадаха мо кхераш я со».

Цигга аьлано йийцай гIарбаша ший са дола моттиг: «Цхьан лакхача лоам тIа сармак ба. ТIакхаьчар гIадбаха дIакхоалларгволаш; меца а, бирса а, низ болаш а ба из. Цунна чуйоалл чона кIопилг, цу кIопилга чу - хьаргIан кхо кIориг. Из да са са. Тешамерча метте дийI» - аьнна, велавеннав из. «Даьра, да, дукха тешамерча метте-м, хIанзчул тIехьагIа паргIата хургья со, кхы сай са а дуаргдац, хьона хIама хилар кхераш» - аьннад гIарбаша.

ТIаккха, ма хулла чехкагIа, кIаьнкага шеддар дIадийцад цо.

Ше фу леладу а ца хайташ, нахага хийттад кIаьнка: «Сармака тIаводаш герз малагIа деза, мишта кийчвала везаI». Юххера а цхьанне аьннад: «Герз дукха мара цахиларах, юхеваха саг цо дIакхалланза вутаргвац. Чура, дийна волаш, араваргвола оагIув е еза. Хьога топа молхах йизза кIопилги, цIитохи, хье чухувшшал, сармака дIакхоаллаш аттагIа хургболаш, хьай дIоахха-ла болаш, аьшка, педи хила деза. Сармака духхьала, корта болча оагIорахьа, тIагIоргва хьо; юхе дIатIа а кхаьча, хIа аьнна цо баге хьалъайешше; аьшка пед IотIабийха; дIатIатоссалургва хьо. ТIаккха цо хьо дIакхоаллларгва. Кер чу кхоачашше, Iа чехка молха чудола кIопилг эккхийтаргья, хье педа чура ара а ца воалаш; цигга сармак эккхаргба, беха дIабодаш».

Сармака дIатIакхаьчача де дезар Iомадаьд кIаьнка, геттара шаьрдеш. Цхьаккха гIалат доацаш, шийна из дулургда аьнна хийтача, цунна духьалъотта вахав из. ДIатIакхоачашше, йоккха баге хьалъай а яь, дIакхаь-ллав сармако кIаьнк, ший аьшкан педаца. Шийна хьий-хача тайпара, сармак эккхийтаб кIаьнка; тIаккха, чона кIопилг хьа а ийца, цIенгахьа вийрзав. Юрта кхачале; дош дий а мича хов аз леладер, фуд хьежача бакъахьа ва-кх со укх чу, аьнна; шорттига загал хьа а баьккха; саббаре кIопилга ногIар хьалъайдаьд укхо. Сердал бIаргаяйна, цхьа кIориг араэккха гIертай. Укхо чехка ногIар IотIатеха, корта юкъебаха, из еннай. ДIа цIагIа-ра аьла, цIаьхха дог дIалаьца Iохайнав. Каст-каста из волча чуйодаш хиннай гIарбаш. Ер дIачуяхача, бос баха вагIа аьла вайнав укхунна. Хайнад гIарбаша кIаьнк сина тIакхаьчалга.

КIезиг-дукха цу балхах дегабуам беш-м аьла а хиннав, бакъда хIама аьннадац. Цигга чуийккхав кIаьнк, бе йоаллаш вож ши кIориг а йолаш. Из шийна бIаргагушше, гIатта венав аьла. КIаьнка кIоригий къамаргаш Iайдай - аьла вежав. ТIаккха цхьа кIориг йийнай - аьла вIаьхвенна вежав. ШоллагIъяр а йийнай - аьла веннав. Дукха халкъ хиннад цун набахта, бехк боацаш лаьца. ГIарбаша новкъостал а деш, из деррига адам а ший догдоаха йиIиг а мукъадаьккхад кIаьнка. Цигга, наха дехар даь, цар аьла хиннав зIамигача сагах».

Даь-нана фаьлг бийца йоалашше, цун кара тхьайсар Лом.

ЛОМА ДАЙНА ГIА

Даь-нана шийна сармаках бола фаьлг бувцаш ягIаш мо хетар Лома. Цигга дагадехар; со валар-кх из сармак бийнар, аьнна. ТIаккха арара оаз хезар: «Сармак бе болхаш нах ба, воагIар вола», - яхаш. Чехка ГIайгIата шалта хьаийца, из юкъах хьоарчаяь, магIа чу дIаоттаяь латтачара топ хьаийца, баламах элла, сармак бе ваха кийчвалар ер. ЦIаьхха дагаийккхар: «Даьллахь, селла зIамигача аз фу дергда цига», - аьнна. ТIаккха, ше зIамига хиларах, догьийшар. Цигга ГIайгIата бийца фаьлг дагабеха, ше-шийца аьлар: «Со мегаций цу фаьлга тIара кIаьнк мо хила». Цу сахьате, ше а цецвоалаш, воккха хилар. Кхий чура говр ара а яьккха, нувр а тилла, болхача нахаца ваха лаьрхIа, коара араваьлар Лом.

Ер араваьлча, гуш хIама дацар. Юхерадар мара ца гуш, бийса баьде яр. Укхо ладийгIача, нах дIаух аьнна хетача оагIорахьа йолхача говрий таташ хезар. ТIаккха царна тIехьакхе лаьрхIа говра гош а тоIадаь, шод техар. Геттара чехка меттагIаръийккхар говр. Укхо сихагIа мел лоал, хьалха йолхача говрий тата чIоагIлора. Цох хайра болхарашта ше тIехьакхувш латтилга. ТIехьавоагIа ер хоавелча, вокхар говраш сихйир, кхо ца еш укхо а лаьллар шийяр. ТIаккха хетаделар: «Говра тIаваьгIа ца хилча, ма дика хов сона говр хахка а, тIера чу ца вожаш вагIа а». Наггахьа даь-вошас хьалаьца тIахоавар мара, говраца хьакхашта вацар Лом. Бакъда, бежа тIахувшавеш, цхьа бахьан Iомавеннавар биъ ког болча хIаманна тIавагIа. ТIаккха дагабехар нанас бийца фаьлг. Цигга аьлар ше-шийца: «Фаьлга тIа фуннагIа дулу». ХIанз даь-нанас бийцача фаьлга турпал хетар укхун шийх.

Цу уйлаех воаллаше, хьалха болхачарна тIакхийра Лом. ТIабагIачар лахка ца езаш, говраш шоаш сихъелар, шоай оамалах укхунъяр хьалха ца ялийта. ХIаьта а укхунъяр хьалхаяьлар. ВIалла лаьгI ца луш, дIахо а ше ма йоддара яхар, тIа-тIехьа гаьнайоалаш. Цхьаькха говрашта тIехьакхийра из, царел а хьалхаяьлар. Дукха ха ялале, кхоалагIа йолхачарна тIакхийра. Царел а хьалхаваьлар Лом. ТIаккха хетаделар: «Ма доккха оарц да ер даьннар. Акхар-м бувргба цаI меттел, кхо сармак а. Дика да-кх, иштта барта хилар».

Тоъал никъ баь, ер юхахьежача, тIехьа саг вацар. Говр соцаяь, ладийгIача; хьалха-тIехьа хозаш а гуш а хIама дацар. Тхьовра мо баьде йоацаш, гаьнна хIама гуш, сийрдагIа яр бийса. Лакха боацаш, айбенна, харбаза дакъилг мо бутт а бар. Цкъарчоа кхеравелар ер. ТIаккха; фаьлга тIара кIаьнк миссел веций со, сенах кхера веза са, аьнна; дIахо лаьллар ший говр.

КIеззига укхо никъ бича, цхьан шаьрача метте кхаьча, тIаккха водаш-водаш йоккхача юрта кхаьчар. Наькъ тIа а коа а гуш саг вацар, наггахьа Iахаш жIали хозар. Бийша бада хургба уж. Новкъарло ю хургйий-хьогI аз наха, деча таташца а Iехадеча жIалешца а, аьнна; ма хулла тата дужадаь, говр баь тIа гIолла лаьлла, юртара араваьлар ер. Юрта йистерча коара, цIаьхха, жIали Iаьхар. Шорттига цунгахьа дIавийрза: «ДIадала, ма е гIар; аз тхоай Борзиг Iодоаладой; цо во лозадергда хьо», - аьлар укхо. Шоай Борзиго еттаргйоацаш; укх дунен тIа жIали хургдац, аьнна; хетар Лома.

Дукха ха ялале, цхьаькха юртах а чакхваьлар ер. Иштта водаш, доккхача аьленна тIакхаьчар. Хийцца цу чу бодаш, никъ бар. Новккъа дIачулаьллар укхо ший говр. Духхьал чу ца бодаш, пIендарашца бодаш хиларах, дукха хIама ца эшаш, шаьрача гIолла бода аргдолаш, бар из. ХIаьта духхьал кIалбоалаш мо, лоаца боацаш, бIаьха бар. Цу сахьате дIакIалваьлар ер. КIал, чугIолла IодоагIаш хий а долаш, жагIа а уллаш, шера атагIе яр. Говра тIера весса; цунга хий а малийта; кулг-юхь дила ше а менна; юхатIахайна, чугIолла говр хьал-Iо лаьлла; хи гечув леха, хих ваьнна; дIаховахар Лом. УрагIбодар, ер кIалваьннар мо, никъ; дехьарча бердах ца хилча, из ба аргдолаш. Цу новкъа урагIвахар Лом. Ахангара денз хьал цу берда тIа гаьнаш ягIар; тIаккха хийтар укхунна; укхаза хургба-кх из сармак, аьнна. Дагара дIа-м цIаккха а баьннабацар цунна из. Топ кийчъяь, дIаховахар ер. КIеззига хьалвахача цIа дар, гобаьккха карт а йоккхий дахчан коанаIараш а йолаш. Говр юхаэза соцаяь, кхерам бий хьажа ладийгIар укхо. Тата доацаш, ер цец а воалаш, шорттига еллаелар наIараш. ДIахьежача, наIараш еллаш баьллар даь-наьна фаьлга чура сармак бар. «Ш-ш-ш», аьнна, говра фоартах кулг хьекха; тата дужадаь; топ бIарге лаьцар укхо. ТIаккха дIакхайкар: «Сармак, хозий хьона, тха юрт хьо бе араяьннай; со а царца ва». Вож, цкъарчоа, юха коа чуболабелар; тIаккха, кхувргдац аьлча мо, духхьала ер латтачахьа тIаболабелар. Соцаш, болалуш боагIа из: «Мичад шоI Хьадувла! Цкъа йийллача багенца; аз шеввар дIакхоалларгва шо», - аьнна; адамий меттала йистхилар. Цо, тIакхоаче, кхоалларгва-кх, аьнна; гаьнтIехьашка лечкъар Лом. КIеззига сабар даь; фу хилар-хьогI цох, аьнна, ер дIагучавоаллаше; сармако, баге айяь, цIи хьааратехар. Ер юхалечкъар. ДIа-гучавоалашше а, сармако цIи хьатохаш; ер лачкъаш; цкъа-шозза кхы а дир цар из. «ХIанз мо цо цIи хьатIаетте, воагаве а тарлу-кх», - аьнна; топ техар укхо сармака бага чу. Вокхо кхы цIи аратоханзар. ТIаккха; меттахьа хийла хьо, аьнна; топ бIарге лаьца; лака тIа пIелг биллар укхо. Цигга; шеддола хIама Дала кхеллад, яхаш; нанас даь къамаьл дага а деха; топ ца тохаш Iохийцар. ЦIаькха а кхайкар ер сармакага: «Коа чубаьле а, къайлабала; са новкъостий тIакхоаче цар бувргба хьо». Ловра укхунна из ца бувш бисар. Вокхо мухь техар: «Волле дIавала укхазара, са бIу тIакхоаче, лозоргва хьо».

Цо унзарваьккха сомаваьнна; меттара хьалхьежача; бIаргабайра Лома; «Даьлах тийша ва са кIаьнк», яхаш, даь-нанеи; йист ца хулалуш, лоацаелча мо, латта нанеи.

- Нана, доккха хIама дар сона дайнар, - аьнна, даь-нанна мархIакхийтар кIаьнк.

- Дала диканна долда, хIама дергдац, гуш хул уж мо йола гIа-набараш, - аьнна, тоIIаваь кIаьнк мархIа а велла, аьлар ГIайгIата: - Хьадувцал, фу дар цигаI

КIаьнка дIадийцар шийна дайнар.

- Дика ярий хьо тIаваьгIа говрI - хаьттар ГIайгIата.

- Яр!

- Цул дикагIъяр-м, даьра, эцаргья ший кIаьнка нанас, - аьлар даь-нанас.

ШоллагIча дийнахьа араваланзар Лом, даь-нана араяьлча наьнаца хулаш, нана араяьлча ГIайгIатаца ху-лаш. Дика могаш а вацар.

КхоалагIча дийнахьа ГIайгIата аьлар:

- Хьо ара ца воала тоъал ха я, хьа новкъост а хьоца ловзараш а сагота хургба, вахе сакъерда хьайна царца!

ТIаккха кIаьнка хаьттар:

- Нана, боккъонца воагIаргвий вай воти цIаI Маца а воагIаргва изI

Цкъарчоа, шеддар долчча тайпара дIадувца елар ГIайгIат; тIаккха, кIеззига уйла яь, ше-шийца аьлар: «Даьллахь; хьа да дийна вац, наха вийнав, яха дош; сайгара хозийтаргдац-кх аз укхунна. КIезиг-дукха цун сакхийнача гIолла, дIадувцаргда-кх оаха из, нах а мича Iергба укхунга цох хIама ца оалаш», - аьнна, сабар а даь, аьлар йоккхача сага:

- Вай воти кастта цIавоагIаргва!

Даь-нанас аьнначох тийша, Лом ловза вахар. Ер воагIаш бIаргавайча, новкъостий гIадбаха духьалбаьхкар. «Селхан хIана вацар хьоI», - аьнна, хаттар даь, дIахо ловза айттар бераш.

Делкъелца лайза а лайза, шийца новкъост а волаш, чувера Лом. Делкъел тIехьагIа догIа а дийлха, кхы ловза даханзар бераш.

Цхьан дийнахьа ловзача берашта юхегIолла тIех-воалаш; тIавена, хоза бераш а хьаьста; харцахьа ма лелалаш, аьнна; массанена Iажаш бенна; вахар берашцарча цхьан кIаьнка да. «Тха воти цIавеча, цо а лургба вайна Iажаш», - аьлар Лома. Цу берашта юкъе вар, акхарел хан воккхагIа а волаш, КIанто яхаш цIи а йолаш, цхьа аьрдагIа кIаьнк. Цо аьлар:

- Хьона хов хургдолаш дац шоай воти мичав. Тамаш я-кх из цIавоагIе!

- Нанас йоах из цIавоагIаргва. Хьона сенах хов, из цIавоагIаргвий-вацI - велха а гIерташ, тIавийрзар Лом цу кIаьнка. - Хьайна хой, хьаала из мичав!

Цунга ше из аьнна дехкеваьнна хургволаш вар КIанто.

- Аз-м бегаш бора. Даьра, воагIаргва из-м цIа; нанас яхе. Бакъда хьона соначул дикагIа цунна из ховлга, - яхаш, Лом тевора кIаьнка.

Чувеча цIагIа дIадийцар Лома шийна хезар.

- Ба а ба хьога цо баьраш бегаш. Цунна фу хов, хьо Iехаве ваьллав из, - аьнна, дIатешавир из даь-нанас.

МоллагIча хIаманца Iехавелча; дицлургдар-кх укхунна из, аьнна; Лома говр эца лаьрхIар ГIайгIата.

Iуйрийна эшачунга хьежа баьлча, воккхагIа вола маьр-воI волча яхар ГIайгIат, шийца кIаьнк ийца. Коа цхьацца кулгаш детташ воаллар Аьлабоарз. Безаме духьалвена, ГIайгIатага Iуйре дика йийца, кIаьнк а хьаьста, дIачубигар цо уж.

Шоаш Iохайшача, йоккхача сага аьлар:

- Со енай, Буро тIа дале а, Черсашкахьа дале а, хьалхагIа водача сагага укх вай кIаьнка бакъ эца ала. Цхьа моллагIа йола бакъилг пайдана а яц. ДикагIа йолча говрех хила еза из, черсий яле а, Iарбий яле а. Мах новкъа бац, дикача говра вIалла мах баь а варгвац. ДIабийххар ба цун мах.

- Мах-м сенна бувцар! Цхьан кIира говр дикаяр-м, даьра, йоалаергья воте ший веший-воIа, - аьлар кIаьнка даь-вошас.

Лом, цу къамаьла раьза волаш, вела а къежаш, вагIар.

Чай мала, аьнна, нус хьайзача; Iуйрийна хIама диа дукха ха а яц; совнагIдар новкъа а хул, аьнна; йоккха саг чуяха гIеттар.

- МоллагIа вале а, шаьрачахьа водаш саг хуле хайта, бакъилг эца ахча дIалургдолаш, - аьлар ГIайгIата, ше чуйодаш.

- Нани, - аьлар Аьлабоарза, - ахча сога хургда, сагота хила езац хьона!

ЛОМА БАКЪ ЭЦАР

Хьалха доагIача кIирандийнахьа, шийца юртара цхьа новкъост волаш, ГIаьбартой мехка базар тIа вар Аьлабоарз, шийна ГIайгIата тIадилла гIулакх кхоачашде ваха.

Дукха яр говраш; хана чу енна а, къона а, къаьна а. Массанега хьожаш, чакхбаьлар ераш. Дика говраш шортта яр, бакъда акхарна хетараш яцар. Иштта ераш лелаш, кагбеш бувцача гIалгIай меттала цхьан сага хаьттар акхарга:

- Дукха ха я аз шо зув. ЧIоагIа ма хьежий шо говрашка. Фу эшаш да шоI КораягIаций шоана езарI

Буро тIа гIалгIашца а ваьха, дукха ха йоацаш ший мехка цIавена, черсе хилар из. Акхар шоай гIулакх дIадийцача, цо аьлар:

- Укхазара гаьна йоаццаш, говраш лелаеш моттиг я, цига хул езза тайпара бакъ а говр а. Шоана бакъахьа хете, цига гIоргда вай, сога говр-ворда да.

Аьлабоарзар, раьза хинна, черсечунца бахар уж. Из яр лаьрххIа говраш лелаю моттиг. Коа воалашше, цхьаккха хьайба а голе, говраш лело моттиг йолга ховргдолаш яр из. Хозар говрий терсар, етталора цар хьадж, лелаш тенна бодж а яр.

Бодж лелаяра ший бахьан дар. Говраш кхоабача шурткъа яхаш аькхилг хул, царца сакъердалуш. Саг воаца ха нийс а йий, говра тIагIолла а чу-кIалда а удаш, цунна гIадагIилгаш доахаш, кес а цIог а доIаш, кIажиргаш еш, ловз из. Говр; цох унзара а яьле; латтача тувсалуш, етталуш хьувзашше; чопах Iойода. Боккхача гон тIа хаьхкачул чIоагIагIа, кIаьдлу из; геттара унзаръяьле а хул. Иштта низ бу шурткъо говрашта. Бодж йолча итт кха дIоаххала Iец шурткъа, хIана аьлча чIоагIа унзара хет цунна бодж, цунах йоагIа хьадж вIалла лоа а лац. Iулаца дIа ца йохийташ, цу гIулакха лелаю бодж, говраш кхоабача.

Цига доал деш волча сага тIабаха, новкъоста талмачал деш, дIадийцар Аьлабоарза шоашта эшар.

- Хьожаргда вай; бекъий а говраш а шорта я; понегара йолаенна беза мухь кхухьачарга кхаччалца, - аьлар фусам-дас.

Ер мегаргья, ер мегаргьяц ца оалаш; хьожаш чакхбаьлар ераш. Шоаш гон тIа кхаьчача, фусам-дас хаьттар:

- Еций шоана хета тайпаI

- Иштта Iолатта бекъий белгалъяьй оаха, царга хьожаргда вай, - аьнна, Iоболабелар Аьлабоарзар.

Дукха йоккха йоацача оагилга чу йоаллар йиъ бакъ. БIарг тIаотташ яр цу юкъера шиъ. ЦаI - цIаста мо цIе, шоллагIъяр - кера, шаккхе дынбакъ яр уж, черсий говрех. Вай мехка дикагIа лоархIа тайпа дар из.

- Цар фу мах ба хаттал, - аьлар акхар хьалхаваьннача черсечунга.

Цо талмачал дир. Вокхо шоай меттала дийцар. Дувцар ца хой а, акхарна тамаш елга ховргдолаш, корта лестабора юкъелаттача черсечо.

- Укхо ювцар йоккха мах я! - аьлар цо, хьатIа а вийрза.

- Фу йоах цо, цIи яккхалI - аьлар Аьлабоарза.

Вокхо беха мах хьааьлар. ХIара бакъах бехаш хиннар гIаьххьа кхыйола ши бакъ эцалургйола мах бар.

- Дукха дех цо, мах бохабе беза алал цунга, - аьлар акхар.

ТIаккха, говрий даьна дIатIа а вийрза, юкъелаттачо аьнначох кхоачам боацаш мо, Аьлабоарза аьлар:

- Минога, минога пиросиш, так нилизя!

Юкъелаттачо а дIакхетавир из; ераш хьаьший ба, акхаргара дукха мах беха йиш яц, аьнна. ДIадийца-хьадийца, юххера, бувцача маьх тIара дикка Iоваьлар говрий да. Кулгах кулг теха мах баь, ши бакъ хьаийцар акхар: цIеяр - Аьлабоарза, кераяр - новкъоста. Уж ши бакъ ворда тIехьа а тесса, юрта хьалчуболабелар уж. Акхарна хьалхаваьннача черсечо аьлар:

- Садовш латт, тхацига бийса яьккха, Iурра цхьана хьалгIоргда вай Буро тIа кхаччалца, со хIаьта а укх говра-вордаца кхоана цига водаш ва.

Буро тIа ваха ший гIулакх доацашше, аьннадар из черсечо, царна дизза гIулакх дар духьа, тIехьагIа гуча а даьлар из. Цу тIагIолла дика хьаший а хилар акхарех.

Аьлабоарзар раьза а хинна, бийса черсе волча яьккхар цар. Дика-бакъахьара дезал бар уж, цIен-нанна а цхьадолча берашта а кIеззига гIалгIай мотт ховра. Цхьацца дувцаш, хоза сакъийрдар цар цига. Дика пхьор диа, Iобийша салеIа, сецца кийчдаь фетхилг а кхаьлла, Буро тIа баха арабаьлар Аьлабоарзар.

Делкъелцца никъ а баь, говраш яжийта а, царга салаIийта а, шоашта хIама кхалла а сайцар наькъахой цхьан IодоагIача хин йисте. Цигга са а леIа, дIахо-бахар.

Лоамашта кIал уж кхаьчача хана, садовш латтар. Баркал а аьнна, черсе Бурогахьа Iочу а вахийта, говрий юхь лаьца, урагIболабелар Аьлабоарзар.

ЖIайрахьа гаргарча наьхацига бийса яьккха, шоллагIча дийнахьа сарахьа цIакхаьчар уж. Водашше, ГIайгIатарга вахар Аьлабоарз. Сайрийна чубенача божанна гIулакх деш боахкар уж, кIаьнк коа новкъостаца ловзаш вар. Даь-воша вайча; духьалведар Лом; воккха воти воагIа, аьнна. ТIехьайоагIа бакъилг яйча, юхаозавелар, эхь хийтта. Цунна ховра из шийна йоалаелга. ТIаккха бежкарта чуведар.

- Нана, воти говр йоалаеш воагIа, - аьлар цо.

Хьайолаелар ГIайгIат. ХьатIакхоачашше, сурт мо йола бакъ бIаргаяйна, гош мелденна, сецар. КIаьнка хургдола товр дагадеха, сов гIадъяха дар цун из.

Аьлабоарза сайре дика йийцар.

- Дукха вахалва, воI! ЦIакхаьчар шо, оаха-м саготдаьдар шо дукха говш санна хеташ, - аьлар ГIайгIата.

- Гаьна моттиг ма йий из Черсий мохк. Буро тIа бовзача нахага гIолла хьежача, кхы пайдана хIама вIаштIехьа ца даьнна, цигахьа Iоаходахадар тхо. Цу базар тIа говр ца нийслуш тхо лелаш, гIалгIашта юкъе ваьха черсе а кхийтта, цо гIулакх дир тхона, - аьнна, шоаш леладаьр а хIана хьебеннаб а дийцар Аьлабоарза.

ТIаккха бисмал дийша:

- Ираз долаш хилва хьо, хьа бакъ а хийла иштта иразе, ма хетта мутIахьа хийла хьона ер, - аьнна, юхе латта веший кIаьнк хьал а ийца, бакъилга IотIахоавир Аьлабоарза.

ГIайгIата бакъилга юхь лаьцар; караръяьнна йоде; кIаьнк шаьра мичав, аьнна.

- ХIама дергдац, нана; сабаре оамал йолаш хьайба да ер; биъ кога юкъе воалле а, кхера ца везаш, - аьлар Аьлабоарза.

ТIаккха, ший бе доахка дирста ганаш ГIайгIатага дIа а денна, аьлар:

- Иштта, юхь дIа ца хецаш, хьал-Iо лаьлле; хьакхашта валийта Iа кIаьнк. Хиннача дас кIеззига Iомаяь а я ер.

Тхьовра денз акхар лелочунга хьежаш латтача Лома новкъоста аьлар: (хьалхагIа а йистхиннавар из; царна, хьахьажа мукъа цахиларах, хезадацар)

- Воти, тха дада верий цIаI

Цун даь-да вар из, Аьлабоарзаца базар тIа хиннар.

- Аьъ! Хьо ва из, ЦIокъ!I Ай, Дала воахаве хьо; даьра, вера, хьона еррамо бакъ йоалаеш-м. Аз-м хьо зийна а вацар. БIаргавайнаваларе, тхьовре дIааьнна хургдар аз хьога, - яхаш, кIаьнка бехказвувлаш вар Аьлабоарз. - Вадалахь, чугIолахь, дада сагота хургва хьо цIагIа воацаш!

Гаьна бахацар уж. Юрта дехьа йисте бахе а; чехка чукхоачаргволаш, дIаийккхар кIаьнк; тIехьашкахьа когаш хьал а детташ. Ер чувеха йоагIа нана, кIаьнк бIаргавайна, сецар. Нанна дIатIакхоачашше, кIаьнк а лаьгIвелар.

- Саца везац хьона, хье ма водда дIачугIо! Мел хоза я хой хьона дадас хьайна йоалаяь бакъилг! - аьлар нанас.

Сов масса водаш ца соцалуш, тIехъийккхача кIаьнка нанас ду къамаьл кхетадинзар. Цунна шаьра ховра, наьна къамаьл ийцача говраца дувзаденна хургдолга.

Ер чуваьлча, коа каразах дIатесса латтар малх мо хоза бакъ. Дукъ деш а, ваха-ва везача хана тIаховш а, говр яр цар, цудухьа говраца хьакхашта вар ЦIокъ. Юхь лаьце дIайига ховра, цхьаннахьа лохачахьа дIаоттайий, тоссавеле тIа а хайя, боларагIа а йортагIа а лалла ховра. Водашше, Фетка аьнна (из цIи дIа а яхар цох), фоартах кулг хьекха хьаста а хьаьста, бакъ хьаяста эттар ЦIокъ. ТIавена кIаьнк вовзаш цахиларах, озаенна яр говр, бакъда таккхалча латтар. Ер бакъ хьаяьста воалашше а, хьалчукхаьчар нана, цIагIара да а хьаараваьлар.

- Дадас сона йоалаяьйий ер бакъI - хаьттар кIаьнка.

- Йоалаяьй! - жоп делар дас.

Бекъа юхь лаьца хийцца даьна дIатIа а ваха, тIахоаве со, ала велар из. Сов гIадваха, ше фу леладу хацар.

- ДIалацал, - аьнна, даьга дирст дIа а енна, - цкъа дадайна баркал ца аьлча, цунгара бокъо ца йийхача, нийса дац, - дIачуведар кIаьнк.

ВиIий-воI чукхаьчалга хайна, хьааравоагIа даь-да хьатIаэттар.

- Дада… - аьннача висар кIаьнк.

Из фу ала воалл хайнача даь-дас аьлар:

- Хьона ийцай, Дала аьннадале, хIанз тIа а хоавергва!

КIаьнка кулг лаьца дIа а ваха; хьалъайваь, виIий-воI говра тIахоавир даь-дас. Говра юхь лаьца латта воI, даьх бехк хийтта, дирста ганаш фоарта хьалтIатайса, говр дIа а хийца, дIаховаьлар. Цунна куст а дацар, даьна хьалхашка ший кIаьнк тIавагIача говра юхь а лаьца латта.

КIаьнк, ше говраца хьакхашта хиларах, дIакхайда дирст хьабе а елла, бокъонца вола баьри мо дIанийсвелар.

- Хийцце дIаяхийта Iа! - аьлар даь-дас.

КIаьнка гош тоIадаь, чехкача боларца йолаеннача говра хайра, тIавагIа баьри зIамига вале а, доал дулургдолаш волга. Цудухьа духьале йоацаш йодар. Гуш дар, ше лалла хов баьри говра веза, яха кица кIаьнк дика лорадеш волга.

НаIарга гIолла бакъ хьал-Iо а лаьлла, тIера Iотос-савелар ЦIокъ.

- Бакъилг наькъа ена кIаьдъенна я; хоза кхаь когах баргал техе, дIахеца, яжаргйолаш; вайцига хьаIомаял-лалца мела йита йиш яц из, - аьлар даь-дас.

* * *

Дукха адам гулделар цу сарахьа ГIайгIатарга, цунна дика хетийта говра ловца баккха ухаш. Лом вар, вIалла бекъа дирст дIа ца хецаш, из яжийташ, хьоасташ, чIоагIа цунца сакъердалуш. Бийса яххалца бIаьхача мушах наIарга дIа а йийхка, каст-каста хьожаш, яжийтар цо бакъ. ТIеххьара хьаьший чубахача, хьачуйоалаяь, фуъ билла, дIаоттайир дилла ше хургйолча. ТIаккха Iобийшар.

Лотабаь бага бе а белла, Нувса а яьккха, цкъа-шозза говрага хьажа яхар цу бус ГIайгIат.

- Йовзаш йоацача мотте дIаIомаяллалца, журалах хьарча а цох ког чубаккха а тарлу, шин-кхаь бусса иштта хьежа деза вай, - йоахар йоккхача сага.

Iуйрийна меттара гIотташе; араведар Лом; со сайна воте ийца говр йолча вода, аьнна. Из бIаргавайча, бежкарта йоаллача ГIайгIата аьлар:

- Говра гIулакх де воагIа хургва хьо; аз тхьовре дIаараяьккха, баь тIа яжа дIайийхкай из. Волле, со а йоагIа хьоца, цхьана долх вай бакъилг йолча.

Йодашше, хьехар дора даь-нанас кIаьнка:

- ЦIаккха тIехьашкара тIа ма гIолахь говра, фуннагIа яле а, шийна тIадоагIар фуд ца ховш, мIарга тоха тарлу цо, иштта я дукхагIа йолча говрий оамал. Шорттига хьалхашкахьара дIатIа а вахе, хье воагIилга дIа а хайте, цIи а яьккхе, хоза хьаста а хьаьсте, хьалоацаргья Iа. Цхьа увзалуш, кхераш ма хилалахь, хьо шийх тIехваьнна кхерилга хайча, ца тоха а лата а Iомаяла тарлу говр.

- Нана, фу цIи тулларгья вай бакъилгахI - хаьттар кIаьнка.

- Хьа даь-вежарашка хаьтта тулларгья вай, - жоп делар йоккхача сага.

Цу дийнахьа массане барт а кхийтта, Ды аьнна цIи тиллар бекъах.

Иштта а цIаккха вIашагI ца къаста ши новкъост вIашагIкхийтар, цIагIа эшачунга хьежа баьлча, дилла шоаш ловзача метте. Тахан цхьаь бацар уж, говрашца бар. Гаьннара яйза, Iаха а Iаьха, вIашкайолаелар бакъилгаш. ВIашкакхоачашше, хьадж а яьккха, батамаш вIашкахьекха айттар. ТIера Iобесса; баргалаш теха бакъилгаш дIа а хийца; уж геттара могаеш; шоаш царца де лаьрхIар дувцаш; шоашта ховча, берий кхаьча даланза долча хьаькъалца къамаьл деш; сакъийрдар цар. «Сагота хинна хургья ераш, - йоахар бакъилгех, - бийса къаьста яьккха». Делкъийга хий а моладаь, цIенгахьа бийрзар новкъостий. Болхаш Лома аьлар:

- Чуваха фу де воалл хьоI Тхацига долх вай!

ЦIокъ раьза хилар.

НаIарга говраш дIа а хийца, дIачубаха хIама диа, юха а говраш йоажае бахар Ломар.

Сарралца уж йоажаеш цхьана а хинна, чубахар.

Шин-кхаь денна кхы а леладир цар из. Дикка тIавагIа а ховш; хийцца боларагIа а чоаболагIа а говр лалла Iомавелар Лом.

ГIайгIата аьлар виIий кIаьнкага, шоаш Iобувшале хьалхха:

- Бакъилг а ийца, кхоана нокхарашка хьажа гIоргда вай.

- Сай новкъостага ЦIокъага ала мегаргдийI - хаь-ттар кIаьнка. - Аьлча из а воагIаргвар вайца, ца хойте новкъа хургда цунна.

- Кхоана аргда Iа, хIанз Iодувша деза, - аьлар даь-нанас.

- Со ханнахьа гIоттавелахь, - аьнна, кIаьнк дIави-жар.

Iурре гIетта, бакъ араяьккха наIарга яжа дIа а йийхка, новкъост волча вахар Лом, шоаш бакъилг а ийца нокхарий долча болхилга дIахайта.

- Сабарделахь, - аьлар ЦIокъа, - цIагIа аргдар аз се вахийта!

ТIаккха, чехка цIагIа дIачу а ваха, хьааравера.

- Цхьана долх вай, - аьлар цо гIадвахача оазаца.

Новкъостацара къаста безам бацар цун. Лом чувера.

ГIайгIатар дIаарабоалашше, ЦIокъ хьа а вена, бахар уж. Царна тIехьа жIали а додар. ГебагIа боалла гIадж бе йоаллаш, юкъах шалта а уллаш, бартало ГIайгIат а йодар. Хано а саготоно а букаръерзаяь яле а, наггахьа дего низ бой а, хьашт мелд лелалуш яр йоккха саг.

Баха хьалкхаьчар уж. ГIайгIат нокхарашка хьажа эттача, шийна Iомавала лаьрхIа, Лом цунна новкъостал де велар. Мичча оагIорахьа говраш яле а, царна тIера бIарг ца боаккхаш, говраштеи нокхараштеи юкъе хилар Борзиг сарралца, царех нокхарий лорадеш мо.

Шоаш боахкаш, эгIаздахано нокхармозий хьайзача; оалар ГIайгIата:

- ЧIоагIа кIаьда а сабаре а хила веза акхарца, ераш корзагIдаргдоацаш.

Цу шера дикка нокхарий а дийбар, шортта модз а даьккхар ГIайгIатар. Ераш иштта лелашше, Iан ха хьакхаьчар. Ахка хьадалцца шоашта тоъал модз а леладе нокхарий а юхедита, совдар дехкар цар. АргIа а елле; эцар наха царгара цIена да, яхаш, модз а; дика да, яхаш, нокхарий а.

Лоам, дукхагIча хана, Iа чIоагIа хилацар. Лоа делхаш, мух хьекхаш, ха телха ца хилча; хьайбаш дийнахьа ара хулар дажаш. Ди айделча, хи тIа югар кIаьнкаша шоай говраш. Сайрийна пхьор а дуллаш, латта моттиг цIенеи екъеи хулийташ, кхееш бар уж шоай бекъий.

Маьлха босенашка, дукхагIча хана, лоа доацаш хоза хулар; хьовхье йолча лоа а гIор а хулар. Iуйрийна малх лакхбаллалца, лай тIа соалозаш хехкаш, ша тIа маркъилгаш кхестаеш, ловзар бераш. Соалоз хехкачарна юкъе, массагIа а гаьнагIа а водар Лом. Иштта, маркъилг кхестаечарна юкъе а, тIех вар.

Маркъилгаш хулар дахчах а гамажа е истара муIех а яь. Уж кхестае етташ хулар шодамаш, турса дахчах даь шодакъажаш долаш. Кхыйола дахча мо йоацаш, хьалаьцача кулга кIаьда а йIайха а хул турс. Царех Iодадар говра е истара мерзаш, уж детташ кхестайора маркъилгаш.

Ломаяр, къаьнача истара муIах яь, ша тIа мел йолчарел тIех яр. Бераш, уж кхестош, вIашкаетташ, IаIаш доахаш, ловзар. Хийла Лома маркъилгаца вIашкатехар кIалтIаяьле, лайла чуяхе, кхеста ца кхесташ, Iойожар.

Малх лакхлуш, ара йIохьаяла йолалора, тIаккха лоа кIаьдлора, ша а башар, цигара ловзар соцар кхоанналца. Бераш, чу а дахе, шоай цIен дезарга хьожар.

Iай, йIайхача хана мо, балхаш хилацар; кIезига дола хIама чехка доалар; тIаккха, лоалаха дIачу-хьачу ухаш, хабараш дувцаш, бувша ха хиллалца багIар. Цхьабараш берашца сакъердаш хулар. Иштта доаккхар Iа.

Ди-бийса декъалушше, бIаьсти йоалар. Цхьатарра къахьега болалора нах. ДIае моттиг йолчар бешамаш ювра, йоацачар; шоай низага хьежжа, тIера лаьтта Iотекхаргдоацаш; лохача оагIорахьа кхертIойх пенаш детте; женеи доахани кIалхара нувхаш а кIалхьарцар а Iодехкаш; цхьаннахьара яйя царца таш а, лоабат а, гIум а вIашагIъийеш; тархеш йора. Иштта кийчьяча метте, шоллагIча шера денз, ялат дIаде йиш хулар. Цига йийна хIама боккъал дика а хулар.

Миччахьара бай а кхыйола моттиг а йохо йиш яцар. ФуннагIа дой а, юртарча нахаца дагаваьнна дора сага ше ду хIама; дагадеххар де йиш яцар. Юрта фу тов хьаже мара, загал Iотохацар. ЧIоагIа лорадора наха шоай Iалам.

Лом а цун новкъост ЦIокъ а, мукъа ха дIа ца йохийташ, даггара говраш Iомаеш, шоаш а Iомалуш бар. Цар юрта гаьна йоацаш яр цу гIулакха лаьрхIа кийчъяь моттиг. Акхарна а гонахьа ядача юрташкарча наха а баха-бахка аьттув болаш яр из. Говрашца нах хулар цига; дукхагIбараш Ломал, ЦIокъал боккхагIа бар; акхар ханнара цхьа шиъ мара хилацар. Цига Iомалора говр хьовзае.

Говр хьовзаеча, сага лораде дезаш дукха гIулакхаш дар: говр хьаерзаеча хана, харцахьа оагIора ца воалаш; кIалхара чокхи хьа ца доалийташ; гонахьа латтача наха говрага новкъарло ца яйташ. Юххера а, биъ-пхи го баьккхачул тIехьагIа; дика шод а теха, тхьужага кхача ткъо-ткъаь итт дол дисача хана; юха а эза, соцае езаш яр говр; яьча белгалонал тIех а ца йоалийташ. Иштта из дика дулуш массехк зIамига саг вар. Царех сага, дикка човхаяь, юхаэза говр; бух токкхабаь, тхьужал магIа ца йоалаш; сецача, оалар гонахьа латтача боккхийчар: «Хийла, ца соцаш говр тIехйоалачахь яьлча; моттигаш нийсъеннай; тIавагIача баьречо сов чIоагIа юхаэзе; «ткъанг», аьле, фоарт каг а йий; хьалтIех а ца йоалийташ, говр цу жIака тIа IотIаюллаш».

Иштта дIахо а говрашца де йиш йола хIама дора цига, цаховчо Iома а дора: хьалхайоаларгах хохкар, тIаьнаш тIа увттайора, халхайоахар. Дукха баьреш хулар, сага из дудалар тамаш я аргдола хIама деш, говрашца айхьаза болаш. Ураэтте хохкар хийлане. Цхьаволчо, тIехьашкахьа Iочу а оллавале, ше ма йодда йохийтар. Даггара йодача говра тIера Iо а ваьле, цунца Iо а водаш, юха тIа а ховш, хохкар. ЧIоагIа шаьрвенна ца хилча вIаштIехьа даргдоаца, дукха цу тайпара кхераме а тамашне а хIамаш дора цар.

Нах чубахачул тIехьагIа, юха а бахе, кIеззига шоашта хьакхашта хургйолаш, Iомалора Ломар. Цхьайолча хана, ца ховр дIахьеха а царга хьажа а цIагIара нах болхар. Цхьадола тамашне хIама акхар дича; лерттIа из вIаштIехьа даьннадеце а; кIантий ба, иштта дIахо къахьега оаш, дог ца эккхаш, кIаьддалар ца кхераш, шоаш а говраш а кхо ца деш, тIаккха дизза баьреш хургда; оалар хьажа баьхкачар.

Из ахка дIадалале, дикка говр хьовзаелга а говрашца дувзаденна хIамаш а карадерзадир Ломар.

БЕЖЕИ БОРЗИГЕИ IОАЖАЛ

ГIайгIата цхьан Iуйрийна жа хьааралаьхкача, дилла хьалха хулаш хинна бодж эггара тIехьа яр, геттара маьлхара а яр из.

- Аьъ! Вай дахалда, бодж-м могаш яц, - аьлар ГIайгIата.

Хьайийхар, ялат диллар, хайра хьахьожаш яцар бодж. Цун корта мархIа а белла, даггара хьесташ, цунна товр де гIерташ, Лом а вар; бакъда хьалхагIа мо укхунца сакъердалуш яцар из. Гуш дар бодж лаьрххIа цамогаш хинналга.

- Могаш ца хилча, бодж цIагIа ютаргья вай, - аьнна, дIачуйолла белча, вокхо дIачуяха тиганзар.

- ХIама дергдац, таханарчоа дIалоалларгья, - аьнна, бодж тIехьеи жа хьалхеи, уж дIалахка бахар ГIайгIатар.

Iулага водача сагага, аьлар ГIайгIата:

- Бодж дика могаш яц вай; юхакъаста ца тугаш, хьалйоалаяьй оаха ер; бIаргкхоабаш хилалахь укхунга.

Цу дийнахьа цкъа-шозза Iула тIехьабаха, бежага хьажар ГIайгIатар.

Сайрийна Iулагара чуеча, дIалоаллаш хинначул а кIалйисагIа яр из. Чехка Аьлабоарз волча а яха, ший бала дIакодабир ГIайгIата.

- ХIама дергдац, хьайбаш а хул цамогаш, ерзаргья из, - аьлар Аьлабоарза.

- Хац сона-м, лаьрххIа болх-м ба цо лелабер, - аьлар йоккхача сага.

Хьайбашта дарба деш, саг вар юрта. Из волча вахар Аьлабоарз. Къамаьл укхо дIадича; вокхо хьожаргда вай, аьнна; Iобаьхкар уж. Бодж гушше, лора аьлар:

- Дикка ха яьннай укхун, сона дагайоагIа ер, бIийг йолча хана денз. Хетаргахьа, пхийтта шерага кхаьчай, е кхоачаш хIаьта а латт. Массаза даха кхелладац Дала цхьаккха хIама, хIаране ший ха я. Къоанала болх ба ер.

Цу хана ГIайгIат цига яцар. ДIахо цо аьлар:

- ГIойленагIа хургья ер, Дала аьннадале. Йоккхача сагага ала сагот ма де.

Аьлабоарза хаьттар, бежага хьажа воалаваьчунга:

- Молайича а юайича а, ер ерзаргйолаш молха хургьярий-хьогII Нагахьа бала пайда бале, Буро тIа ваха, Iа я аьнна молха яхьаргьяр аз!

Аьрда оагIорахьа тIаьн тIехьашка дегага а, букъ тIа пехкашка а ладийгIа, лора аьлар:

- УнахцIена хьайба да ер; сона ховчох, молхо укхунна де дарба дац. Эшац совнагIа къахьега, дукха ха яьннай укхун.

Бодж таккхалча латтар. Бакъ-м дацар; могача хана; цо шийна наьха саг иштта гаргавайтаргвар, аьлча.

Южаш-гIотташ, хайра ца яжаш, шийна дIатIавахача сага мотт хьекхаш, шоллагIа ди сайренга дихьар бежо. ГIайгIата а дика ховра, из йоккха хинналга; хIаьта а новкъа дар; саг мо хIана дац, аьнна; кхетам бола хьайба цамогаш хинна. Цхьаболчар оалар:

- Кхом ма бий укхун, урс хьекхача фу дар-хьогII

ГIайгIат раьза хилацар; хаьдде, хьокхаргдац, оалар.

Цу бус дукхаза арабийлар ГIайгIатар бежага хьажа. Таккхалча уллаш хулар из, маьлхаро акхарна бIаргаш хьатIа а лекхаш.

Цу хьал тIа йолаш, ши-кхо ди даьккхар бежо. ДиълагIча дийнахьа, делкъел тIехьагIа, саготде яьлар; зIара тIаетталуш, яха гIерташ. Аьлабоарз хьавера, Ковнаркъ а нийсвелар цига.

- Хьаделла зIар, шийна ловчча яхийта, укх дуненцара къаста гIерт из. Дика къонах юртах а ваьле мара лец, яьхад вай даьша. Цхьадолча хьайбаша а ду из, - аьлар Ковнаркъа.

ЗIар дийллача, хийцца йолаелар бодж, вIалла цамогаш я аргдоацаш. Яха, дилла ше а жево а хий мелаш хиннача хьастара хий а менна, урагIйолаелар. ГIайгIане бежа тIехьаводаш, Лом а вар. БIаргагуш, хийцца хьацара тIадамаш Iолегар бежах. Хьалха дайнадацар кIаьнка цу тайпара хIама. Цо дагахьа йоахар: «Йоккха хиннай, низ бехаб, хIама дергдац, дукха ца говш ерзаргья». Цунна хета а хетар, из ерзаргья аьнна.

Ше Iулаца яжаш хиннача яха, лакхе хьалтIа а яьнна, Iойижар бодж.

Баьхкка, тIехьабоагIараш а хьалкхаьчар. Ковнаркъа аьлар:

- Таккхалча аллийта, дезар дIа а луш. Сага мо гIу-лакх де доагIаш, хьайба да ер.

Бежа йисте Iохайра Лом. Из вайча гIадъяхар бодж, кхыметтел корта а хьалъайбир.

Сарахьа бодж елар. ГIайгIат елхар, Лом а велхар.

Ковнаркъа аьлар:

- Долле; шо, кагегIдараш, Iочу а дахе; белаш яхьаш дувла, ше уллача дIайолларгья вай мосала бодж.

Сиха баьхкар белаш я бахараш. Уллачара бодж меттахьа ца йоаккхаш, баккха безача кIоага бустама лаьрхIа, гобаьккха бай хоадабаь, тIаккха тIера бодж дIа а яьккха, боха ца беш хьабаьккха бай юстара Iо а билла, гIаьххьа кIоаг баьккхар цар. Цул тIехьагIа бодж Iочуйилла, кIоаг хьалбизар, бай тIабиллал моттиг юташ. Аьхкайий ховргдоацаш, бай IотIабилла; из моттиг къайлаяьккхар. Бодж тенна хиларах, цо дукха моттиг дIа а лаьца, совдаьнна лаьтта; баь тIа астара буртиг ца уллийташ хьагул а даь; цхьаннахьа наькъа йисте теIача Iодиллар. ТIаккха; тIадоагIа у-бала ийца яхарг хийла хьо; бекхама хийла, аьнна; чубахар.

Боккъал цох тара божтолг яр ГIайгIатар. Шоай хиннар мо цох бодж хилийта лаьрхIар цар. Хила а хилар цох оамала а кхычоа а вокхоа тара а йолаш бодж.

Божтолг шу доалашше; бухьера муIаш, юкъе хIама а оттаяь, вIашкаэзар цар, чоалъяргйолаш. Каст-каста хьожар ГIайгIат муIаш вIашкаэза доаллача аьса таьга, чудужий а меллой а. Кхозза чоалъяха лаьрхIадар цар муIаш. Хьалха хиннар мо Iомайора божтолг, жена доал де а наьха сагаца машар ца хила а.

ЖIали а доккха хиннадар. Шортта додаш хулар из жена тIеххьа. Хьалха мо доацаш, сабарегIа дар Борзиг; бакъда коа а арахьа а, шийх тийша дитачоа, доал дика дора.

Цхьан дийнахьа говраш Iомаеча а хинна, чувеча аьлар Лома:

- Нана, вай Борзига мел ха яьннайI

- Дукха ха-м, даьра, яьннай; хIана хеттар IаI - аьлар ГIайгIата.

- Тахан; говраш Iомаеча; дийцар доахан, говраш, жа, жIалеш, цискаш мел дах. ЖIалешеи цискашеи шийтта шу мара даккхац, йоахар цар, цудухьа хеттар аз. КIазилг доаладича фу дар-хьогI вайI Сол доккхагIа хIаьта а хург ма дий Борзиг, са а ма даьннадий итт шу. Хьалла вай лоалахой кIазилгаш шоаш хIама юаргаш хиннад. ЧIоагIа хоза да уж, цхьадараш Борзига тара а да. Цар кIаьнка цаI лургда аьннад сона. Борзигаца Iомалургдар из, цунна новкъост а хургдар.

- Доаладе, - аьлар ГIайгIата, - Борзига а шийтт-лагIа шу да.

«ШийттлагIа» яха дош хезача; дIаийккхар кIаьнк; тахан наха, жIалеш шийтта шера мара дахац, яьхар дага а деха. Водашше, цо йоахар ше-шийца: «Хьалххе даьдалара цар из къамаьл, кхувргдий-хьогI Борзигаца кIазилг кхеде».

Лома хIанз фуд ховра валар. Из кхерар, кIазилг доккха хилале, Борзиг далар; цудухьа сихагIа водар из, чехкагIа хьалкхача гIерташ.

Ер хьалкхаьчача, коа хьожаш воаллар укхунна кIазилг лургда аьнна кIаьнк. Лома дIадийцар, ше фу леладу. Вокхо, тIорми дIа а ийца, цхьан пахашкаца хьа а лаьца, укхо белгалдаь кIазилг Iочуделлар.

ТIормиг дIа а къайла, кIаьнка аьлар Ломага:

- ДIаIаммалца арадаргдоацаш, цхьаннахьа чудолларгда Iа, яа шура луш.

- Яа хIама-м лургьяр аз укхунна: шура а дулх а, - тIаккха, кIаьнка баркал а аьнна, Лом чувахар.

ВиIий-воI чувоагIашше, ГIайгIата моттиг кийчъяьяр хIанзарчоа кIазилг чудолла.

- ХIанз укх чу дIахеца, кхоана лерттIа бу ергья вай, кIеззига хьаIамалцца мукъа дита йиш яц ер, Борзигаца а дIаIомаде деза, - аьлар даь-нанас Ломага.

ГIайгIата яххача кIазилг дIачу а хийца; чехка ваха, лелабаьча када чу хIанзза яьккха керда шура яхьаш вера кIаьнк. Кад дIачуоттабича, кхерашо бIара а хьежаш латтар кIазилг.

- Нана, вайчох мо цIи Борзиг тиллача бакъахьа ецийI - хаьттар Лома.

- Хьона меге, тулларгья; сона-м КIазилг бакъахьа хетар, - жоп делар даь-нанас.

Раьза хинна, корта лостабир Лома. ТIаккха; КIазилг, КIазилг, Борзиг, Борзиг, аьнна; хьаьстар цар из.

КIазилг; царгара шийна кхерам боацилга хайча мо; кадай хьатIа а дена, лора а луш; шура яа эттар. Шозза-кхозза меттаца шура а менна, дIаюстара а даьнна, цкъа-шозза цIайза а цIайза, Iодижар.

Жела наIарга дижа улла Борзиг, кIазилг цIовзаш хеза, чехка ше уллачара хьал а гIетта, хийцца IотIадера. Цецдаьнна хургдар из, шийна ца ховш из коа даьнна. КIазилга бIарахьежаш а лаьтта; халла юхе латтачоа хаззал «гI-гI-гI» аьнна; со мукъа дац хьога хьежа, аьлча мо; юхадаха, бежкарта наIарга Iодижар. Борзига шаьра ховра цо шоай ковна де зе доацилга.

КIира бун чу доалладир кIазилг. Нокхарашка хьажа йодача ГIайгIатаца Iуйрийна Борзиг дIадахача, хьаара а доаккхаш, цхьаькха кIира коа хьаIомадир. Сайрийна чудеча, дIатIадахе кIазилгага хьежаш латташ хулар жIали. Юхьанца, чу а теIе, бун чу уллар кIазилг, Борзигах лоархIа ца деш. ТIехьаро арадаьле, из латтача карта юхе хьадай, хьадж йоахаш; ший кIазилга Iаьдалах, Iеха а Iехаш, хьувзар.

Иштта уж шоайла дикка дайзача гIолла, Борзиг IотIа ма даххинге, кIазилг хьаарахийцар Лома. Из шийна хьатIадедача; Борзиг, раьза доацашо, шорттига хьалдоладелар. ЙортагIа тIехьадедда; шозза-кхозза Iаьхар КIазилг; кхы хье деце, IотIа хIана ух хьо, аьлча мо. Борзиг, хьа ца хьожаш, хьалдаха ший метте Iодижар. КIазилг, дIатIаухаш, Iеха а Iехаш, хьувзар; Борзиг таккхалча уллар. Цхьайолча хана Борзигах дIа а кхетар, тIагIолла тIех а додар кIазилг. Юххера а, дIаьхденна Iодижар Борзиг; КIазилг дIаюхедеча, ловзара хьисапе тIод хьа а Iувтташ. Дукха ха яр из ца ловза, ший шу даьлча гIоне даьдацар цо из. ХIанз а дацар ловзара сагота, цун болх бацар из, духхьал кIазилга болча тоама ца лайзача. Борзига гIулакх фу дар: шийх тийша дита хIама лорадар.

Дукха лаьттар Лом царга хьежаш, царца сакъердалуш. ХIанз КIазилг а IотIакхийтта, совбаьлар цун болх.

Борзига мел ховр дIаIомадир КIазилга, ялх-ворхI бутт боалашше. Саг дIалочкъавий, из хьалохийтар. УстагIа, газа, кхыйола хIама дIалочкъайий, уж а хьалохийтар. Шоашта ма хетта Iомадир цар из.

Даггара ший новкъостаца говрашцара болх Iомабеш вар Лом; шаьрвенна, хьакхашта вар из царца. Лоам бахача наха говраца дер дукхагIдар хьадора цо. Иштта ЦIокъ а вар. Из цхьа шу воккхагIа вар Ломал. Бакъилгаш ийцача хана, из говраца хьакхашта а дикагIа лелалуш хиннавале а; тахан Лома дикагIа карагIдоалар дукхагIа дола халагIдар - къа чIоагIа хьегар цо.

Новкъостал деш ГIайгIат а яр, массе а оагIорахьа. ЦIаккха бIаргкIалхара дIавалийтацар из даь-нанас. Бера мел эша дуа хIама хулийтар ханнахьа. КIаьнка фуннагIа яхе а; ханнахьа Iовужийтар; ден-бийсан кхоалагIа дакъа наб еш даккха деза сага, аьле. Iурре гIоттавора, кхоалагIа дакъа къахьегаш хила веза, наха тарра ший ваха безам бале, аьле. ТIаккха оалар:

- Вож, диса кхоалагIа дакъа а, зехьа ца доадеш; дин, Iилма, вахача эшаргдола хIама, кхы цхьацца ловзараш а Iомадеш; даккха деза.

Иштта кхевора ГIайгIата виIий-воI. Мога новкъостал даь-вежараша а дора таронца а, хьехарца а, бIаргкхабарца а.

Цхьан Iуйрийна ГIайгIат араяьлча, коа жIалеш дацар. Кхайкар, хьадийхар - дацар. Чуена аьлар: «ЖIалеш дац коа, кхайкача хьа а дагIац». Цунна дага а доагIаш, лораеш йола моттиг йита, ший лоIамагIа долаш, цIагIа а е ара а юстардаьннадацар Борзиг. МоллагIа дале а, цхьа хIама нийсденнадар.

Чехка говра тIа а хайна, Лом коара араваьлар. ТIехьа ГIайгIат яр юкъах хьерчача тIехкарах уллаш шалта а, бе йоаллаш гебагIа-гIадж а йолаш. ХIа аьнна Лом коара дIааравоалашше, дена IотIаэттар КIазилг. ВоагIача укхох бIаргкхеташше, цхьа гIайгIане цIайза а цIайза, юхадедар ше Iоденачахьа.

- Жи, ма йодда яхийталахь бакъилг; оарц эшаш болх ба цунбар; Борз цхьаннахьа кIалдиса хила тарлу, - аьлар ГIайгIата.

Цунна дагадехар, хийла берташа, коа а яьхке; жIалеш Iаха ма Iаьххинге, кхераелча мо яйде уж тIехьа а довдийте; жIалеш тIехьа ма кхийнге а, низа эсалагIдар лаьце; дуаш хилар. Цкъарчоа унзаръяьлар, берташта кIаьнк тIакхачар кхераш, тIаккха цунга топ йолга дагадена, паргIатъяьлар. Ше зIамига хиларга хьежжа воацаш, топ нийсса тохаш а дика лелае ховш а вар Лом.

Цигга саметта а дена, тIеххьа хьалъяхар ГIайгIат. Цо йоахар ше-шийца: «Къаденнад Борзиг, дIаяьннай цо ше цхьаь борз ювш хинна ха».

Цу уйлаех яьлар йоккха саг, жIали Iахаш хеза. Ер хьалхьежача, говра тIера Iо а весса, цхьан хIаманна IотIахьежаш вайра укхунна Лом. КIазилг а, Iехаш, Iододаш-хьалдодаш, хьувзар; ГIайгIата мичахьа я еза хайта гIерташ мо.

Бакъилга когах дирста ганаш, баргал тохача хьисапе, дIахьоарчадаь (из ца дича а гIоргьяцар из-м хIаманга, хIаьта а говрах ма теша яьхад), из яжа дIахийца, даь-нанна Iодухьалволавелар кIаьнк. Хьалхьежача ГIайгIата, духьалара Лом хьаховоалашше, бIаргадайра дижа улла Борз.

- ХIама даьдий жIалена, аькхо лозадаьдийI - хаь-ттар йоккхача сага.

Боккъал кIаьда:

- Даьдац, - аьлар Лома.

ГIайгIат бIаргагушше, тIаьнаш тIа урахайра Борзиг. Юххе Iохайна:

- Дала доахаде хьо, са Борзиг, - аьнна; кертагара Iодоладаь, тIагIолла цкъа а шозза а кулг хьекхар цунна йоккхача сага (цкъа Лом вайнача хана мара, цох дIа-хьокхаеннаяцар из).

- Iодижа, хьайна ца моге, нанай сий даь даьннад хьо, - аьлар ГIайгIата. - Даь а дац укхунна-м хIама, шийтта шу даьннад. Ер а гIерт, дика къонах мо, юртагIа а даьнна дала!

Из кхетадича мо, бIаргех хий Iодоладелар Борзига. ТIаккха Iодижар. Цун делхар-м нанас ше хьаьста гIаддахар дар.

Юрта мел волча сага дIахайра, Борзиг дала юртах даьнналга. ГIайгIата оарц эшаш хIама нийсделча, мел воагIаргвар вера царцига, цхьабараш Борзиг долча хьал а ухар. Гоама дацар из наха; цо сага хIама даьдацар, из гоама хила йиш йолаш, бокъо йоацаш Iаьха а; шийх тийша дитар лорадар мара. Цига бар Ковнаркъ а, Аьлабоарз а, кхы кагегIбараш а.

Ковнаркъа аьлар, Борзига хьалхашка эргаш яа хIама яйча:

- ХIама-м цо юаргьяц, хий оттаделаш цунна, чIоа-гIа хьоглуш хьайба да жIали!

Цхьабараш хьалъухаш, вожаш чуухаш нах хьувзашше; делкъа ха хилар. Дукха ца говш Борзиг делар. Наха кIоаг боаккхача хана, Борзига юххе дагIар КIазилг, юхевеначоа во бIара а хьежаш.

КIоаг баьккха баьнна, Борзиг дIоадолла белча; доккха хIама дар КIазилга даьр, хьаэца тIавахачох леташ. Халла ГIайгIат а, Нувса а, Лом а тохабенна; хьаьста-тедаь, фоартах йоаллача чIугах кожолг чутесса цигара из дIа а дига; Iочудиллар Борзиг.

Хьогга бодж еллача тайпара дIаделлар жIали а. Бодж а жIалий а ГIайгIатар доландаь дацар уж иштта дIадохкар. КIеззига терко совъяьккха хила-м тарлора наха царна, уж дIадохкача хана, ГIайгIатар да тIавоа-цаш хиларах. ГIалгIаша цIаккха аллийтацар енна хIама малха; новкъа йолаш, хьадж хьа а ухаш. ЦIаьхха, даьна ца ховш еннаяле; хьалхагIа тIакхаьчачо хьаний ха хоам бора. ТIаккха; йола да хьа а лехе, веза новкъост дIа а кхийте; дIайоллар. ДоккхагIа дола бахьан из дар енна хIама наха иштта гулбенна дIайоллар. Кхыметтел юрта йисте Iодена е хьун юкъе денна аькха хуле, из а дIадоллар иштта.

Бодж а енна, Борзиг а денна, висар Лом. ВIалла дагара далацар цунна уж. Сарралца цхьацца деш мукъа цахиларах, уж дицдале ха йоаккхар; бийсана вижача ца тхьовсаш уллар, цар гIайгIа еш. Юххера, наб кот а яьле, тхьовсар.

КЪАЙЛЕ ТАХКАР

Цхьан дийнахьа, саг а воацаш, нокхарашта юхе цхьаь уйла еш вагIаш; Лома дагадехар шоашца ловзаш хиннача кIаьнка аьннар. Дагара дIа-м цIаккха а далацар цунна из, дилла лерге латтар: «Тамаш йоккха-м я шун воти цIавоагIе, хьона мичав хов хургдац из». Лома лаьрхIар; КIанто шийна эггара хьалха бIаргавайча; хьаьста а леваь а, шоай вотех цунна ховр хьадувцийта.

Ер иштта вагIаш, шийца цхьа бер а долаш, тIехьаера ГIайгIат. Цо аьлар:

- Чувахе, хIама а кхаьлле вола!

- Мегаьд, - аьнна, кхы йист ца хулаш, бакъилга тIа а хайна, вахар Лом.

Юрта Iочукхаьчача, шоашкахьа бодача новкъа а ца водаш, кхыча новкъа вахар Лом. Цо лаьрхIар КIантона наIар тIа ваха. Чукхайкача хьаараяьннача наьнага хаьттар:

- КIанто цIагIа вийI

- Берашца дIаараваьннав, - аьлар нанас.

- Из ловза воагIий хьажа венавар со; чувоагIе, Iовола алалахь, - аьнна, чувахар Лом.

Ломаца а ЦIокъаца а из лелаш хилча, чIоагIа дика хетар нанна. Уж мо а воацаш, аьрдагIа вар цар из.

- Даьра, аргда; Iо а ма вайтаргва, - аьлар, раьза хиннача нанас.

Лом хIама даа хайна дукха ха ялале, арара чукхайкар. Ер араваьлча, наIар тIа лаьттар КIанто вар.

- Хьо хиннав аьннадаь, венавар со, - аьлар цо.

- Цкъа хIама дуаргда вай, - аьнна, дIачубахар уж.

Нувса йолча Iочу а ваьнна, аьлар Лома:

- Вайга яр оттаелахь тхона!

Кхерза фуаш, тIоа, даьттала йилла нахча, дIайхха маькха олг, хьехах даьккха боккъал цIена модз хьалхашкадера Нувсас хьаьшанна.

ДIа-хьа хьежаш, дуар кIаьнка хIама. Царцига бацар цу тайпара кхача, хало боахкар уж. Къахьега могаргдоацаш, цамогаш вар да. Наьна а ГIайгIата мо хIама вIаштIехьа далацар. Шун тIарча массадолча даарех кIезиг-кIезига хIама кхаьлла, шийга кхы а юалургйолашше сецар КIанто.

- Хьо раьза вале, хIанз гIоргда вай, - аьлар Лома.

Ше водаш, воккхачо мо Нувсайна сагIа-баркал аьлар КIантос. Нокхарий долча хьалбахар уж. Шоаш болхаш, Лома аьлар новкъостага:

- Говра тIа ха безам бий хьаI

- Чам-м бар, тха мича хиннай говр, во хов сона тIа-вагIа, - аьлар КIантос.

- Iомавергва! Сайна ховр аз хьона а хьайна ховр Iа сона а хьехаргдеце, сенна деза вай! - аьнна, тIера Iо а ваьнна, КIанто говра тIа хоавир Лома.

Кхере а, гIадваха вагIар вож говра тIа. Тоъаргда аллалца вагIийтар КIанто бакъилга тIа. ТIаккха, из тIера Iо а ваьнна, Лома бакъилга юхь а лаьца, шаккхе гIаш хьалволавелар уж.

- Сона а ЦIокъа а ца хов хIамаш дукха хов хьона. Вай цхьана лелача берашта юкъе хьол дикагIа керда хабар ховш саг хилац, - могавир из Лома. - Дувцал вайна моллагIа цхьа керда хIама.

Лома ца хеза, гонахьа ядача юрташкара хIамаш дийцар цо. Мала хьанна йийхай а, йийха ягIачунна маца бийса йиллай а, дIахо а. Лома аьлар:

- Иштта къаьнара хабараш дувцал вайна.

Ше дIа ца оалаш, цо ший даьх хIама оалий хьажа гIертар из, хаьттача ца дувцар кхераш. Цунна шаьра ховра, ГIайгIата хьогге а цунга цу хьаькъехьа хIама ма дувца аьнна хургдолга.

КIантос дийцар; хинна хIама да из, аьнна; цхьа дувцар:

«Цхьан вIаьхийча сага хоза кхийна йоI хиннай. Цунга догдоахаш, из езаш, хиннав къеча наьха цхьа зIамига саг, йоI а хиннай из везаш. Хьашт мелд куст долаш а, юхь-сибат долаш а, хиннав зIамига саг.

Юххера, нах бахийтаб зIамигача сага дас; вIаьхий саг волча зоахалола. Къе вале а; наьха лерхIам болаш, эсала воацаш; саг хиннав из. Лургьяц, аьнна, юхь ца йоагае; моллагIа дулургдоацар тIа а дилла; из кхоачаш ца дойя, юхатохаргба-кх аз уж, аьнна; вIаьхийча сага аьннад: «Хьай воIага хьалларча лоам тIа бийса яккхийта». Из лоам хиннаб, цIаккха ца дашаш лоа уллаш, чIоагIа шийла, цу тIа бийса яьккха саг гIоравеш, атта дийна ца вусаш.

ВIайхха кийч а венна; ваха, бийса яьккхай къеча наьха зIамигача сага.

ШоллагIча дийнахьа, гIаьххьа волаш, Iочувенав из. ТIаккха вIаьхийча сага, тIавига, хаттараш даьд цунга: «Мишта кийчвеннавар хьоI ТIа фу ювхар хьонаI Фу дайра хьонаI» - яхаш.

Лоам тIара Iохьежача, гуш хиннай бIаьхийчар гIала. ЗIамигача сага гургболаш, корага кIерам оттабаь хиннаб йоIа. «Шун гIалий чу боага кIерам байра сона», аьннад укхо, хаттараш кIорда а даь. «Цу кIерамо хьалтийнача йIовхалах висав хьо гIора ца веш, ваIад йохаяьй Iа», - аьнна, йоI дIа ца луш, чувахийтав вIаь-хийча сага къеча наьха воI.

Дас даь къамаьл дIахезад цIагIарча наха. Делкъийга даа хIама де эттай йоI. Хьайоала боарам баьннача гIолла, чуенай яа хIама. Ше долчча тайпара, бийда хиннад дулх а шеддар а. «Ер фудI» - аьнна, раьза воацаш хьайзав вIаьхий саг; сесаг хьайийхай. «Вай йиIиг яр тахан даа хIама кийчдаьр», - аьнна, нанас йоI хьайийхай. «яа хIама бийда хIаний хьаI» - аьнна, шийга хаьттача, аьннад йоIа: «Хила йиш-м яц, аз пишка юхе Iо-м оттаяьяр из». Кхы даьнеи наннеи хьалхашка латта эхь хеташ, дIаараяьннай. «ГIо, долле, дош хиннадац аз къеча даь воIага дийцар; хьабеха уж; йиIига ловш хилча, гаргало ергья вай», - аьнна, уж хьа а бийха, зоахалол а даь, йоI маьре яхийтай дас».

Лома чIоагIа дIаьха хетар из къамаьл, хайра ла а дувгIанзар цо КIантога. Из цунна, ГIайгIата дийца, ховш дар. Укхунна дагадаьллар кхы дар. Цо из дувцаргхиларах догтийша; духхьал хатта лаьрхIар Лома; хой хьона тха воти мичав, аьнна. Сагота вар из, даь-нана тIакхаьча а, кIаьнк чувийха а, ше лаьрхIар юкъагIдисар кхераш.

- Хоза дувцар дар, хьайла, мишта къиза хьийзаб цу хана а, - аьлар Лома. - Гой, хьа хьаькъал дукхагIа да; цунга хьежжа хьона дикагIа а дукхагIа а хов уж хIа-маш. ДукхагIча хана, Iа аьннар бакъ а хул. Дагадоа-гIий хьона цкъа Iайха сога аьнна: «Тамаш я-кх шун воти цIавоагIе». Из хила а хилар иштта, тахан а цIавенавац тха воти.

- Мишта воагIа из... - аьннача соцавелар, дийна ца хилча, ала венна КIанто. Цкъа ше из аьлча; Лома хинна цатовр а, кхы ма дувцалахь из къамаьл тха кIаьнкага, ГIайгIата алар а дагадеха; соцадир дувца веннар.

- Сона хов тха вотех лаьца къамаьл хьона дика ховлга. Боккъал, хьай Даьла духьа, дувца сона цох хьайна ховр; аз Iа дийцалга сагага аргдац хьона. ХIаьта а хана йIоахала ховрг ма дий сона из. Фу бахьане да хац, цIагIарчар лечкъаду сох из, - аьлар Лома.

- Дош лой Iа аз дийцалга сагага арг ма дац, е хайтарг ма дац, кхычахьа гIолла хьайна халцца, аьннаI

Лома дохоргдоаца дош делар.

- Волле хIанз соца, аьнна, - волавелар КIанто.

Лом тIехьавахар, говра юхь лаьца. Бакъилга тIаханзар кIаьнкаца эздел лаьца, из гIаш воагIандаь. КIанто хьалхеи Лом тIехьеи, бахха, кашамашта дIатIаайттар ераш.

Дукха ха йоаццаш шоай коара саг дIаволлаш, берашца цига хиннавар Лом. Цунна ховра укхаза байнараш мара ца кхухьилга. Укхунна шийна а фу бахьане да ца ховш, дог тохаделар Лома. ТIаккха дег чу дессар: «Веннав-хьогI тха воти!I Из иштта дале, нанас сога цIавоагIаргва хIана йоахI».

Цу уйлаех ваьккхар из КIантос.

- ДагадоагIий хьона вай юртара венна саг дIаво-ллаш вай укхаза хинна. Вала а венна, иштта хьалвена, укх кашамашка дIавеллав шун воти а. Хьо зIамига воландаь, воккха хилча дIааргдолаш, хайтац хьона из ГIайгIата. Боккъал, аз хьога а ду дехар, сага ма хайталахь аз из хьайга аьнналга.

- Тха воти мичахьа воаллI - хаьттар Лома.

- Цу хана со укхаза хиннавац, боарз малагIа ба хац сона, - жоп делар КIантос. - Чурта тIа йоазув хул Iар-бий меттала; ер хьанаьхк ва, аьле.

- Воллел, хьожаргдар вай, - аьлар Лома КIантойга.

Каш малагIа да а, чурта тIара йоазув деша а ховш ца хилча, сенна долх цига, новкъоста яхашше; хийцца кашамашка чуволавелар Лом. Цунна товр де, тIеххьа КIанто а вахар. Цига мел долча чурташка хьожаш, чакхваьлар Лом; нагахьа укхо яхар бакъдале; моллагIа цаI тха воте хург ма дий, яхаш.

ГIайгIат йолча хьалваха дикка хьевеннавар Лом. Дега салоIам а хинна; волле, долх вай, - аьнна; кашмашкара араваьлар из. КIанто тIехьавера.

- Хьо хье ма водда чугIо, вай шиъ цхьана хилча нанас дегабуам бергба, со из йолча хьалвода, - аьнна, бакъилга тIа а хайна, вахар Лом.

ХЬУЖАРЕ

ГIайгIат чу а яха, цхьаь уйла еш вагIаш, Лома дагадехар; шоашта гаьна йоаццача эгIарча юрта, хIетта йиллача хьужаре деша а ваха, Iарбий йоазув Iомаде.

Цо лаьрхIар: деша Iомавелча, эггара хьалха кашамашка а ваха, даь чурт а боарз а хьалаха. ГIар еш мо хийтта, ер дIахьежача; уж КIантои ЦIокъи бар, ер волча боагIа. Лома дIахьоа а даь, цигга цар лаьрхIар хьужаре деша баха.

Сарахьа чубаха дIадийцача, цIагIарбараш духьала хиланзар. ШоллагIча дийнахьа хьужаре йолча юрта яхар ГIайгIат, шийца ЦIокъеи КIантои ноаной болаш.

Акхар шоай лоткъам дIабича, хьехархочо аьлар:

- Кхоана Iобахкийта, цига денз укхаза миштад аьлча, лаьрххIа а шиш болаш а да. Дагадехача хьавоагIаш, догьийккхача цIагIа Iеш, хила йиш яц.

- Бехк ма биллалахь, фу хана дийша воалл укхазаI - хаьттар ГIайгIата. - Кхы бер дац тха, новкъост эшаш хул, сай низ кхоачаргбий хьажа йоаллар со.

- Ше сенна венав ховш, цIагIара гIулакх довзаш къахьеге, шера варгва КъурIан деша Iомадаьи кхо жай дагахьа Iомадаьи, хийцца йоазув де ховш а хургва.

- ДIахо аьлар; жайнашкахьа да, аьнна; ераш ца кхетача меттала: «ТаIалламил-Iилма, фаман ла Iилма лахIу, ла Iакъла лахIу, ва ман ла Iакъла лахIу, ла дийна лахIу, ва ман ла дийна лахIу, ла жанната лахIу фил-ахирати». Вешта аьлча: - «Iилма Iомаде Iа, Iилма доаца саг хьаькъал доаца саг ва хьона, хьаькъал доаца саг дин доаца саг ва хьона, дин доаца саг ялсмале йоаца саг ва хьона къематдийнахьа». Хабар дите, берашка дешийта оаш, дехкедовргдац шо, - аьнна.

- Мишта аха безаI - хаьттар кхалнаха.

- Iуйрийна баьхкачар делкъелца деш, делкъел тIе-хьагIа баьхкачар - сарралца.

Таронна шоай низткъала доландаь, КIантой нанас эхь хеташо хаьттар:

- Маьха фу де дезаI

- ХIама эшац, мах боацаш да ер. Хезавий шоана дукха говраш, доахан, жа дола Аьла яха сагI Из ва хьужаре Даьла духьа йиллийтар, массадола хIама ше лелорг а долаш. Цо йоах, тар ма лу вай берашка дешийта. Эрсий меттала хьехийта лаьрхIа а ва из. МоллагIча меттала дале а, Iилма бе дац. Дика дешаш белгалбаьннараш, шера пхиъ-итта яхар мо; Россе а кхы арахьа а дIахо Iилма Iомаде бахийта лаьрхIа а ва.

Укх кхалнаха йовзар цу сага цIи, акхар юрта а каст-каста кхоачар таро йоацача наха цо дайта сагIа.

- Цу гаьнарча мехкашка цаI мара воаца кIаьнк деша вахийта йиш хург ма яцар тхога, укхаза дийшача а кхоачам ма бар тхона-м, - аьлар ГIайгIата.

- Из фуд, гаьнарча мехка деша вахийта йиш яц яхилгаI! Жайнашкахьа ма йоахий: «УтIлубул-Iилма! Ва лов бис-сийни» - «Iилма лахалаш, Китай мехка дахе а», - аьлар хьехархочо лаьрххIа.

- Фу я езаI - хаьттар кхалнаха.

- Цхьаккха я езац; шеддар укхаза долаш да, къоалам а каьхат а. Уж чудохка тIорми хилийта; хьужаре Iомадаьр, чудихьа, цIагIа шаьрдергдолаш.

- Дика да, тха кхо кIаьнк кхоана IовоагIаргва, - аьнна, Iадика а йийца, цIабахар ГIайгIатар.

КIантой нана раьза яр цу гIулакха. Шоай доал де низ ца кхоачаш, воI талхар кхераш яр из. ХIанз йоахар:

- Дикадар Iомадергда, лерттIа саг хургва кIаьнках!

Ломарга вIашагIкхийтта, тоъал баьгIар новкъастий, дукха хабараш дувцаш. Из бийса чIоагIа йIаьха хетар царна. Юххера, шо-шоай цIагIа чубахар.

Лома геттара йIаьха хетар бийса, дукхагIа йола ха сома волаш яьккхар цо. ХIанзалца ше гIотташ хинначул хьалхагIа гIаттар из цу Iуйрийна. Катехха, цхьа бахьан хIама а кхаьлла; ГIайгIата хьужаре бахьа баь тIорми бе а белла; жа дIалахка вахар Лом; цигара новкъостех дIакхийтта, цхьана хьужаре гIоргболаш. Сийсара иштта вIашагIделладар цар из.

Ераш хьужаре дIакхаьчача, гуллуш латтар бераш.

Гуйре дIалеста, ара шийло яр. Хьавен-венар, дIачу а водаш, Iоховра. Хоза лостам болаш, кийчъяьяр хьужаре чухьнахьара. НаIара юхе топпара пишк яр йоагаш, дегIа товр деш йIовхал луш. Чона - зIамигеи йоккхеи - ши ниI ягIар цох, тIауллаш чона Iаькъа яр. Пишка Iаькъа тIа, дIайха хий чудолаш, зоакилг латтар. Лохе, пенах йоаллача тархе тIа, латтар шийла хий чудолаш цхьаькха. Пишкаи пенаи юкъе гIумагIеи тази латтар; царна лакхе, пенах хьалъуллаш, хий хьаийду дахчан чами а бар.

Эшаш хилча; чамеца пишка тIара дIайхадар а дотташ, тархе тIара шийладар а дотташ, мелала боарам тоабеш; кийчдора бераша хий. Царех беро, хий хьадоттача хана, цхьа тIадам арахьа Iобахийтацар. Пишка лохе, юккъе ала мегаргдолаш, йита къорг яр; цу чу дIанийсдаь дахча уллар. Пишках уллар аьшкан мIара, хьалоацача дахчан ко а теха кийчбаь. Бераш салаIа арадалийтача хана (шозза боалийтар уж ара, кхаь даькъа йийкъа яр дешара ха); нагахьа цIи лаьгIъенна хуле; цу дийнахьа ший аргIах эшачунга хьожаш волчо е наIарах е, кийнгаш хьалъяьхе, Iаькъа къоргах дахча чутуллар. Iоакъан зIамагIа йола кийнг хьалъийцача, цIермашино мо тата дора пишко. Цу хана цо лу йIовхал чIоагIа хулар.

Цхьан оагIорахьа кIаьнкаш багIар, вокхазахьа йиIи-гаш ягIар. МугIарах бераш Iоховшаргдолаш, гIандашта меттел теха улгаш дар. Хьалхашка гIолла а техадар уж; бераша жай, каьхат - къоалам Iодулларг-долаш а, йоазув дергдолаш а. Уж лакхагIа а шерагIа а дар.

Тоъал йоккха моттиг яр хьужаре чухиннар, шовз-ткъа итт бер дагIар цу чу. МагIахьа хьехархочун моттиг яр; латташ доккха доаца, диъсаьна шу а долаш. Цу тIа латтар хоза нийсдаь КъорIаш, жайнаш. Хьехархо Iоховш букъ бетта кIаьда гIанд дар. Из шуи гIанди хьужаре йиллачо цхьаннахьа гаьнара лаьрххIа дайтадар.

Бераш дIанийсденна довлашше, чувера хьехархо. ГIаьххьарча дегIара, ханна воккха воацаш, тессано кера модж йолаш, елаенна юхь а йолаш, безаме саг вар из. ТIабувха гIирс а бар цун, гIаьххьа дино яххача тайпара. Гуш дар из саг, хатта ца дезаш, ма хетта Даьлах тешаш волга.

Бераш цхьатарра хьалгIейттар. Царга Iоховша а аьнна, цо аьлар:

- Керда вена саг вийI

Ераш кхоъи, кхы цхьа кIаьнки, ши йиIиги хьалгIейттар. Уж шийна хьалхашка уллача тептар тIа дIаяз а баь, хьехархочо аьлар:

- Селхан Iомадаь дарс кердадоаккхаргда вай.

ТIаккха, Iодешал, аьлар; цIи а яьккха; цхьан кIаьн-кага.

Боккъал хозача муамца Iодийшар кIаьнка. Из ваьлча, йиIигага дешийтар. Эхь хеташ, цIий а енна, дийшар цо. Оаз йиткъагIа хиларах, геттара хоза хетар йиIига дешача хана, шине а дийшар цхьа суврат дале а.

- Оаш массане селхан вай Iомадаьр шаьрде, со тахан баьхкачарца воаллаше, - аьнна, керда баьхкачарна хIаранена хьалхашка йоазув тIадола каьхаташ Iодехкар хьехархочо, - ер вай эггара хьалха Iомаде дезар да.

Каьхаташ тIа алапаш дар. Керда баьхкарашта кхоккха алап хьалхадаьккхар хьехархочо; тахан ер Iомаде, аьнна.

Цу дийнахьа чам болаш хьужаре а хинна, делкъийга чубаьхкар Ломар. Иштта кIира деша ихача, алапех кхийтар керда дешархой, Лом-м кхоалагIча дийнахьа Iомадаь ваьннавар. Новкъостий баьннабоацандаь, сабардир цо, дIа ца хайташ. Ше могавеш оамал яцар цун.

Дика къахьегар дешархоша, къаьстта Лома. Геттара дика кхетар из дешарах. Бутт боалашше, Iомавелар деша. Хьужаре а цIагIа а, ха ца йоаеш, къахьегар цо. Цхьаькха бутт баьлча, хийцца дешалора. Кхы а шин бетта дешар шаьрдир Лома.

ПIаьраска ди мукъа дар. Деша ваха биъ бутт баьннача, хьалхарча пIаьраска дийнахьа; Лома лаьрхIар; сага ца хайташ кашмашка ваха, ший даь каш лаха.

Даь-нанас делкъийна хIама даа чувийхача; цхьа бахьан хIама кхаьлла, ше мича вода ца хайташ; кашамашка вахар Лом. ДIачувоалашше а, чурташка хьежа волавелар. Халла кхетадора йоазув, цхьадар фуд а хацар. Юххера корадир Жабал яха дош. Из Iодешашше, дегIацара зулам бедар. Меттавалцца сабар а даь, дIахо дикка хьежар йоазонга. Чурта тIа Жабала цIи яр. ТIаккха; цунна дегIа чурт из долга а, цу боарза кIал воаллар ший да хилар а бакъдаь; товр а дукхагIа цатовр а хинна; чувахар Лом. Эггара хьалха ха нийсъелча, шийна хайнар цIагIа дIадувца а лаьрхIар цо.

ШоллагIча-кхоалагIча дийнахьа яхар мо, Ломар дешара чубоагIаш, хьужаре йолча юрта цхьан коа гулбенна нах бар. ХьадоагIача берашка акхар хаьттача, цар аьлар:

- Воти цIавенав цар тIем тIара; сагIа доаккхаш моттиг я цига; цудухьа гулбеннаб уж. Хой шоана, мишта чIоагIа гIадбахаб цар цIагIарбараш да цIавена!I

Шоай воти дагавеха са ца тохалуш; Лом волавелар; новкъостий а, кхы къамаьл дIаьх ца деш, тIакхийра. Цигга нанайца къамаьл де лаьрхIар цо.

Ше дергдола къамаьл кийчдаь, чувахар Лом. Даь-нанна а нанна а хьогга мо цатоам хилар кхерар из. Цудухьа, велха а ца гIерташ; лаьрххIа дергда-кх аз къамаьл, аьнна; кийчвелар.

ГIулакхаш дIадийрза, сайре чулестача гIолла; пхьор а диа; дешаш вагIар Лом. ГIайгIат а Нувса а хьатIабаьхкар; цо мишта деш хьажа, ладувгIа.

- ЧIоаггIа Iодешал, - аьлар даь-нанас. - ЛадувгIарг-дар оаха.

Хоза хеташ, ладувгIар цар, муамах кIаьнка дешача хана.

Лом кIеззига хьевелар деша, тIаккха Нувсас аьлар:

- Дикка шаьрдаь хургдолаш дац укхо, цудухьа гов!

- Шаьрдаьд, сона-м моллагIа Iарбий йоазув а дешалу. Тахан кашамашка мел дагIача чурташ тIара йоазош а дийшад аз.

КIаьнкага къамаьл дIахо ца дайташ, юкъеийккхар ГIайгIат:

- Хьо сенна вахавар цигаI

- Даьра, вахавар; наха, шун воти дийна вац, кашамашка дIавелла а воалл, яхандаь; бакъдар ха. Шо мичад хьааргдолаш. ДукхагIа хьужаре деша а цудухьа вахав. Тахан чурт хьа а ма корадаьд, - жоп делар вокхо.

Лома хьалхашка ше бехке йолаш мо, саббаре аьлар ГIайгIата:

- Даьллахь, кIаьнк, наха дувцар бакъ ма-д; вай воти дийна вац яхаш. Хьо зIамига а воландаь, Iа цох бе пайда а боацандаь, дIахайча хьона цатоам а хургболандаь, сабар дора оаха. ЛаьрхIа а дар, хьа шийтта шу даьлча, долчча тайпара из хьона дIахайта; хIанз йоалаш а ма латтий хьа из ха; гIаьххьа хайнад-кх хьона из. Со а Нувса а кхы хьалхагIа тхоашкара хьога из ала лаьрхIа дацар. Ховра тхона-м, хьона цхьацца хабараш хозилга. Бакъахьа а хетар, оахош цу гIулакхах хIама алале, хьа кIеззига сакхийча. ХIана аьлча, иззамо дола къамаьл цIаьхха хезача, сатоха низткъала хургдоландаь. Шийтта шу гаргга хьалха, хьо вилехь дIавеллав хьа да. Дилла баха кхеллабац нах, вай а лергда воай ханна. ХIама дергдац, иштта хиннай Лакхерчун кхел!

Лома товр хургдар дувца гIертар даь-нана:

- ХIанз хьо воккха хиннав, вIалла хала дац вайна. Хала, низткъала дар; хьо зIамига волча хана; сонеи Нувсайнеи, новкъост воацаш. ДагадоагIий хьона хье вайнаI Борзиг дар хьона хьо хьалехар. Ма жIали а дар-кх!

- ДагадоагIа сона, - аьлар Лома, - Борзиг хьалхашка а латташ, лакхача хьун юкъе се ваьгIа.

Ела а къежа, аьлар ГIайгIата:

- Ай, Дала воахаве, са кIаьнк. ЗIамига а волаш, хьона иштта хийттад из. Лакха хьу яцар из, вай юрта жа Iул доажадеча лохе ягIа бIаринга кIотарг яйнайий хьона, цу хана петараш мара яцар уж. Цу юхера вихьар аз хьо мархIавелла дIа.

КIаьнка тамаш йора.

Дукха дахар-денар дувцаш а баьгIа, Iобийшар уж.

Хьогге гуйре чуерзаяь баьннабар нах. Бийсаш шийла ухар, кIайча лайво бай къайлабаьккхабар. Ма хетта, лоам хулача тайпара, чIоагIденнадар Iа. ДIайхагIа кийчдала дезаш хулар бераш, деша долхаш.

Лома кхоачам бар. ГIайгIата ший ханнахьа даьдар цунна когера керте кхаччалца мел эша барзкъа: гамажа нахьарах яь бIоржамаш, тхан пазаташ, дербат даьча кхаькхех лоаца кIай кетар, лергаш дола кий. Лом мо кийчвеле наггахьа мара хилацар, гуш дар кIаьнк къахьегача наьха цIагIара волга.

Бакъилгаца кIезигагIа хулар Лом. Цхьаццайолча хана из бIарахьежача хеталора; бакъилг шийна раьза йоацаш мо; тIаккха, хьаьсте, оалар цо говрага:

- Са хIанз дукха гIулакхаш да, эгIаз ма гIолахь сона!

Ше из къамаьл кхетадеш мо, бат Ломах хьа а хьекхаш, ше хьаьста раьза йолаш, латташ хулар говр. Херх хьекхе цIен а йийя, хи тIа а йиге, латта моттиг а цIенйий, шортта хьаь чу доакъар а ний чу фуъ а билле, кертагара доладий тIагIолла кулг хьекхе, дIаводар Лом. Геттара раьза хулар бакъилг, шийна кулг хьекхача.

Хьалха мо мукъа вацар Лом, ха кIезига яр. Мел тохаваларах ах ди дIалоацар дешаро. Наггахьа бераш долча ша тIа а лай тIа а водар, бакъда шийга маркъилг а е соалоз а хилацар. Хьаийце, хьалхарча чама кIеззига маркъилг кхостайора; соалоз хахка а тарлора. Ший маркъилг кхоачамца берашта юкъе теIагIа волча кIаьн-ка еннаяр цо, соалоз цIагIа йитаяр, цхьацца дIа-хьа яхьа эшандаь. Ханага хьежа воацаш, боккхагIчарна таралестар Лом. ТIалаттача гIулакхаша а цаI мара ца хиларо а ханал хьалха лакхбаьбар цун сакхетам.

Iан бийсаш йIаьха хулар. Бер долча хана денз хьа, ше леладаьраш а дагадоагIараш а ГIайгIата дувцаш багIаш, дIахьора цар уж бийсаш.

КIезиг-кIезига дувцаш, саббаре Жабала валар мишта хиннад а Наьсар фу саг ва а дийцар ГIайгIата Лома.

- Мел дика вале а, даьр-м дутаргдац, даггара къахьегаш хьа даь-вежарий а кхы тайпан нах а ба. ЧIоагIа лечкъав Наьсар, тIакхачийтац; хIаьта а шозза-кхозза дов даьд цунна, човнаш а еш. Фу дергда, ха ца кхаьчача лац-кх саг, вита-м вутаргвац, - оалар ГIайгIата.

Iа чакхдаьлар. Цкъарчоа, вIалла ха мукъа йоацаш, бIаьстан балхаша дIалийцар нах. Хала-м дар, сатессача гIоне боад боллалца, къахьегаш лела; хIаьта а, ца совцаш, балхаш деш бар нах.

Цхьайолча сарахьа, бIарчча дийнахьа къа а хьийга чувеча, хийла пхьор хьадалале тхьовсар Лом. Хьаьсте сомавоаккхар ГIайгIата; кIаьдвенна хургва хьо; хIама дергдац, гIатта, воI; виззалца хIама а диа Iовижача; кIаьдвалар а дIадаргда, аьле. Пхьор дуаш багIаш хьехараш дора ГIайгIата, кицаш а кхувлаш: «Аьхки хьоа кхийхкачун, Iай яй кхийхкаб», «Ахкан дено Iан бутт кхоаб», «ДегIар хургда, яхаш, ваьгIачун, кхай тIа йоархIаш яьннай», «Алхха шийна яьхачун, таьзет миска хиннад».

ВагIашше, хийла тхьовсар Лом, хIама йиа а яанза а. ТIаккха ГIайгIата сомаваьккхе оалар: «Хье диа ваьннавале, Iовижа; ханнахьа гIовтта деза вай».

БIаьстан балхаш даллалца, шин кIира чухийцар бераш хьужарера. Уж ше мукъадоалийташ хьехархочо аьлар:

- Дарсаш дицлургдоацаш кердадахалаш. ЦIагIа оаш дикка къахьеге, шо юхадаьхкача, шин кIира хьийха а хьийха, аз ахканна мукъадоалийтаргда шо.

Хьехархочун къамаьла раьза хилар бераш. Цу шин кIира къахьийгар Лома. Дикка говр хахка Iомалуш а, бир цо болх.

Са а леIа, хьужаре дахар бераш. БархI бутт бар Лома деша, КъурIан дикка шаьра дар цун, зIамагIдолча сувратех ши жужа дагахьа а ховра.

Чакхдаьлар ши кIира. Ахкан салаIа бераш чухецаш, аьлар хьехархочо:

- Гурахьа дешар дIадоладелча; КъурIан ховчарга жайнаш дешийтаргда вай, маIан а деш. Дика кийчлелаш, ахканна цIагIа эшачунга хьожаш новкъостал а делаш.

ТIАРГИМ

Ахка доалашше, гуйран балхаш доладалале, говраш хохкар Лоам бахача наха. Хьалхабаьхкарашта совгIа-таш а дехкар. ХIанз из той-толакх кийчдаьр вар хьужаре йиллар. Кийчбелар дика говраш яраш. Цу юкъе ЦIокъ а Лом а вар, дикагIчарца лоархIаш цар говраш а яр. Хохка моттиг ТIаргимара хьал Хамха кIал кхаччалца, малхбузера Эса атагIе яр. Нах ара а баьнна; кийчйир из; уллачара кхера, кхыйола хIама дIа а йоаккхаш.

КIира хьалха хоам бир Лоам массанахьа; хIанз доагIача оршот дийнахьа ТIаргима говраш хохкаш моттиг я; цига хьажа а дакъа лаца а безам бар вола, аьнна.

Цига баха кийчлуш бар нах. Говрашта кхерза кIа, етта хьажкIаш, жувр а увттадора. Лоацца аьлча, хохкача говра эшар.

Ена хьакхаьчар оршот бийса. Говра дика гIулакх даь, ханнахьа Iовижар Лом. Иштта ЦIокъ а кийчвелар. Сецца гIейтта, говрашка а хьежа, кийч а бенна, ТIар-гима бахар уж. Шоашца КIанто а вигар; ЦIокъар алчанна тIа а хоаваь; говр хохкача дакъа ца лоаце а, хьожаргволаш. Дукха бетталора царех цига болха нах, гIаш а говрашца а.

Бахха, Iокхаьчар ераш йиллача метте. Тоъал нах бар кIал. Кхы хьаухаш а латтар. Каст-каста кхайкадора говраш хахкар мишта хургда. Малх завале кхаччалца йолчох нийсса ах ха дIаяьлча; дIадолалургда из, йоахар, хоам бечо. ДIахо цо дийцар: «Кхаь тайпара хургба го-бIал. БIаьхагIа бола го - ТIаргимара Хамха кхаччалца. СовгIаташ хургда: хьалха веначоа - тIакхулла фертеи шалтеи, шоллагIа веначоа - дото тIехкар-шалтеи, кхоалагIа веначоа - нувр.

ШоллагIа го - ТIаргимара Хамха кхаччалца йола моттиг диъ даькъа а йийкъа, цох кхо дакъа хургда. Хьалхарча моттига тIакхулла машеи шалта кIал улладу урси хургда, шоллагIча моттига - нувр, кхоалагIчоа - дирст.

КхоалагIа го - ТIаргимара Хамха кхаччалца йолча моттигах ах юкъ. Цига хьалхара моттиг яьккхачоа - кхохка, шоллагIа веначоа - тоа, кхоалагIа моттиг яьккхачоа - цIунто.

ХIара гонна белгалдаь тхьуж хургда, пхорагIа хьакха така а долаш. Дехьеи сехьеи гIажамаш хургья ягIаш, эзза царех доаллаш диткъа тай а долаш. Тай хоададаь, жIаках хьалхагIа тIехваьннар; хьалха венарг лоархIаргва. ХIара тхьужа юхе лаьрххIа овттабаь дехьеи сехьеи нах хургба, ялх сагага кхоачаш. Иштта лакхе босагIа а хургба, пхе сагага кхаччалца, турмалашца хьежаш. Озабезам боацаш, тийшаболх а хоарцо а доацаш, хургда из гIулакх».

Ха хьакхаьчар. Тхьовра къамаьл даь саг, лакхе а ваьнна, хоам бе эттар. Цкъа зурма лекха, шеддола адам шийгахьа дIадерза а даь, цо аьлар:

- Говраш хохка ха хьакхаьчай, кийчле сиха. Хьалхара зурма лекхача, шоай говраш укхазарча тхьужа тIа отторгья оаш. ШоллагIа лекхача, кийчлургда шо. ТIаккха топ кхоссаргья, оаш говраш дIалелхийтаргья. ХIара гонна юкъе ах сахьат ха хургья.

Сакъердаме саг волчох тара вар из, ше чакхвоалаш аьлар:

- ТIехьависачо сона бехк ма биллалаш!

Кхы хье ца луш, дIаболабелар болх. Зурма а лекхар, топ а кхессар. Говраш меттагIарлийлхар.

Хьалха ера Лома говр, шоллагIа - ЦIокъаяр, кхоалагIа - из гIулакх вIашагIделлачун кIаьнкаяр.

Са а леIа, шоллагIча гонна кийчбелар нах.

Лома аьлар ЦIокъага:

- ШоллагIча гонна аз дакъа лацац, хьога хьай лоIам ба!

- Хьо духьала веце, со гIоргва цу юкъе, - аьлар ЦIокъа.

- ГIо, - раьза хилар Лом.

Лома чIоагIа ловра ЦIокъа хьалхара моттиг яккхар, цудухьа дакъа ца лоацаш а Iийра.

Цу гонна хьалхара моттиг ЦIокъа ера, шоллагIъяр тхьовра кхоалагIа хинначо ера, кхоалагIа моттиг ераш деша ухача юртарча кIаьнка ера.

Баьреш лаьрххIа кийчлуш бар кхоалагIча гонна: тIерабесса, боссанза говраш ца совцийташ, хьал-Iо кхувлаш, лоацадалар кхераш когаш хьувш, говраш хьесташ. ЙIохьаенна хиларах, баьреш тIабагIа говраш Iамаркх йийрза, йовда кийча яр. Цхьаболчар, говрашта батамаш дIатIаехкаш, лергашка къамаьл дора. Ший дола хьаькъал, низ ураоттадаь; хьалхавала гIертар хIаравар.

Топ а яьнна, кхоалагIча гонна хаьхкар говраш. Шишша а кхоккха а - дIанийсъеннача тайпара йолхар уж. Лом юкъерча мугIар тIа вар. Ах юкъ яллалца, говр сих ца еш, вахар из, тIаккха дирста ганаш кIеззига мелдалийтар, говр хьалха йолхачарца дIанийсъелар. Моттигах диълагIа дакъа дисача; дирст еррига мел а ялийта; гош тоIабир Лома; вай тIехьадиса йиш яц хьона, Ды, аьнна. Зувчарна хоалуш, говр сихъялар, цу юкъа гаьнна хьалха а яьлар вокхарел.

Кхаь говра йIоаххала шийна тIехьавоагIача ЦIокъал хьалхаваьнна, тай хоададаь дIа а дохийташ, тхьужах тIехъийккхар Лом. ТIеххьа ЦIокъ а ваьлар. КхоалагIа из болх вIашагIбеллачун кIаьнк вера.

Баьрешта совгIаташ дIалуш, ше вар Аьла. ХьатIа-венача Ломага цо хаьттар:

- Хьо хьанав, кIаьнкI

- Жабала ва!

- Дала гешт долда цунна, хьаьнала саг вар йоах из наха. Iа лелабер а ба дика болх, хьужаре а ва, йоах, хьо дикка къахьегаш. Иштта дIаводе, къаманна накъаваргва хьо. Живари, дог ца эккхаш, дешара тIатаIалахь, нов-къостал аз а дергда хьона!

Аьлас лаьрхIар, хьалха болхачарца кхыча мехка Лом деша вахийта.

Тахан кхайкарал деш хинначо чIоаггIа цкъа а шозза а зурма лекхар; адам; шеддар «тIапп», аьнна, сеца; ладувгIа кийчделар. Цо аьлар:

- Ва нах, шоана сакъердам хиннабале а, беце а; ше кхайкача иштта гул а денна тIадахкарах; баркал йоах шоана ер вIашагIделлачо. Дала аьннадале, тIадоагIача шера а; хIанз мо вIашагIкхийтта; сакъердаргда вай; совгIаташ дукхагIа а дикагIа а хургда. Диканца гулда вай, тхо цIадахар.

Цаховш Iоежа а хIама ца уллийташ, моттиг цIенъяь, нах дIакъаьстар.

* * *

Гуйран балхаш доладелар, хьужаре а йолаелар болх бе. ЛаьрххIа деша ухаш бар Лом, ЦIокъ, КIанто. Хьужарен наIар тIа яздаь, Iарбий йоазонаш дар. Царна юкъе; соахка бераш деша дIаэца ала ГIайгIатар цига бахача хана; хьехархочо дийша хинна «таIалламил-Iилма», аьнна, долалуш дола йоазув а дар. Из ца дешаш, хьужаре чувалацар Лом. Боккъал хоза а хетар цунна из; вIалла дукха ха ялале, дагахьа Iома а дир.

Дика кхеташ, жайнаш тIа ваьлар Лом. Цхьайолча хана, ловзаш доахка бераш долча водар из. Бакъда ловзацар, берашца са а къийрде, шийна ховр дIа а хьийхе, чувоагIар. Дешаш а цIагIа эшачунга хьежаш а ер лелашше, дешара шу чакхдаьлар. Хьалхара кхо жай дагахьа Iомадир Лома.

Бераш ахкан чухецаш, хьужаре вера из йиллар.

- Гурахьа, Дала аьннадале, дикагIа кхеташ вола пхи кIаьнк арахьа деша вохийтаргва вай, - аьнна, шеддолча бера совгIаташ а денна, чубахийтар.

Шеко йоацаш, деша дохийтача берех хаьдда цаI Лом лаьрхIар массане а. Цунна шийна а хетар иштта, бакъда кастлуш ваха лаьрхIа вацар. Цига ца ваха бахьан дар цун.

ДIадоладелар ахкан балхаш. Цхьатарра шеббола нах къахьега болабелар. Иштта Ломар а бар къахьегаш: беша оасар деш а нокхарашка хьожаш а. Ахка дIоах ме лу, нокхарашцара болх совбоалар, лаьрххIа къахьега дезаш.

Наьсаре ваха безам хилар Лома. Балхаш кIеззига аттача даьлча, ваха лаьрхIар цо. Цу хьакъе къамаьл а хилар цун даь-наьнаца.

- ГIоргда вай, - аьлар ГIайгIата. - ДаьцIенгахьара са болчарех кхоачарбараш цига бах. Даха, бийса яьккха, базар тIа а хинна, доагIаргда вай.

Геттара раьза хилар Лом.

Шоай уйла акхар дIахайтача, аьлар Аьлабоарза:

- Со ва цигахьа кастта ваха лаьрхIа, шоана товчча хана, арадовргда вай.

Шоаш цIабахккалца цига хила, аьнна, Нувса даьцIа а яхийта; оршот дийнахьа арабаьлар ГIайгIатар. Хьалхара бийса Барта-боса яьккхар цар. ШоллагIа бийса Мочкъий-Юрта яьккха, кхоалагIча дийнахьа Iокхаьчар Наьсаре. Цига ГIайгIата тайпан даь-веший воI волча чубахар уж. Наггахьа из а воагIар лоам, ГIайгIат йолча. Цунна дика хетийта, цхьа-ши бийса а яьккхе цIаводар.

Из бийса цига яьккха; юха чу ца бахка тарлу шоаш, аьнна, Iадика а йийца; хьайбай базар тIа бахар ГIайгIатар. Тамаш йора Лома, базар тIарча лостамах. Селлара дукха бе-бе хьайбаш хилча; мишта вIаштIехьа боал-хьогI ер лостам, аьнна хеталора.

Говрашка а, доаханга а, жега а, кхыча хьайбашка а хьежаш; цар маьхаш а хетташ; тоъал лийлар уж. Иштта лелаш, ГIайгIата аьлар:

- Хьа да жаи гаьзарийи дохка иха моттиг я ер.

Цигга Аьлабоарз хьакхийтар акхарех (дIакхаьчача хана, къаьстабар уж).

- Шун гIулакх даьннадале, цIагIоргда вай, - аьлар цо. - ГIаьххьа, яьссача тачанкаца Буро тIа водаш, сона вовзаш саг ва; цунца дахача бакъахьа да вай.

- Кхычахьа хIаманга хьажаций вайI - аьлар Лома.

Цо йийца «кхычахье» яр Наьсар ваха моттиг. ЧIоагIа безам бар цун из мичахьа вах ха а вовза а. Из фу ала гIерт дика кхетадаьча Аьлабоарза аьлар:

- ТIехьагIа, хьо воккха хилча, дергда вай из Iа яхар; нагахьа эшаш хуле.

КIаьнк раьза воацашше, цIабаха баьлар ГIайгIатар. Базара юкъера арабаьлча, акхарга хьежаш латташ тхьовра Аьлабоарза вийца новкъост вар. Тачанка тIа а хайша, цIенгахьа бийрзар уж. Из бийса Буро тIа шоаш хьалбоалабаь саг волча а яьккха, сецца фусам-дас ежача хIаманца йиш мелий накъа а баьха, дIахо гIаш цIабахар Аьлабоарзар.

* * *

ДаьцIа хьалкхаьчар Нувса. Дукха ха йоаццаш ше хиннаяле а, хоза хетар цунна да-нана долча йодаш. Барайтта шу даллалца ше лийнача коа чуяьлча, дега товр хулар Нувсайна. Даьцеи наьнацеи Iеш бар зIамагIа вола воIи нуси. Къонгашта несарий кхийла а, мехкарий маьре бахийта а, дезал дIалостабаь баьннабар уж. Дика бар несарий. Маьр-йижарий шоайцига боагIаш хилча, кхаъ хулар царна. ХIанз а, духьалъена, безаме моаршал а хаьтта; дIачуйигар несас йоккхагIа йола маьр-йиша.

ЦIаькха еча, е аьттув бола ха нийсъелча, е воай йоIа дог хайтача; аргда, яхаш; ГIайгIата а цунна а цатоам хилар кхераш; шоаш лоархIа а ца беш; кхы укхо а хоа ца йолийташ; гаьнадаьннадар даьцIено Нувсайга ала лаьрхIар.

Йодашше а да-нана долча яхар Нувса. Цу кIал бар бийса йоаккхаргйолаш, саготалла гучабовла баьхка цун наьна-вежарий. Нувсай да-нана мо боккхалгахьа леста нах бар уж. Ди дика дийца, чуяьлар из цIагIа. Хаттар даь баьлча, тоъал дахар-денар дувцаш лаьттар Нувса боккхийча нахаца. Хьехараш а хаттараш а деш, къамаьлаш дир наьна-вежараша йиший йоIаца. ГIай-гIат а кIаьнк а хаьттар. Лом хьоавича, эхь хийтта цIий-ъелар Нувса. Юххера наьна-вежараша аьлар:

- Оаха хIама ала ца дезаш; хьо хье я Iовдала йоацаш саг; ГIайгIата товр делахь; цунца дика хуле, ялсмале йолаш я хьо!

ТIаккха; наьна-вежараша баркал а аьнна; эгIа чу Iочуяьле, паргIатаяла хьайна, аьнна; араялийтар Нувса. Шийна тIехьа араяьннача наьнага аьлар цо:

- Тхабараш Наьсаре баха цIагIа бац, цIабахккалца укхаза Iе аьннад сога нанас, кхо-йиъ бийса яккха а тарлу аз вайцига!

Нувсайга кагегIбараш болча гIо а аьнна, ший вежарий а цIен-да а болча чуяхар фусам-нана. Хьаьший баьхкаб, аьнна, хеза; Iокхаьчар Нувсай вежарий. Нанна тIеххьа уж а чубаьлар, боккхий нах болча.

Йиший-къонгашцара хаттар чакхдаьлча; хьаьшех воккхагIчо, найцийна дIатIа а вийрза, аьлар:

- Миштад Нувсай гIулакх, йоаллалой изI

- ГIулакх во дац Нувсай-м; дика а ма боахк; хIаьта а, зIамига йоландаь, из цIайоалае безам хиннабар тха; кIаьнк воккха ма хиллинге. ГIайгIата а, тхоай йоIа а, бера а цатоам ца бе; укх ханага даьннад хIама ца оалаш. Дика болх бир оаш из хьоахадаь, цу деша хIанз оаха дича бакъахьдар ала тхога.

Нувсай воккхагIа волча наьна-вошас аьлар:

- Аз цхьа хIама дувцаргда шоана, шо раьза дале!

Вожаш раьза а хинна; хьаьшас дийцар; Даьла салам хилда цунна, Сулайма Пайхамара замалахьа хиннад, аьнна:

- Лоалахой болча шин сага нускалаш доаладаь хиннад. Шу доалашше, исташа бераш даьд. Цхьан дийнахьа, шоай бераш ийца, хи тIа бахаб уж хIамаш йитта. Бераш гаьн кIал Iийне Iо а дехка, додача хи йисте дIаайттаб ноаной шоай болх бе. Ераш иштта боахкаш, акхарна а гуш, цхьа бер дихьад берзо гана кIалхара. Кхалнах даггара цIогIарч а детташ тIехьаудашше, бер ийца яхай борз. Мелла адарах, берзагара бер хьа ца доаккхалуш, юхабаьхкаб уж. Гаьн кIал дисача бера хьатIа ма кхаьччинге; берзо бер дихьачо, IотIакхайда ший неша бер хьал а ийца, аьннад:

- ХIама дергдац; хьакораде мег хьа бер; кора ца доагIе а, Дала цхьаькха хьалургда; йолле хIанз, чугIоргда вай.

Цкъарчоа, цо бегаш бу мотташ хиннай дисача бера нана; из лаьрххIа хьувзилга хайча, аьннад:

- Ай, фу дувц Iа; берзо дихьар хьадар ма дий; са бер хьада.

Бер дайначо ладувгIа тигадац. НизагIа хьадаккха елча, хIама хиннадац. Иштта къовсам болаш, чубахаб уж. ХIетта даь, ноаношта мара малагIа хьанад ховргдоацаш, цхьатарра хиннад бераш, е цхьаккха белгало а хиннаяц. Цудухьа цIагIарчар а цхьанне а вIаштIехьа даьннадац харцои бокъои къоастае. ТIаккха гIулакх, Даьла салам хилда цунна, Сулейма Пайхамарга кхаьчад. Из хиннав паччахь а волаш, наха юкъе нийсса кхел а еш. Цо аьннад; чехка, бер а тIехьа, кхалнах шийна тIабоалабе.

Хьабаьхкача кхалнахага хаттараш а даь, «кхоана юхадувла» аьннад. ШоллагIча дийнахьа баха дIаайт-таб кхалнах. Даьла салам хилда цунна, Сулейма Пайхамара аьннад:

- Оаш хьадувцачунга хьежжа кхел йича, бер шоана шиннена а доагIа. Цхьа бер шин наьна хила йиш мичай. Вай фу дергда аьлча, нийсса ах а даьккха дIай-хьай лургда, шоана шиннена а хургдолаш.

ТIаккха хаьнагIара тур хьа а даьккха, дIатIавола-веннав гIанда тIа уллача бера, ахдаккха воаллача хьисапе. Цигга, мухь а баьнна, бера IотIайижай кхалнахах цаI:

- Боккъал, хьай Даьла духьа, ах ма даккхалахь из малайк, са дац хьона из! Сона цхьаккха хIама дезац, деррига а вокханна дIале, цун да из! Аз йийцар хоарцо я! - яхаш, елха а елхаш.

Даьла салам хилда цунна, Сулейма Пайхамара хайнад корзагIъяьнна хьувзар бера нана йолга а, из ший бер кIалхардаккха гIертилга а. ТIаккха, шорттига тур Iочу а делла, аьннад:

- Тхо хIана кхестаду Iа, цу кхалсагага а гIелал хIана яхь IаI

ДIахо, шийна хайнар къайла а дита, юстара латтача шоллагIчунга аьннад, цо фу ду хьажа:

- Йолле, хьаэца хьай бер!

Вож хийцца бера хьатIайолаеннай. Цигга, юха а тур хьалъэккхийта, аьннад :

- Кхы ког ма баккхалахь, хьа дац из! Нана, ший бер дувш хилча, хьо мо юстара а ца латташ, ер латта мискинг мо оарцагIйоал, цунна хьалхара яла кийча а йолаш.

Ишта нийсса кхел яь; бер ший наьнага дIаденна; чубахийтаб Сулейма Пайхамара, Даьла салам хилда цунна, кхалнах. Наха хаьттад, йоах, бера наьнага:

- Яларах а ца кхераш, ма майра дир Iа из, хIана хьайзар хьо ишттаI

- Цкъа-дале, сайгара дIадоаккхе а; сай бер дийна дисача кхоачам бора аз; шоллагIа, вIаший юххе дахаш хиларах; дийнахьа цкъа, е кIира, е бетта, е шера керте го тарлора сай сих даьннар; цох а кхоачам бора. Ялара-м аз вIалла уйла а йинзар. Боккъалдар аьлча, сенна дезар сона яхар; иззал йоккха хоарцо лайначул тIехьагIа, - аьнна, жоп деннад бера нанас.

Иштта чIоагIа ба наьна безами къахетами ший бераца, - аьлар къамаьл даьчо.

ТIаккха хьаьшех зIамагIчо аьлар:

- Аз а дувцаргдар шоана, цох хетта, цхьан замалахьа хиннар. Маьре яха, дезал болаш, яхаш ши йиша хиннай.

Шоайла дукха безаш а хиннаб уж. Цхьанне еррига йиIигаш хиннай, шоллагIчун беррига кIаьнкаш хиннаб. ЙиIигашъяр сагота хиннай, кIаьнк воацаш. ДIахо а ноаной хила кийчбеннаб уж, тIаккха аьннад йиIигаш йолча йишас:

- ХIанз а са йиIиги хьа кIаьнки хуле, сага ца хайташ, хувца вай берашI

Вож раьза хиннай. Дилла мо, йиIигаш йолчо йиIиг яьй, вокхо кIаьнк ваьв. Сага ца хайташ, хийцад йижараша бераш, шоаш аьннача тайпара. Боккъал дика доал а деш, кхедеш хиннад цар уж. Каст-каста шоайла хьоашалгIа болхаш а хиннаб. Цхьан дийнахьа йиIигаш йола нана яхай йиша йолча; сай йиIигах бIаргтохаргба-кх аз, фуд-малад а хьожаргья-кх, аьнна. Акхар хийца бераш дикка ондадаьнна ха хиннай из, хийцца когаш-даха а кIеззига мотт Iомабаь а хиннад уж. Наьци йоа-гIа, аьнна; деррига бераш духьалдаьхкад. Хоза уж хьаста а хьаьста; юххера, зIамагIа а ма йий, кхы сага дегабуам а мича бергба, аьнна; хьалмархIаеллай нанас ший йиIиг. ТIаккха йиIига аьннад:

- Ва наьци, тха нанечарна юхе ма кIаьда да хьа кулгаш.

Цигга; мухь баьнна йийлха а йийлха; аьннад нанас; ший мархIайоаллача йиIигага:

- Вай дахалда, укх кIаьдача кулгашта кIалхара кхы дIа-м яргьяц хьо!

ТIаккха из деррига гуш латтача йишийга аьннад, дIахо а елха а елхаш:

- Геттара сиха Iа хьай кIаьнк чувоалаве, аз сай йиIиг а чуюгаргья. Дала къоабала сагIа долда хьа, сона даьча гIулакхах, ноаной кIаьдалах хьегадергдац вай бераш. Бакъда хьона, хьа кIаьнка а са кулгаш морса хетаргдолга.

Иштта чIоагIа ба берий хоам наьнаца, - аьнна, чакхбаьккхар ший лоткъам Нувсай зIамагIа волча наьна-вошас.

Цу къамаьлех хьаькъал а ийца, цигга дIакъайлар из дош Нувсай даьцIено, цIа а ена ше Iо ца хой, вIалла шоай йоIага цIайола аргдоацаш.

Хьалхара бийса да-нана долча яьккха; вож кхо бийса, воккх-воккхагIвар волча хьалхагIа а йоаккхаш, вежарий болча дIайихьар Нувсас.

Лом тIехьавеча, пхелагIча бийсан сайре яр. Нувса даи нанеи долча яр; вокхазахьа массанахьа Iадика а йийца, Iочуена.

Шоаш цIакхоачашше, Лом венавар нанна шоаш цIакхаьчалга хайта.

Хьалчуяьнна:

- Со Iочуйода, кIаьнк хьалкхаьчав укхаза, цIабаьх-каб тхабараш, - аьлар Нувсас.

Цо аьннар бакъде воаллаш мо; хьачуваьнна, сайрдика йийцар йиIий воIа. Дукха вахалва, аьнна, наьна-дас:

- Фу дар НаьсареI Дикка хье ма деларий шо! - хаь-ттар.

- ГIаш водачоа гаьна никъ ма бий из, кхы хIама а дацар; хоза гIулакх а хинна, цIадаьхкар тхо, - жоп делар Лома.

Боккхийча нахага Iадика а йийца, Нувсайца чуваха ваьлар Лом. Цун гIулакх хьевала йиш йолаш дацар, дукха дезараш Iайнадар, ераш цIагIа боацаш.

* * *

Ше ма аллара, гурахьа говраш хохкилга вIаштIехьа даьккхар Аьлас. Моттиг хьалхагIа хиннача яр. Говраш хохка го соахкарчул цаI дукхагIа бар. СовгIаташ а дикагIа дар. ЦаI юкъебита; боккхагIа болча шинненеи зIамагIчоаи хаьхкар Лома, ЦIокъа говраш. Цу кхаь гонна Лома хьалхареи, ЦIокъа шоллагIеи моттигаш а яьхар. Дикка белгалваьлар уж шиъ.

Кхы ца говш, гуйран хьалхарча бетта хьужаре йолаелар болх бе. Бераш юха деша чудаха дукха ха ялале, хьужаре вера Аьла. Цо аьлар:

- Аз хьогга ма аллара, нах деша бахийта вIаштIехьа даьннад. Дукха ца говш, вай мехкара тоаба я йодаш, вайна кхо моттиг еннай. Мала вохийт вайI

Саг йистхиланзар. ТIаккха ше аьлар:

- Сага хIама мича оал оаш! Аз аргда сайна хетар. Ломи, ЦIокъи, Малики бохийтаргба вай. Баха ловш-м дукха хургба, Дала аьннадале, уж тIехьагIа бохийтаргба. Кхоана деша доагIаш, оаш кхаьнне моллагIа шо-шоай цIагIара воккхагIа вола саг воалавелаш, - аьнна, чакхдаьккхар Аьлас ший къамаьл.

Лом веннавар, ший ваха вIаштIехьа даргдац, ала. Сабар а даь, Iийра из: «Сенна сихлургва со, кхоана хьалъеча нанас ше аргда-кх», - аьнна.

Чуболхаш Лома аьлар новкъосташка:

- Безам чIоагIа бар, бакъда кастлуш вIаштIехьа даргдац са цига ваха.

- Хьо ца воде, со а гIоргвац, - аьлар ЦIокъа.

- Хьайгара из мо гIулакх хоададе хьа бокъо яц, цIагIарчарга а аьнна мара. Хьо а, со а, вайх моллагIа а ваьннав, воашка цIагIарчар аьннар дича. ХIаьта са гIулакх миштад аьлча; хьогга вай чухецаш, хьехархочо даь къамаьл аз нанайга дIадича; хIанзарчоа со гаьна деша гIоргвоацаш, тхоайла массавар раьза а хинна; со-цам баь да.

ШоллагIча дийнахьа бераш деша долхаш, ГIайгIати цунца ЦIокъа нанеи бахар хьужаре. Хьалболхаш, ГIай-гIата аьлар:

- Кхыча мехка деша ваха вIаштIехьа далар боккха болх ба. Бакъда хIанзарчоа тхога Лом цига вахийта йиш хургьяц. ТIалатташ тхадараш мо гIулакхаш а долаш, цаI мара воаца кIаьнк арахьа дIа а вахийта, Iохов-ша йиш яц.

ЦIокъа нанас аьлар:

- КIаьнк чувена, цо из хьадийцача; оаха а аьннад, тхоайла массавар дага а ваьнна; нагахьа Лом воде, гIорг-ва хьо, ца воде цIагIа Iергва, хьай бакъилг а хохкаш.

Хабараш дувцашше, баха хьалкхаьчар кхалнах хьужаре. Ераш мо ена, Малика нана а яр. ГIайгIатар; чIоагIа баркал оалаш, шоаш иштта лархIарах; шоай бераш кхыча мехка дахийта вIаштIехьа доацилга дIааьлча; цецбаьнна хьайзар Аьла а, хьехархо а, кхы цу хьужаре мел вар а.

- Кхы цхьаькха а да, Даьла денна бераш хьаахийта вIаштIехьа даргдац тха хIанзчул тIехьагIа, бакъда дешар юкъагIа-м дутаргдац акхар, - аьлар ГIайгIата.

КхоалагIа волча кIаьнка наьна гIадъяхара боарам бацар, ший кIаьнк деша хьожаваь.

Маликах Аьлас дIатехар КIантои, цхьаькха дикагIа дешаш вола Мансур яха кIаьнкеи.

Дукха ца говш, деша бахар КIантои, Малики, Мансури болхачарца. Ломар накъабаьхар уж. КIанторга цар аьлар:

- Каст-каста каьхат язделаш!

- Яздергда.

Иштта вIашакъаьстар уж.

* * *

Лома ханнара а волаш, Таьта яхаш кIаьнк вар. Цхьан юртара хиларах, шоайла бовзаш а бар уж.

Цо аьлар Ломага:

- Со а ухаргвар шуца хьужаре.

- ГIаьххьа кхоана, цIагIа дешаргдолаш, болх хьаэца ваха веза саи Цокъаи; тхоца хьал а вай, деша дIаотта хьайна, - аьлар Лома.

ШоллагIча дийнахьа царца хьужаре ваха, деша дIаэттар Таьта. Ераш шиъ, бетта Iомабилла болх хьаийца, чубаьхкар.

Иштта, хьаийцар дикка Iомабий, ханнахьа юха тIа а болхаш, кхы дIахо дарсаш хьа а ийдеш, Iилма Iомадеш бар ЦIокъи Ломи. Хьашт мелд кхеташ, шийцарча берел гаьнна хьалха а ваьнна, кагегIдола сувраташ Iомадеш Таьта а вар.

Цу юрта бахар Таьтий ноанахой. ДукхагIа йолча хана, царцига бийсаш йоахаш, къахьегар цо. ЧIоагIа безам бар цун ший новкъосташца. Шин бетта дийшача, хьехархочунца дага а ваьнна, Iомаде хIама хьа а эцаш, цIагIа деша волавелар из вож шиъ санна. Шоай гIулакх цаI хиларах; дика новкъост а хинна, дIаийра из царех.

Ломага аьлар цхьан дийнахьа даь-нанас:

- Баьри, сона кхоачам болаш, дика хиннав хьох; тахан денз топ Iомаяра гIулакха къа дукхагIа хьега деза Iа!

Ший бархI шу даьлча гIоне, тоъал топаца хьакхашта вар Лом, хIаьта а ГIайгIата кхоачам бацар из. «Ма хетта караерзо еза, - оалар цо, - топ етта говзал».

Цу дийнахьа денз, лаьрххIа болабир цар из болх. ГIайгIата оалар: «БIарга хьалоацалуча хIамах дIа мел теха топа маркъилг дIакхеташ хила веза, нагахьа цу хIаманнеи хьонеи юкъера моттиг топа низа чуйоагIаш яле».

ГIайгIат ше а топ дика кхосса ховш яр, дас Iомаяьяр из, зIамига йолча хана, шоай кIаьнк цахиларах.

Ваха, даь-вежарашца а даь-веший къонгашца а топ кхийса Лом чувеча; ше хьожар ГIайгIат из мишта Iома-веннав: диазза-пхезза хьежорга топ кхоссийтар.

Ер гIалат да хьа, аьлча, новкъа хилар кхераш; нийса доацар дIа а ца оалаш, кIаьнка догъэккхар кхераш; топ иштта хьожае еза, лак укх тайпара оза деза, яхаш, дIакхетавеш; виIий воIа хьехар дора даь-нанас:

- Лак озаш, топ лако Iо а эзе, меттагIъяла тарлу; тIа-ккха, Iоаршувца Iа лаьцача хIаманна ца кхеташ, топа маркъилг кхычахьа кхет. Из хургдоацаш, топ чIоагIа лаца еза. ЗIок IотIакхетача хана; бIаргаш тохаргдоацаш а, дегI тохалургдоацаш а; кийча хила веза. Ше бIаргаш теха дий-дац сенах ховргда аьлча, IотIатеха бIарг Iа хьаллакхале маркъилг дIакхет; из дIакхеташ хьона хоалой, бIаргаш техадац Iа; ца хоалой - теха хилара белгало.

Ше бIаргаш тохий а е дегI тохалой а мишта хьожар Iомалушвар аьлча (юхе латтачоа-м хоалу из); къоасталургйоацаш, цхьатарра иттех поатрон кийчйий; царех цаI яргйоацаш нийсйий; тIаккха, из малагIа я ховрг-доацаш, вIашагIъэйий; кхувсар топ. Иштта етташ; ярг-йоацаш кийчъяь поатрон харц ма хиллинге; лерттIа Iомавеннавеце, шийна хоалуш, бIаргаш а дегI а тохалора; Iомавеннавале, меттагIара валацар.

Цкъара, иштта Iомавир ГIайгIата Лом; тIаккха нийсса тоха а Iомавир. Цо оалар:

- Хьожаяь тохар, массаяр дIакхетац; хIана аьлча; мел чIоагIа балама топа хи хьатIатоIабарах, мел дика Iоаршув нийсдарах; топ аганза Iац; цудухьа, лак озача хана, юхь лестачахьа бода пхо. Саг Iомавала веза; лакхера IойоагIаш; уллувра хьайоагIаш; лостаяь йоагIаш; тоха яьккха топ хьежа ца еш; йодашше, дего хьа ма хьийххинге, лак озаш. Бокъонца иштта Iомавенначо мел техар лаьрхIача дIа а кхет.

Ше хьалхаяьле, кхерий тIа хьежорга хIамаш увттаеш, еттийтар ГIайгIата Ломага топ. Цхьайолча хана, фуъ догIар; цкъаза маха богIар. ТIаккха кIаьнк волча тIа а яй; тоха, оалар. Лома лак озар. ЧIоагIа товр хулар ГIайгIата, топ кхийтта, парххе деха дIадода фуъ дайча. Геттара гIадйодар из маьхах кхийтача. ТIаккха дагахьа оалар: «Мича гIоргва хьо, Наьсар; аьттув а баьнна, са кIаьнк хьона тIакхоаче …»

Гаьнара, юхера, лохера, лакхера, халачара, аттачара - массе а тайпара топ тоха а дов де а Iомавир ГIайгIата виIий-воI. Лоам бахача наха ховра из селлара чIоагIа хIана Iомаву. Цар оалар, бегаш беш:

- Укхазара Iотеха топ Iоа Наьсаре вахача ший моастагIчоа хьажаюккъе кхетаргйолаш, Iомаваьв ГIайгIата виIий-воI.

ЛОВЗАРАШ - ЯХЬАШ

ХIара шера лоам а шаьрача а къаман цхьацца ловзараш-яхьаш хулар, говраш хохкаш, Iотохаргах латаш, хьежоргах топ етташ. Цхьан-шин кIира хулар уж, цхьа яхь-ловзар даьлча, кIеззига са а лоIаш, тIаккха юха вIашагI а кхеташ.

Цкъа Буро тIа баха цIабаьхкача, юртарча наха Ломарна дийцар:

- Къаман ловзараш-яхьаш дIадолалуш да, укх шера из гIулакх вIашагIделлар Байсхар Мочкъа а ва. Хьалхарча яхьа хIанз доагIача кIиранденна Буро тIа, хьежорга топ кхувсаш, моттиг я.

Цу юртара кагий нах яхьашка дакъа лаца баха кийчбелар.

Из хабар хезача, Ломаи Таьтийнеи наIарга ваха, ЦIокъа аьлар:

- Иштта моттиг я, вай кхоъ вахача фу дар-теI

Тоъаргйолаш топ кхосса ховш, ЦIокъ а вар; цхьа бахьан Таьтийна а ховра. Шоашка доккха хIама дулургда, аьнна, хеташ; вацар уж шиъ; бакъда Ломах бIубенна бар.

- Ховргда вайна, - аьлар Лома, - вотега хаьтта, цо фу оал хьежа, из духьала ца хуле, гIоргда вай.

Даь-наьнага ца оалаш, Аьлабоарза фу оал хьажа лаьрхIа, даь-воша волча вахар из. Укхо ший лоткъам дIабича, вокхо аьлар:

- Оаха дийцадар цу хьакъе, тхоашкара ала лаьрхIа а дацар, хIана аьлча вай белгалдувлар лацар тхона. Хьо ваха безам болаш хуле, духьале е лаьрхIа а дацар. ХIанз нанайца дага а ваьле, цо бокъо лойя, хьайна ловр де. Нагахьа хье водаш хуле, сога хоам бе, со а воагIаргва.

ВиIий-воIа къамаьл дIадича; ма гIо, аьлча, цатоам хилар кхераш; духьале йинзар ГIайгIата. Цунна товр де:

- ГIо! - аьлар.

Ваха, даь-вешийга:

- Нана духьала яц! - аьлар кIаьнка.

- Диканд, гIоргда вай, - раьза хилар Аьлабоарз.

Шоатта денна Iурра арабаьлар Буро тIа болхараш. Царца Ломар а бар. Цу дийнахье Iокхаьча, Аьлабоарза бовзача наьхацига бийса яьккхар цу виъне. Хьежорга гаьна йоаццаш, яр из фусам, ваха а ва а атта хургдолаш.

Кавказе мел долча къаман нах хIана бац, аллал; дукха адам дар хьежорга топ кхувсача.

Геттара гаьнеи, гаьнеи, гаьна доацашши, юхеи - диъ тайпа дар хьежорг. ГаьнагIа долча шин хьежоргах, хьалхара моттиг яьккхар Лома, кхоалагIа долча хьежоргах - шоллагIа яьккхар, диълагIча хьежоргах моттиг йоаккхаяланзар. Хьалхарча моттигах, совгIат пхезза ювла австрий топ яр. ШоллагIча хьалхарча моттигах, ворхIазза ювла тепча яр. КхоалагIча хьежорга шоллагIча моттигах, гебагIа-урс делар Лома. Цецбаьнна хьежар нах, тамаш йора селлара ханна зIами-гача цо иштта нийсса топ тохаш. «Да, меткий стрелок», - йоахар цхьабараша. Лакха чин долча эпсараша Аьлабоарзага йоахар, сои-сои волча хьавайта, оаха тIема говзал Iомаеча деша а оттаваь, дика бIухо вергва цох. ЦIагIа йоккха даь-нанеи нанеи мара саг вац укхун, яхаш, бехказавувлар Лома даь-воша.

ГIулакх даьннилга хайташ, зурма лекхар цхьанне. Дерригача халкъо терко тIаяхийтар цунна. Зурма Iо а йилла, цо аьлар:

- Нийсса кIира даьлча; ер болх дIахохьош, ГIалма йисте говраш хохкаш; моттиг я; хIара гонна хьалхарча кхаь меттига овттадаь дикка совгIаташ а да. Ший говр хахка безам бар а, хьажа догдоагIар а, вола цига.

Эрсий меттала а аьлар цо из.

- ХIа-а, кIантий! - аьлар Аьлабоарза. - Дала аьннадале, вай гIоргда-кх цига говраш хахка.

Лома даьха совгIаташ дахьаш, цIабаьхкар Аьлабоарзар.

Топ шийна йитар Лома. Цу тIа даь йоазув дар: «За 1-ое место...». Тепча Ковнаркъаи урс Аьлабоарзаи делар.

Шийна совгIат дахьаш венача Лома ловца а баь-ккха, из могавеш, йиш яьккхар Ковнаркъа:

«Эпсарий топ йола кIант,

Юрта маьха дын бола кIант!

Ды ворхIара баьннабий,

Хье пхийттара ваьннавийI»

Дикка кийч а бенна, говрашта гIулакх а даь, цхьа-ши ди хьалха, ГIалма йисте баха баьлар лоамара нах, шоашта кхача а говрашта беззача тайпара фуъ а ийца. Цар лаьрхIадар, ханнахьа Iо а кхаьча, лерттIа кийчбала.

Ераш Iокхаьчача, шортта нах бар цига, хадданза хьатIаухаш а латтар.

Кхаь гонна говр хаьхкар Лома. Хьалхарчеи шолла-гIчеи гонна хьалхара моттиг яьккхар цо. Цу моттигашта овттадаь совгIаташ дар: хьалхарчоа - дынбакъ, шо-ллагIчоа - шин шерара бугIа. КхоалагIча гонна шолла-гIа моттиг яккхарах, совгIата кхохка кхаьчар цунна.

ЦIокъа хьалхарча шин гонна шоллагIа моттигаш яьхар, дика совгIаташ цунна кхаьчараш а дар. КхоалагIчоа ваханзар из, говр астагIа теIаш мо хеташ.

ГIулакх ханнахьа даьлар. КIира хьалха мо, зурма лекхар цхьанне. Нах ладувгIа айттар. Цо аьлар:

- ХIанз доагIача кIиранденна, Аьхка-Юрта кIалто-харгах бугIаш латаш моттиг хургья, цига дакъа лаца безам бар вола.

КIалтохаргах летача нахах «бугIаш» оалар.

Аьлабоарзар цIабаха боахкаш, тIа а вена, цхьан сага аьлар:

- Укх балха хьамара че яь моттиг я, хьай новкъостий боалабеш, хьога а вола йоах цига.

- Дика да, доагIаргда тхо, - аьлар Аьлабоарза.

Лома аьлар даь-вешийга:

- Нагахьа харцахьа деце, ер ка цига буйтаргбар вай.

Аьлабоарз раьза хилар. Хьалкхаьчача, гIулакх деш лелар хьа а вийха; сиха урс хьакхе, хьаьшаша буаргболаш дIакхабахийта, аьнна; дIабигийтар ка. Вокхо; фусам-даьга дIа а аьнна; устагIа, бийна, дIакхаэллар.

Дика хьийга, цIабахар Аьлабоарзар, совгIаташ а ийца. Бийса Барта-боса яьккха, шоллагIча дийнахьа цIакхаьчар. КIал ховш дар шеддар, цIабахараша дIадийца, хьанна малагIа моттиг кхаьчай а гIулакх мишта хиннад а. Ца воагIаш саг висанзар, моттигаш яьха цIабаьхкараш болча.

Жена юкъера берста ши устагIа бийтабар ГIайгIата, Ломар цIабоагIашше. Йоккхача сагага, Ломага, Нувсайга ловцаш доахаш; дукхагIчар чубаьле хIама а дуаш; дIаухар нах.

Нах чу а баха, шоаш бисача гIолла; даь-нанас аьлар виIий-воIага:

- Iа лаьрхIа хIама дий мича хов совгIатех, цхьа хIама дагадехадар сона.

- ХIама дац; лаьрхIа хилча а сагота болх бац; хьайна хетар ала Iа, нана. Вай хьа-м дергда Iа яххар, - аьлар Лома.

- Вайга шортта доахан а да; бугIа, Даьла духьа, юрта Iулаца дIахийцача бакъахьа хетар сона. Бакъ хьа даь-вешийна елча мегаргья... Хьа даьна тIера.

- Цу тIехьа чакхдаьлар из.

Шоаш лаьрхIача, совгIаташ дIаделар цар. Юрто чIоагIа баркал аьлар царна.

Йилла ха хьакхачале, ди хьалха Аьхка-юрта а хургволаш, вахар Аьлабоарз, ший новкъостий а ийца. Ишта баьхка нах а бар цига. Цу дени буси чIоагIа къахьийгар бугIаша, шоаш денача гIулакха кийчлуш.

Дена, хьакхаьчар кIиранди. Лата моттиг, кога хьакхингашка кхаччалца яьнна буц а йолаш, гобаьккха белгалонна даьккха жIака долаш, герга го бар. Цун тувр бархI пхьагIат хургьяр.

Ханашка дийкъа дар латар. ВорхI шерагара ийс шерага кхаччалца дола бераш латаш яр хьалхара яхь. Ийснегара цхьайттнега кхаччалца - шоллагIъяр. Цхьайттнегара кхойтта шерага кхаччалца - кхоалагIъяр. Кхойтта шерагара пхийттанега кхаччалца - йиълагIъяр, иштта кхы дIахо а. Цу яхьашка, озабезам боацаш, хьожаш ши-шша кхелахо а вар.

ЙиълагIча яхьа йоагIаш яр Таьтий ха. Цига хьалхара моттиг яьккхар цо.

Юххера, кхыметтел шийл цхьа яхь йоккхагIча бугIаца а летар Таьта. ЧIоагIа хала дар цунца лата; хIана аьлча, ханага хьежжа, дегIа везагIа а низа чIоагIагIа а вар из. Бакъда говзал-м Таьтийяр мо яцар. Сих а ца луш, даим кийча волаш, хьувзар Таьта. Цхьаккха дирах, духьаллаттачоа дегIала водацар. Шаьра ховра цунна, бе вахача цо ше хьокхавергволга. Таьтас лаьрхIар; тарлой, кIаьдваь, говзалца из Iотоха. Ший низах бIубенна хиларах, вож даим качва гIертар, из дика ховча укхо юхевитацар. Хьежачар оалар: «Хьайла, мишта тара а лат бугIашта; я а я уж-м бугIаш». Цхьаболчар бегашта: «СиргIилгаш-м хIаьта а я», - оалар.

Таьтийна духьала латар дикка кIаьдвелар. ТIаккха лаьрхIар укхо ший тIехйола говзал оттае. ГIоарал дайча мо, мело хьувза волавалар Таьта. Ер кIаьдвеннарг а кIалвисарг а лаьрхIа; вож сихвелар; хIанз-хIанз хьокхавергва-кх аз ер, аьнна хеташ. ТIаккха геттара кIаьдвелар из. Цигга; хIанз даьр да-кх са, аьнна; вокхан ца кхуйташ; тIоа сегача мо; сиха кач а ваха; гонахьа латтачарна а бугIанна шийна а хиннар фуд ца хойташ; цун пхандараш баь тIа IотоIадир Таьтас. КIалвахар кхы хьал ца воалалуш, кхелахочо саббаре иттанега кхоачаш дагардича, тIавоаллар котваьннарг лоархIар. Цхьайттанега кхаччалца лаьрхIа, кхелахочо аьлар: «ХьалгIовтта, чакхдаьннад латар. Таьта цIена кот ва». Цу яхьах шалта-тIехкар далар Таьтийна. Ший яхьа летача, тIакхулла ферта яьккхаяр цо.

ЦIокъеи Ломеи цига цхьаккха яхье дакъа лацанзар. Iотохаргах латаш а, цунца дукха чам болаш а, бацар уж. Цар гIулакх: говраш Iомаелга, хехкилга, хьежорга топ еттилга.

Цигара баьлча, Таьтас даьха совгIаташ а ийца, цIабахар уж. ЧIоагIа дика хетар юртахошта; иштта мохк вIашагIкхийттача метте; Таьта котваьнна а, цо совгIаташ дена а. Геттара ловцаш а доахар.

Ена, кхаьчар дошо гуйра. Лоаман Iаламга хьежжа доацаш, цу шера дика хьийкъар ялаташ. ДIадув лаьтташ дукха ца хиларах, чехка доалар гуйран балхаш. Бакъда; дIайийнар дика хиларах; цу шера кIеззига дукхагIа гайра нах, гуйре чуэцаш.

Гуйран болх баьлар. Дийнахьа цкъа хIаьта а вIашагI ца кхеташ, Iацар Ломи, ЦIокъи, Таьтеи. Говраш Iомае е хьежорга топ кхувса ухар уж. Нийса тохар Лома керда топ. Из; низ болаш а, гаьна кхеташ а, мелла сома хиларах хенах чакхйоалаш а; яр. Наха дувцар; цIер-машенаш лелача аьшка оарцах чакхйоал из, яхаш. Топ ювца эттача; из могаеш, дукха дувцар. Цхьаволчо оалар: «Хезадеций шоана; австрий топ йола кIант; юрта маьха ды бола кIант, яхаш. Топ дика хилара белгало из а я», - аьле, тоадора къамаьл.

ЭМАЛКО ЛОМ ЧУТОХАР

Каст-каста нохчашкахьара а, гуржашкахьара а, черсашкахьара а, хIирашкахьара а; дукхача маьхах ийеш; говраш кхувлар наха. Царех вар Къонхилг. Ше ийца говр а йоалаеш, цхьан дийнахьа говраш Iомаеча вера из. Ший Iанарах къехкаш, геттара аьрдагIа яр говр. Цхьаккха цунна тIаха а хахка а лоархIа ца веш, каразах дIайийхка латтар из.

ЦIокъ велар, тIахайна, из хахка. Латтача кхувсалуш, тIаьнаш тIа увтташ, дIаяха тиганзар говро. Юххера, тIера Iовожачара а ваьнна, Iотоссавелар. Цаховш, карара а йоалар говр. Хьашт мелд говрашца хьакхашта вола ши кIаьнк кхы а велар из хахка - хIама хиланзар. Гуш дар, говр караерзаяь йоацилга. Бакъилг йолча хана денз; эмалкал лийна, дукха ха йоаццаш мара саг юхеваханза; яр из.

Шортта тIа а ваха, фоартах а хьажаюкъе а кулг хьекха хьаьста, говраца бартаваха хьежар Лом. Тхьовра мо сел корзагIъяьнна йоацаш, йижано яр из хIанз. ТIаккха, укхох бат хьа а хьекхаш, дIаэттар. Хьаяьста, юхь лаьца, хьал-Iо йигар цо эмалк. Чехка волавелар Лом, тIаккха ведар, говр чоаболагIа тIехьаедар. Дикка къахьийга, каразах дIатесса, тIера нувр Iо а яьккха, тIаха лаьрхIар Лома. Говр йолча дас а шин-кхаь сага кхы а аьлар:

- Лом, ма хал цу говра тIа; аьрдагIа я из; ма дайрий хьона тхьовра цо леладаьр.

Из лозавар кхераш, дар цар из. Лацар наха, ГIайгIата цатоам хилар.

- Яргйий ер, Iома а ца еш, иштта лоаттаяьI ХIама дергдац укхо-м, дикка карайийрзай, - аьнна, тоссавенна, эмалка ялан тIахайра Лом. Ше IотIанийслушше, шозза-кхозза ший бе йоалла баьречун шод техар говра, тепча яьлча мо тата а эккхийташ. Говр дIаметтагIъ-ийккхар. ЦIаькха а техар Лома эмалка шод. Бухьера шода кIаьд дIабахар, дуккхача наха бIарга а гуш. Ше ма йоддара йодача говра тIехьа а кхайкаш, цар йоахар:

- ХIанз хьай Даьлага ба-кх хьа болх, говр. Хьона хетар дац, визза волча баьречоа караяхай хьо!

- Лом, тоъаргда, сабарде, юхаоза, Iовала! - йоахар цхьаболчар.

Наггахьа шод тохаш (цо тхьовра мо тата а дицар, бухьера кIаьд дIабаха), эмалк хохкаш вар Лом. Говраш хехкаш а, Iомаеш а хиннар; йоккха йоацаш, айеннача метте улла IоакъартIе яр. Ший болча низах йода говр, цIаьхха гон тIара яьнна, духхьал босагIа чухьийдар; Лома юхаозарах, фуннагIа дирах хIама а ца хулаш. Цу суртага хьежаш лаьтта нах; цхьатарра дIабайдар говр яхача оагIорахьа; цIогIарч а хьекхаш; юхаоза, Iокхоссале, лозавайтар Iа, яхаш.

Цхьаццанахьа кIоагаш а доахкаш, бегаш а ягIаш, лоамаш тIара Iочуиха кхертIой а чхарилгаш а ядаш, моттиг яр из. Тар ма лу IотIачIоагIвенна, ма хулла шаьрагIча говр нийсъеш, вар Лом. Дукха гаьнаялалехь; хьалхашка зIамига чхар а нийсъенна, цох тIехъяхар эмалк; тIаккха, кIоага чу а кхийтта, гоалъяьлар. ХIанз меттаера, аьнна, хийттача хана; хьалхашка уллача кхерах баргаш дIакхийтта; духхьала керта тIа кIалтIа-яьлар. ГIеттача мо, тIера дIаваха Лом; кхерах корта а кхеташ, Iовежар.

Даггара тIехьаудаша боагIачарга махьарч даьлар. Нах IотIакхаьчача, кертах Iоухаш цIий долаш, таккхалча уллар Лом. Эггара хьалха кертах хIама хьоарчаяь, цIий соцаргдола оагIув йир наха. Деха хьайзар цига мел дола адам. Шоаш ГIайгIата духьала мишта гIоргба ца ховш, йиш еха бар уж. Лома тIабетталуш, из хьалъэца гIерташ боахкачарга, говра дас Къонхилга чIоагIо аьлар:

- Аллийта из таккхалча! Вайна хетача тайпара кулгаш детта бокъо йолаш болх бац ер, укхун наьха санна корта а лозабаьб, хьоа човхабаь хила а тарлу. Чехка дахе, ер нийсса IотIавулларгволаш, хIама я.

Байдда бахача кагийча наха, эггара гаргагIча фусамера Лом IотIавилла дахчан маьнги бера. ТIаккха, из цу тIа вилла, урагIболабелар. Наха дIахьалхаваьнна, Къонхилга аьлар:

- Со ГIайгIатага хоам бе вода, тIеххьа хьалдувла!

Лом тIаулла маьнги хьалхашкара а лаьца, ЦIокъи Таьтеи болхар.

Делкъийга юа хIама кийчъеш боахкар ГIайгIатар.

ГIайгIата аьлар:

- Даьллахь, дIайха доллаш хIама дуаргдолаш чувоагIавалар Лом.

Юа хIама хьайоалашше, арара саг чукхайкар:

- Ва йоккха саг, цIагIа дий шоI - аьнна.

ГIайгIат дIаараяьлар, тIеххьа кIаьнк а волаш. Моаршал а хаьтта, чувала аьлар цо хьаьшага.

- Чу тIехьагIа даргда вай, - аьлар Къонхилга. - Говраш Iомаеча меттера воагIа со… - цхьан юкъа соцавелар из.

ГIайгIата кер тохабелар. Шеко яцар Лома цаI хиннад ала из венилга, хIана аьлча, бос баха а къамаьл хьа ца дулуш веха а, вар из. Къонхилг, йист ца хулаш, латтар.

ЧIоагIо аьлар ГIайгIата:

- Вала Iайха дена бIил дийце, вала! Iемай со-м уж хаза а сатоха а!

Халла аьлар Къонхилга:

- Кхы сел доккха хIама дац цига; говра тIара чукхийтта, цхьа кIеззига Лом лозаваьв. Из шоана дIахайта венавар со. Iоа тIехьа хьалчубоагIа уж.

Вахьаш боагIа нах хьалкхачале, Лом хьакхетар догдоахар Къонхилга, цудухьа аьлар цо из иштта.

- ВIалла хIама дергдац, чувала, уж хьалчукхоачаргба, йIайхха хьаяьнна яа хIама я укхаза, - аьлар ГIайгIата.

Цу ханна хьагучабаьлар, тоттабенна, Лом вахьаш боагIараш.

- Нувса, хьаараялал; ераш-м дукха вIаштIехьа а бий-хьогI, - аьнна, несийга дIачу а кхайка, - Iодухьал-йолаелар ГIайгIат.

Къонхилг тIехьаволавелар. Маьнге тIа вIаьхвенна улла виIий-воI вайча, гIийло аьлар ГIайгIата:

- Ва Даьла, вала ма валийталахь са кIаьнк!

Из дIа мел хазачо:

- Амин, - аьлар.

- Воккха Даьла, хьога кхайк со, Iа хьайга кхайка ма аьннадий, - аьнна, Лома дIатIа а яха, пхьарс хьабе а белла, пха бетталой хьежар. ТIаккха дега тIа кулг дилла: - Дукха ха йий ер хинна, кхетам чу воацаI - аьнна, хаттар делар.

Саг йистхилацар, Къонхилга жоп далар догдоахаш. Цар уйла хайча мо, юхе латтача цо аьлар:

- Ах сахьат хургда. МеттавоагIаш латт ер, - тIа-ккха, дега тIа лерг а дилла, ладийгIар, - дего болх дика бу, дукха хIама даь хургдац, цхьа кIеззига корта човхабар мара.

Лом дикка лозаваьлга шийна шаьра ховшше, ГIайгIат тее гIертар Къонхилг.

Маьр-нана кхайка хьаараяьнна Нувса; хиннар ца ховш еххано хьайзар; наIар тIа латта нах а, маьнге тIа уллаш чувахьа ший воI а бIаргавайча. ДIатIаухаш, тейора из наха; дукха хIама даьдац, говра тIара чукхийтта кIеззига лозавар мара, укх сахьате дикагIа хургва, яхаш.

Баьхкка, даь-вежарий а Iокхаьчар, Аьлабоарз хьалха волаш. ГIайгIатарга хиннача кIаьнка хоам баьбар царга. Къонхилга аьлар нахага:

- Соввар юхавала, дIатIа ца гIерташ. - ТIаккха маьнги бе боаллачарга: - Оаш, Лом тIауллача тайпара, маьнги дIачубихье Iооттабе, ГIайгIата яххача.

Шиш болаш хьувзар Къонхилг. Аьлабоарзага аьлар цо:

- КIаьнк таккхалча аллийта; наггахьа, бордаш докъаделча, царех хий а хьокхаш; цхьа-ши саг мара юхе а ма вита; совнагIвар новкъа ва унахочоа. Со, сайца зIамагIа вола цхьа-ши саг а ийца, Хьарпа гIоргва. Геттара дика лорал деш саг ва цига, къаьстта керта дола дарба дика хов цунна. Тарлойя, из воалоргва вай.

Наха дувцар:

- ЧIоагIа говза лор ва йоах из. ЦIи а я цун ше беча балхах тара, Лор яхаш.

Цхьанне аьлар:

- Лор яц цун цIи, ЛорхI я. Цо-м, кхыметтел вIалла ца тувш, чIоагIа корта лазаш хилча; хьажа тIа кхаччалца тIехьашкахьара керта тути хьахоадайий хьалхашкахьа хьа а йилле; чу гам хьакхе, талха моттиг хьацIен а йий; саг верзаву, йоах.

- Хийла сага корта дIакхийтта, тути ийккха хилча; аьча тIехкаш дIа а яьхе; цунна а дарба ду цо, - аьлар цхьаькхане.

ТIаккха цецбаьнна латтача наха хаьттар:

- Ай, тутех кулгаш детташ, лозаваций саг; са мишта тохалу цунгаI

Лор могавеш къамаьл даьрех цхьанне аьлар:

- Букъ тIа доахкаш цхьа кIаьдаш да, йоах; царна хIама техача, саг кхетам чура воалаш. Цу гIулакха лаьрххIа яь дахчан гон я, маркъилг мо шин оагIора ира йолаш. Из техе, кхетам чура ваьккхе, ду цо дарба. Нагахьа, бе беза болх дукха хинна, гIулакх далале саг хьакхетаргволаш хуле; цIаькха а тох кIаьда тIа гон, тIаккха саг, хьа ца кхеташ, кхы а гов.

Бакъдале а деце а, шоашта хезар дар наха дувцар, тахан хIаьта а ловра царна из лор иштта кхеташ хилар, Лома лозабаьр корта хиларах.

- Кхы хьедала йиш яц, - аьлар Къонхилга, - воагIар кийчле!

Чехка ши новкъост уллув а ваьнна, Хьарпа вахар Къонхилг.

Кхы хIама духьала ца нийслуш болхача баьрешта, шин сахьата баххьал никъ бар Хьарпа бодар. Малхбуза ламаза ха хуллаш, Iокхаьчар уж цига.

Лора наIар тIа нах бар.

- Чухьа вий ЛорхII - хаьттар Къонхилга.

- Ва, унахочунга хьожаш воалл, - жоп делар латтачарех цхьанне.

ЛорхI дика вовзаш, каст-кастта из волча водаш вар Къонхилг.

Унахо хьаара ма ваьллинге, наIар тIа багIачар аьлар:

- Хьо хьаьша ва, чугIо.

- Дика да. Со дарбанна водаш а вац, цхьа лозаваьча халача унахочун гIулакха вена ва. Цкъа-шозза йистхинна аравоал шоана, - аьнна, ЛорхI волча чувахар Къонхилг.

Салам денна, зерат даь ваьлча; ше леладу гIулакх дIадийцар Къонхилга.

- Вай Лоаме йоккха мичай, бувцаш хезаб сона уж, дика нах ба яхаш. Цу ара багIача нахага со хьежа ваьлча, гIоргда вай, - аьлар ЛорхIа.

Кхы дIаьх ца деш, араваьлар Къонхилг. Ара хьежаш багIачарна баркал а аьнна, цо аьлар:

- Жи, аргIагIвар чугIо, шуга хьежа ваьлча, халача унахочун гIулакха из вига везаш да тхо.

Наха хаьттар:

- Малав из, фу даьд цуннаI

Дар долчча тайпара укхо дIадийцача, массане цхьатарра аьлар:

- Даьра, тхох саг дIачу-м гIоргвац! КIаьнка гIула-кха гIо шо.

Цига мел вагIа саг, Лома моаршал а дийха, чувахар. ЛорхIа кхайка, дIачувийхар Къонхилг. Долчча тайпара хиннар дIа а дувцийта:

- Iа яхачох, цун хьоа човхабаьб; вешта аьлча, оагабеннаб, уллачара меттагIбаьннаб. МалагIа молха еза ха а, эшар хьаэцар духьа а, хеттар аз, - аьлар цо.

ХIамаш чуйоахка тIорми хьаийца; цIагIарчарга, ше иштта вода, кхоана укх ханна цIава тарлу, цIагIа лерттIа хьажалаш, аьнна; араваьлар ЛорхI. ХьатIа-байдда, бера тIорми дIа а ийца; сайрдика а йийца; ара латтача Къонхилга новкъосташа аьлар; говр дIа а хьекха:

- ДIарча говра тIаха веза хьо, из кIеззига аттагIа я тIавагIача сага.

Из я а яр аттагIа, йоргIа хиларах. Уллувтесса йиълагIа йоалаяьяр из; лор воагIаш хуле а, аьнна. Шийна кийчъяьча говра тIахайра ЛорхI; цхьанне говра юхьи лийтеи лаьца. Вожаш а тIахайшар шо-шоай говраш тIа. ГIаьххьача боларах новкъабаьлар уж.

Бос бахано волаш; виткъо лакха, кIайвенна саг вар ЛорхI. Бос баха хилара бахьан дар; цун болх беррига унахошца бувзабенна хилар а; михага, маьлхага воацаш, дукхагIча хана цIагIа хилар а. Ханага хьежжа воацаш, айхьаза вола баьри мо вагIар из говра тIа. Из хьаараваьлча; укхунна-м могаргдий-те говраца ва, аьнна, хийтта кагий нах; цецбаьнна а из иштта воалуш гIадбаха а бар.

ГIайгIатар наIар тIа уж кхаьчача хана, пхьера ха яр. Тхьовре а ховш дар, ЛорхI а воалавеш, Къонхилгар цIабоагIилга. Ха тIа латтачар хоам баьбар. Тоъал нах бар наIар тIа. ТIабаьхкача кагийча наха; моаршал а хаьтта, цхьанне говра юхь а вокхо лийта а лаьца; тIера Iовоссийтар хьаьша.

- Унахо мичахьа ваI - хаьттар ЛорхIа.

- Укхазахьа хьадувла, - аьнна, дIаволавелар Аьлабоарз.

ТIеххьа ЛорхI а Къонхилг а чубахар. Нийсса аркъала уллар Лом, юхе ягIаш ГIайгIат а йолаш.

- Моаршал хилда унахочоа, - аьнна; чуваьлар ЛорхI.

- Моаршалца вахалва, маьрша а воагIалва хьо, - аь-лар, лор хьакхаьча гIадъяха, елхар а елар а вIашагIъ-ийнача ГIайгIата.

ДIатIа а вийрза, ЛорхIа хаьттар:

- Хьо йий из ГIайгIатI

Вож йистхиланзар. Юхе латтача Къонхилга, я аьлар.

- Сона ювцаш хезай хьо; къонах мо саг я, яхаш; йоха йиш яц! - ДIахо цо аьлар: - Шеввар дIааравала, ши кIаьнк юхеIий, унахочун гIулакх дергда вай.

ЦIокъи Лома даь-веший воIи юхесайцар.

ЛорхIа аьлар Къонхилгага:

- Хьо а юхеIе, унахочун кхоачарагIа вола цхьаькха а Iе!

ДIаараволавенна Аьлабоарз соцавир Къонхилга; сабарде, аьнна.

Ший еррига говзал тIаяхийта, хьежар лор. Дегага, пехкашка, дийхкага ла а дийгIа; иштта кертага а хьежа; Къонхилгагахьа дIа а вийрза, аьлар:

- Вай ма аллара, кIеззига хьоа човхабаьб. Даьла къахетамах, кхы хIама даьдац. Лозадаь хьаь дакъа сага кхетам лелор да. Шин-кхаь тайпара хул из хьоа човхабар, ер эггара аттагIдар да. Дукха ца говш, хьакхетаргва; шеддола хIама дагадоагIаш а хургва; мицкхала хьаькъал гоалдаьнна а хургвац. Шин кIира хьалгIа-ттийта йиш яц; дезар дIа а луш, таккхалча аллийта веза; дукхагIа аллийта а мегаргва. Дукха къамаьл де а йиш яц укхунца, хьаьна низ хургболаш. Са ма леIинге, хьаь дакъа дерзаргда, тIаккха берригача хьаьво боаггIача тайпара болх бергба. Корта яхар бегаш бац, Дала ше вIашагIъелла маьже я из. Сага хьадеш мел дар, хьаьво Iо а оалаш, маьженаша ла а дувгIаш, кхоачашдеш да. ХьагIеттача, дукха лелийта йиш яц. Эггара хьалха гIеттача, наха хьаллаца веза, дIа-хьа водаш новкъостал де деза. ДегIо ма лов бIоах а беш, устагIан думи тIабехка беза керта. Кхетам чу веча, баийта а мегаргба; буа ца лойя, цох даьккха даьтта меладе деза.

ТIаккха, тIорме чура хьаяьха, молхаш елар Аьлабоарзага; лазаро саготдеча хана; молаергья оаш, аьнна.

Ераш иштта боахкашше, пхьор а хьадаьлар. Аьлабоарза аьлар:

- Дехьа цIагIа дIачудахача, бакъахьа да вай. Хьо венав, аьнна хеза; чувахачара хьалвена вагIаш; тха тайпан воккхагIа Ковнаркъ а ва цу чу.

Хьаьшаша шоашка яхар дир. Баха ераш дIачу-баьлча, вагIаш Ковнаркъ вар. Салам денна, чуваьлар ЛорхI.

Салам юха а дерзадаь, моаршалца тIаийцар Ковнаркъа хьаьша. Iохайша дукха юкъ ялале, чубера дика кхийхка устагIа.

- ХIана хьувз шо селлара чIоагIа, устагIа а бийнаI - аьлар ЛорхIа.

Ковнаркъа аьлар:

- ГIайгIата бийтабар ер, хьа сийна кIаьнка тIера!

Дика пхьор диа, лувш-оалаш а баьгIа:

- ХIанз унахочунга хьожаргда вай, - аьлар ЛорхIа.

Цу ханна хабар дера; Лом хьакхеташ латт, аьнна. ТIаккха ЛорхIар чехка дIачубахар из волча.

ВиIий-воI даь-наьнаца хало къамаьл деш вар. Хьакхийтача, дикка корта дIай-хьай бехкаш а илла, эггара хьалха цо аьлар:

- Нана, мичай хьоI ЧIоагIа корта ма лазий са, фу даьд сонаI ХIана лаз са ер селлара чIоагIаI

Ца елха гIерташ даггара са а детташ, ГIайгIата аьлар:

- Хьона юххе, уккхаза я со; Ломи, кIеззига лозаваьв хьо.

- Говра тIера чувахача хана, лозаваь хургва-кх со, - аьлар Лома. - ХIанз дагадоагIа шеддар. Ма аьрдагIа говр яр из, цо-м вIалла юха а мича озийтар. Цхьан хIамах когаш дIа а кхийтта, нийсса керта тIа кIалтIаяьлар из, со тIера дIа а вохийташ. Се гIетта ваха дагадоагIа, дIахо сайх а говрах а фу хилар хац.

- Хьо вай цIагIа ва, говр а цигга ара бакъилгаца ловзаш йоалл.

- Даьллахь, ма дика болх ба; говр хIама ца деш йиса. Сона-м хIама даь хургдацар, хIаьта а корта чIоагIа лаз, - аьлар Лома.

- Геттара сиха аз енна молхаш молае цунна, лазар дужадеш я уж, наб а йойт цар, - аьлар ЛорхIа.

Чехка эрза Iага чу молхаш Iочу а етта, аьлар ГIайгIата:

- Са кIаьнк, молхаш мала хьайна; корта тувргба хьа!

- Ай, даьра, маргьяр-кх! Мичай ужI - аьнна, хьахьежар Лом.

ГIайгIата, бисмал дийша, Iаг бизза дIамолайир молхаш. Цхьан юкъа, садетташ мо бат увзаш а илла, аьлар Лома:

- ХIанз дикагIа хет сона; Дала сагIа долда хьа, нана.

ТIаккха набаро дIаозавир из. ЛорхIа аьлар:

- Укхо корта лаз аьлча, молхай Iаг молабергба оаш хIанз санна; бакъда дени буси пхе Iагал дукхагIа яла йиш яц; чIоагIа маркхал ба из; дега зе де а тарлу цо. Тарлой, кхаь Iагах кхоачам бе а хьажа. ХIанз тайнна улларгва из; сомаваьлча, цунна товчча тайпара гIулакх а деш, дIааллийта. Езе юа хIама ле, юар ма хулла хьаьнагIа а хилийта. Тхьовра ма аллара, думи а; моллагIа даьтта а; кера аттагIа хургдолаш, худар а мегаргда.

Иштта хьехар а даь, Лома моаршал а кхайкадаь, араваьлар ЛорхI, шийца Къонхилг а Аьлабоарз а волаш. Къонхилга аьлар ЛорхIага:

- Вай шиъ тхацига хьалчугIоргва, бийса яккха.

- А, баркал. Тховсара цхьаннахьа гIоргвац, укхаза дIаIергва со, эшаш хуле Лом волча дIачу а гIоргволаш.

Къонхилг, Iадика йийца, чувахар. ЛорхIи Аьлабоарзи цIагIа дIачубахар. Цу чу вар Ковнаркъ. Метташ а даьхка, цу цIагIа Iобийшар Ковнаркъи ЛорхIи.

Сецца гIейтта ламазаш а даь, юха дIагарахьбаьнна; дахараш-денараш дувцаш; бадар Ковнаркъи ЛорхIи. Цу хана, Iуйре дика а йийца, чуваьлар Аьлабоарз. Из воагIар Лом волча а хинна.

Моаршал юха а дерзадаь, кIалхарчар хаьттар:

- Лом миштавI

- ГIойленагIа ва, цкъа мара молхаш ца молаеш, сахиларга ваьннав йоах юхебагIачар.

ЛорхIа хаьттар:

- Лом сома вийI

- Ва.

- ХIаьта бакъахьа да вай, чудаха, унахочунга хьежача; са ханнахьа цIаваха а веза, - аьнна, хьалгIеттар ЛорхI.

Аьлабоарз хьалха а волаш, дIаараводача лорага аьлар Ковнаркъа:

- Со вагIац, Лома йисте кхалнах ба, сона дукха хьа-кхашта яц цига.

Хоза Ломага а хьежа, цунца къамаьл а даь, ЛорхIа аьлар:

- Тахан денз дикагIа хургва ер. Аз шоашка яхар делаш, - аьнна, Лома юхе багIача ГIайгIата а, Нувсайна а, Аьлабоарза а хьехар дир цо.

Цар ловца а баьккха, ше бийса яьккхача цIагIа Аьлабоарзаца юхачувахар ЛорхI. Тхьовре чуена юа хIама яр, хьежаш вагIаш Ковнаркъ а вар. Уж хIама диа боалашше, Аьлабоарза аьлар лорага:

- ЛорхI, хIанз хьа лоIаме да вай. Iурре цIагIоргва Iа яьхандаь, говраш а хьаэзай, хьо накъаваккха боагIа кагий нах а кийчбеннаб!

Цу хана, салам а денна, Къонхилг чуваьлар. Салам юха а дерзадаь, цунцара хаттар даьлча, ЛорхIа аьлар, Ковнаркъийна дIатIа а вийрза:

- Шун унахочоа Дала моаршал лулда! Сагот ма де, цу кхалнахага а ма дайталаш сагот, кIаьнк дикагIа хургва, сагал доаллаш волчоа тара а ва из. Цу лазарах хьацIенвелча, чIоагIлургда цун къонахчал. ХIа, укхаза дикадар Iалда; шун Iадика хийла; со вахар, - аьнна, хьалгIетта, волавелар ЛорхI, тIеххьа - вожаш а.

Ара нувраца-дирстаца кийчъяь, йиъ говр латтар. Ковнаркъа аьлар ЛорхIага:

- Сийсара; Лома говраш хаьхкача яьккхай, яхаш; вай йийца бакъ я из дIа латтар. Аьлабоарза ший веший-воIа тIера, Даьла духьа, хьона лу из.

Ше духьала фу аргда ца ховш, цкъарчоа вехано а хьайза, ЛорхIа аьлар:

- Со маьхах венавац; Даьла духьа венав; бер долча хана денз хьа сагота хьийзача ГIайгIатах а, цу кIаьнка яьгIача Нувсайх а, нанас даь а даьна даь а хIама доацача Ломах а къахеташ. - Ше ду къамаьл царна Iотта-далар кхераш, тIатехар: - Оаш харцахьа ма кхетаделаш; сона-м, даьра, хов; шо шортта долга.

- Из цу тIехьа чакхдаьннад, бакъ хьа я, - аьлар Ковнаркъа. - Кхы хье ма ле, говра тIаха, унахой хила а тарлу хьога хьежаш. Говр хьаоза, - дIайистхилар из кагийча нахага.

Цхьанне, ЛорхI хьалвена говр хьа а йоалаяь, дирсти лийтеи хьалаьцар.

ХIама хулача дац шуца дувцарах, аьнна; ше тIахале, дIаюхевенача Ковнаркъийга а Къонхилгага а салам денна; шийна деннача совгIатах баркал аьнна; нувра-фуъ хьа а лаьца, дика баьри мо хьайзза говра тIахайра ЛорхI; тIаккха, гош а тоIабаь, йолаялийтар. Цхьан говра уллув бакъ а тесса, из накъаваккха болхараш а болабелар.

* * *

Ди денгара мел доал гIойленагIа хулаш, верзаш воагIар Лом. Ши кIира даьлар. Шорттига, наха новкъостал а деш, гIаттар из. Кхо кIира даьлча, цхьа бахьан ше волавелар. Бутт баьлча, коа гIолла дIа-хьа вохалуш, гIойленагIа хилар.

Топ кхоссаш, цунца сакъердаш, вацар Лом. ЛорхIа аьннадар: «ЛерттIа верзалцца, цунна юхе таташ ма делаш, хьаьна новкъа хургда».

Бодж а жIали а, Лом шоашта ца гуш, тамаш ечоа тара дар. Iуйрийна йодача хана; бодж, хьанаIар тIа а яй, хьаж йоахаш, цIагIа хьачухьежаш, Лом араваларга хьежаш мо дукха лаьтте; дикка жа гаьнадаьлча мара дIайодацар; жIали а хьувзар иштта.

ГIайгIатарга аргIан жаIул кхаьча ха яр. Шортта юа хIама чуелла, дика кийчбаь шоаш лелабу тIорми; дIаяха жел хьа а бийлла, хьалха хьатIаенача бежа муIех дIахьоарчабир ГIайгIата (цун кхо шу даьлча гIоне муIех дIабехкар цар из). Гучох, чIоагIа раьза яр бодж. «ХIар-р-рой», аьнна, ГIайгIата жа лаьхкача; жена хьалха дIа а ца йодаш, Лом лозавича гIоне ше ихача тайпара; цIен наIарга хьаера из. КIеззига латта а лаьтта, пурхаш бир, Ломага хьааравала яхаш мо.

ХIанз кIеззига гIойленагIа а ма хиннавий со, аьнна; дIаараваьлар Лом. Доккха хIама дар бежо даьр, хьесталуш, мотт хьекхаш. Юххера, бежо, хьатIаена, корта Iолох а баь; тIорми хьахьекхар; Лом жега волча дийнахьа хIама юа ха хилча, ше хьокхаш хиннача тайпара. ТIорми хьа а баьсте; хьайна а яа, сона а я, яхилга дар цун из.

Кхы из дIа а ца яьнна, шорттига лоралуш, тIорми хьа а баьста, шийна кхаьллар, бежа а елар. ГIайгIата шоашта кхачанна чуелла, жа нахчеи сискала олги дар из. ЧIоагIа чам болаш а хийтар Лома. Дагаехар ше иштта даь-наьнаца делкъийга из йиа ха. БIарчча зама хийтар цох, дукха ха еце а.

Цу ханна жена тIехьа кIаьнкаца йода ГIайгIат коара араяьннаяр. Бодж хьалха цахиларах, шоай фу де деза ца ховш, гаьна ца довлаш, сайца латтар жа. Лома, чехка муIех тIорми дIа а белла, хоза хьаста а хьаьста, аьлар бежага:

- Йолле, дIахьалха а яьле, вай жа дIадига! КIазилг а латт хьога хьежаш, дIа ца додаш.

Ший цIи йоаккхаш хеза жIали, гIаддаха, Iимадаш а яь, хьаюхетаIар Лома. ТIаккха, хоза из а хьаьста; со а воагIа шуца, аьнна; шорттига дIаволавелар. Волавенна Лом бIаргавайна бодж, геттара сиха жена хьалхаяьнна, йолаелар; КIазилг а доладеннача жена тIеххьа дахар. Коара дIаараваьннача саца а сеца, тIехьахьежаш латтар Лом. Дукха хIама лургдар цо, хийцца ше лела йиш йолаш хург.

ЦIокъи Таьтеи дийнахьа цкъа-шозза ца боагIаш Iацар Лом волча. Тахан а баьхкар. Шоаш зIамига болча хана мел леладаьраш дувцаш а баьгIа; хабар кIордадича, коа арабаьлар. ТIаккха, дIахьежа гаьна йоаццаш яжаш йоахка говраш бIарга а яйна, цига бахар. Да кхайкача, сихха хьатIаена, бат хьахьекхаш, ловза эттар Лома говр. Дукха ха яр из бакъилга тIа ца хов, цох тамаш ю хургьяр говро.

Цига кIеззига са а къийрда, новкъосташка Лома аьлар:

- Дукха ха я со говраш хехкача ца хула, цига гIоргдар вай!

Ераш хьалкхаьчача, тоъал нах бар говраш хехкача, дилла мо говрашца къахьегаш. Акхарна шеввар духьалвера. Моаршал-денар хаьтта, хоза Ломага, вийрзавий, боккъонца меттавалцца сабаре хила веза, яхаш, хьехараш а даь; юха шоай белха тIа дIаайттар. Цига шоаш латташ тоъал ха яьлча:

- ХIанз эмалко со чуводаваьча хьожаргда вай, - аьлар Лома новкъосташка.

Эмалк тIехъяхача чхарага а, чукхийттача кIоагага а, баргаш дIакхийттача кхерийга а хьийжа; юххера, Лома корта кхийттача кхера юххе сайцар уж.

Шоаш цигара хьалболабелча, Лома аьлар:

- Сай хур даьдар аз, соцае гIерташ, хIама хургдолаш дацар. ТIаккха ма хулла духьала хIама йоацача, шаьрагIча гIолла нийсъе велар со; цох а гIулакх хиланзар, шоана ма харра. Къаьхкача мо, корзагIъяьнна хьайзар из, духьалара цхьаккха хIама гацар цунна. Ше човхаярах раьза йоацаш хьувзарий а хац.

Иштта го а баьха, чубахар новкъостий.

Гуйрен тIехьара денош дар уж, кхаьла дар из ди. Делкъел тIехьагIа дарзах елхар. Сайрангахь лестача гIолла, гIийло лоалг а доладелар.

- ЧубоагIабалара нанар, - аьнна; шорттига, лоралуш, дIаараваьлар Лом.

Коара ер хьалхьежача, бодж хьалха а йолаш, доагIа жа дайра укхунна. ЧубоагIа нанар бIаргабайча, гIадвахар Лом. Iохьажа из бIаргавайна, сиха IотIа а ена, укхунца ловза эттар бодж, тIаьнаш тIа увтташ, цхьайолча хана лаьгIо кур хьатIа а бетташ. Духхьал тIаьнаш тIа а этте, бодж Iоэттача хеталора; гIадъяха, шийца из ловзаш йоалл, аьнна. ХIаьта, кур техача - ше тахан хьал ца водаш Iерах, раьза йоацаш из хьувзаш мо хетар. ГIайгIатар IотIакхаччалца бежаца са а къийрда, даь-наьнага сайрдика а йийца, аьлар Лома:

- Нана, тахан ди хала а дар, шо дIачугIо, тхо хьожаргда ара!

Бежкартара хьаена; хоза маьр-наьнага йист а хинна; дIачудахе шоашта салаIа, аьнна; Ломаца жа дIачудохка эттар Нувса.

Цу бус тоъаргдолаш лоа диллар. Иштта Iан чуелар лоаме.

Малх хьажа ди деча, хьайбаш арадаьхе доажа а деш, елхача дийнахьа цIагIа гIулакх деш, цхьацца Iан замалахьа эшаш долча хIаманга а хьожаш, бахаш бар нах.

ЛорхIа аьнна дарба деш вар Лом. Дукха ха ялале, цхьаккха а хIама доацаш, ше хьалхагIа хиннача тайпара, вийрзар из. Каст-каста топ кхоссар, хьалхарчул хIамма а вогI кхетацар цун из. Наггахьа болхача нахаца аькхе а водар, чарахьал де.

МОХК ШОЗЛАГIА МАШАРА ЛОАМ БАХАР

Наьсар вахар Iододача доккхача хин йисте. Коара бердага кхаччалца а, цигара берда босагIа а сомий а кхы а бе-бе листа гаьнаш ягIар. Дикка ца хьежача, мичад ховргдоацаш хьуладаьдар листача гаьнаша цIа а ков а. Берда босагIа, юкъегIолла IокIалдоагIаш, готто ши-кхо такилг дар. Такилг Iооттача лохе; бердах дIачудаьха, чу доккха доаца кхертIой а дадаш, лакхе дахчан киргаш доахкаш; хьасташ дар. Цар чу чкъаьрий лелар. Сецца ше ма гIеттинге, бе йоаллаш топ йолаш, IокIалвоалар Наьсар. Цига хьасташка а хьийже; чкъаьрашца са а къийрде, цхарал-кодилг чухьакхе, цкъа кхарззала доккхагIа дола чкъаьрий а даьхе; чуводар. Цкъаза сомадаьлча; из цIагIа бIарга ца вайча; тIехьадолхар цунца Iеш дола бераш; дада чкъаьрий да вахав, аьле. Цхьайолча хана коа, дукхагIча хана босагIа вIашагIкхетар уж. ТIаккха, чкъаьрий чудола зоакилг бераша дIа а ийце, цхьана хьалчуболхар.

Сарралца саготалла цунца багIа ухаш; цун ханнара а, боккхагIа а, зIамагIа а нах хулар. Иштта цхьан дийнахьа баьхкачар аьлар:

- Дикка ха я вай лоам довна юкъе нах ца бохийта, хIанз оарцагIдаьлча бакъахьа дар. Жабала кIаьнк а дикка воккха хиннав, йоах.

- Тоъал ха ма йий из хинна, кхойтта-дийтта шу-м даьннад, кхув ха а я, Дала маьрша вуталва цун из, - аьлар юстаро вагIача Наьсара.

Цигга вIашагIделлар маслахьата лоам нах бохийтилга. Массаза мо мохк вIашагIтехар. Эса-чIожера Тоасо кхелхавар, цигара цун воI вера.

Хьалххе саг вахийта; хоам бир; довна юкъе боагIаш нах ба, цу кIал хила декхарийлвар цига хила, аьнна. Хьужарерча хьехархочунга а хабар дахьийтар къаьдий цIерах; тхо хьалкхаьчача цу кIал хила, аьнна. Дика бовзаш бар уж шоайла. Къаьдас хьийха вар Лоамара дийша саг.

ГIайгIатар коа хьалкхаьчар мохк. Эггара хьалха къаьдас дир къамаьл:

- Далла гарга, цIий дитарал дезагIа хIама хургдац. Далла эггара хозагIа хета гIулакх да, ве хьакъ дола саг шийна кIалвисача, Ший духьа ца вувш витар. Къематдийнахьа; мичав Сога декхар доалла саг, аьнна; дIа а вийха; цу сага бекхам айса бергба Аз; йоах везача Дала. Бекхам фуб хой шоанаI - хаьттар къаьдас. Саг йист а ца хинна, дIахо аьлар: - Дала шийна ма хетта кийчъяь ялсмале я. Иштта йолча ялсмала гIоргва из саг, даим цу чу а хургволаш, - аьнна, чакхваьлар къаьда.

Наьсарерча боккхагIчарех шин-кхаь сага а, Терсмейла а, Лоалиха а, иштта Нувсай дас а, ЦIайлоама а, Къонхилга а; наьха ладувгIа дог доагIаш; кхы цIий Iо ца дохийташ машар бе, аьнна; дехар деш къамаьлаш дир. Юххера Мусалима дир къамаьл:

- Довнах, тIемах бала пайда бац. Вай даьша яьхад: «Довно, тIемо воI-воша кхеваьвац». Вайна ма харра, дукха ха ма йий гобаьккха тIемаш латта. ЧIоагIа болх ма бий укх даькъастен чу боаллар. КIезига-дукха цу балха вай къамо а дакъа лаьцад, цхьабараш Шамала тIехьа болаш, вожаш духьала болаш. Эшаш болх бацар из, вайдараш мо долча зIамигача къамашта. Бехк бале а беце а, къаьстта тахан вайна эшаш хIама дац цIий Iоухийтилга. Цудухьа вай фу де деза аьлча, фуннагIа даь а, маслахьата къахьега деза массанахьа а.

Мусалим къамаьл даь ваьлча; дIа Iохайна вагIа къаьда хьайистхилар; Iалим, аьнна, хьехархочунга:

- Хьо укх лоам вола дикка ха а я; оаха кхетадечара, укхазара нах, Iа яххар дергдолаш, хьона мутIахьа а ба. ХIана хилац ераш мутIахьа, боарам боацаш доккха дика ма дий Iа акхарна дер. Даьла Iилмах саг кхетарал доккхагIа фу хургда. Цу балха хам беш, из кхетадеш, хьоца лоархIам болаш, ераш а ба. Къаьстта хьох са доаллаш, бахьан хьо долаш кIоаргга Iилмах кхийтта, Лом яха кIаьнк а ва. Хов тхона, хье укх лоамара а лоархIаш, хьаьшашцарча эздела хьо йист ца хулаш латтилга. Пурам да хьона къамаьл де, хетар ала!

Шорто наха хьаюкъеваьнна, саббаре къамаьл де волавелар хьехархо:

- Оаш ма аллара, дикка ха я со лоам вола. Цу юкъа цкъа, раьза доацаш, дош аьннадац оаха тхоайла дIа-хьа. ДукхагIа йолча хана; цхьаццанахьа вIашагIкхетар а хул тха; е саготалла дагIа дахе, е чудийхе, е кхыча бахьане. Сона дагада, дIа-хьа а ма къаьстадац, укх цатоама хьакъе къамаьл ца деш. ЛаьрххIа къа ма хьийгад, цох дикадар де гIерташ, ЦIайлоама а, Къонхилга а, Лоаманкхаза а; къаьстта чIоагIа къахьийгад, из дов дIадаьлча бакъахьа хеташ, Лома наьна-дас, наьна-вежараша, наьн-наьна-вежараша. Укх юртара а гонахьарча юрташкара а боккхий нах дIахо а къахьегаш ма-б. Аьлабоарзаца а, Ломаца а, кхычарца а хиннад тха цу хьакъе къамаьл. Тхоашта хала долашше, цох бехк а къа а хеташше, ГIайгIатага ма аьннад: «Боккъал, уйла е цу балха, цаховш хинна хIама ма дарий из», - аьнна. ЧIоа-гIа техкад аз ер, Наьсаре а Эса-чIожера юрташка денз хьал а. Хьагучох, да а да из цаховш хинна. Тхьовра къаьдас ма аллара, пхьа битара дозал а, къематдийнахьа цох хургбола маьл а, веннача сага хургйола паргIато а хайча; саг веннача наха; довхой хьабахкарга а ца хьежаш, болабенна дIа а баха; оаш вийнача тхоай сагах тхо къинтIера доал шоана; арг ма дар. Хов-м хургдар из акхарна а; юкъеихача наха дийца а цхьаццанахьара хеза а. ЗIамига вале а, Лома хIаьта а хов. Оалалу хургдац. Низткъала болх ма барий акхарна тIакхаьчар. Къаьстта сагото яр; хIанз-м нус а ена паргIата ма яьларий со, аьнна, хийттача хана; цаI мара воаца воI а вийна, йисача ГIайгIатага кхаьчар. Жабал а моллагIа бехк боацаш вийна саг а дийнваь, хьагIоттаваь хьавоалавича; цо эггара хьалха ший нахага арг ма дар: «Боккъал, хIама хьа ца эцаш, Даьла духьа пхьа бита со вийначарна». - КIе-ззига сабар а даь, дIахо аьлар Iалима: - Бакъда саг эгIазводаш а хул, иштта воасталуш а хила веза. Мехка цIерах дехар дергдар-кх аз Жабала нахага, Дала гешт долда цунна; къаьстта Ковнаркъага, Аьлабоарзага, ГIайгIатага, Ломага: боккъал хувца шоай уйла, хьабаста баь шод! Мискхала, оаш юхь яьяцар аьнна, бехк боаккхилга а дац мехка; бакъда тIехдика-м хетар халкъа ше яхар доре.

Дала дикадар долда укхох, аьнна; ший лоткъам чакхбаьккхар Iалима.

Цу къамаьлах асар хинна, дегаш теIа, хьехархочоа баркал яхаш бар нах. ТIаккха къаьдас аьлар:

- Ковнаркъ, фу ях оашI Мохк шуга хьежаш ба, къамаьл де, Далла а наха а дика хетаргдар ала.

Шорттига ше вагIачара хьалгIетта, меллашха цкъа-шозза Iаса Iотехар Ковнаркъа, нах ладувгIа кийчбелар. Сел дика наха даьча къамаьла духьала фу аргда ца ховш, уйла еш ха яьккхар цо. Ма хулла кIаьдагIа, наха цатоам хургбоаца къамаьл де гIертар из. ДукхагIа болча нахагахьа шеко яцар; жоп ца лой а, уйла ергья оаха, кIеззига сабарде, тIехьагIа юхадувла, аьнна; цо цхьа дегаондо йолаш къамаьл дергхиларах.

Юххера а, Ковнаркъа геттара кIаьда аьлар:

- КIаьнка хIанз а пхийтта шу мича даьннад. Ваха-ва хала никъ а ма бий лоам боагIар; боккъал укх гIулакха кхы укхазахьа хьал ма гIерта, тхох бехк а ма билла.

Нах цIабаха гIайттар. Шоаш накъабаха тIехьа араваьннача Iалимага къаьдас аьлар:

- Хьоца дикка мотт вIашкабоагIаш ма бий ераш, хьайх укхазара нах хьа а техе, дIахо а къахьега деза Iа. Терсмейлагеи Лоалихагеи гIолла Ковнаркъ а хьаметтавоалаве веза; Аьлабоарзага а ший ханарча нахага къамаьл дайта деза. ХIаьта ГIайгIата, Нувсайна, Лома цар ладувгIаргдолча нахага хьехар а дехар а дайта деза. Тхьовра ма аьларий Iа цу балха чIоагIа къахьегаш ба Лома ноанахой а наьн-ноанахой а. Геттара бакъахьа хургда царга кхы дIахо а къахьегийтача. Наьна-да, наьн-нана, наьна-вежарий яхар чIоагIа кхоачарле ма йий, цар къамаьл дича кIаьдбала тарлу Ломар. ДIахо Iилманца хьехам бе беза Лома. Дог а ца эккхаш, къахьега деза вай воаш дол-долча.

Гаьна боаццаш латта ЦIокъи Таьтеи дIатIа а бийха, Iалима аьлар къаьдага:

- Ераш шиъ а ва вайца дешаш. Тоъаргболаш гаьнабаьнна Iилмах кхеташ, наьха санна Ломаца эр йолаш а ба. Шо дIай-хьай довзийта а, акхар дича бакъахьа долча хIаманна хьога хьехар дайта а; хьатIабийхаб аз ераш.

- Далла хоастам ба, шун - укх лоам доахкача наьха - иштта Iилманца чам болаш. Хезав сона, Лом хьоахаваьча метте, ераш шиъ вувцаш; цар аьннар Лома дергдолаш, дика новкъостий ба, яхаш. ХIанзчул тIехьагIа, оаш фу де деза аьлча, тхо зIамига ма дий ца яхаш, Лома новкъа хилар а ца кхераш, шоай новкъоста хьехар де деза.

- Сайца ха йоацаш, тар ма лу денна а бусса а цу гIулакха къахьегаргда оаха, - аьлар Iалима.

- Ванах, фу хилар укх лоамара арахьа деша бахача кIаьнкехI - хаьттар къаьдас.

- Дика деша а дешаш, цига болаш-м даьра ба, - жоп делар Iалима.

- Дика да, - аьнна, къаьда новкъосташта дIатIавахар.

Цу дийнахьа цига даьча къамаьлах цхьа бахьан салоIам а хинна, Мохк цIабахар.

* * *

Цу бус, нах дIа-хьа къаьстача гIолла, Аьлабоарз волча вIашагIкхийтар коа мел вар. ГIайгIат а яр цига.

Лома лайна гулбеннабар уж. Сагота вар Лом Наьсар го а вовза а. Таханалца кIийленна болхача нахаца вахийтавацар из Аьлабоарза а ГIайгIата а; зIамига ва, яхаш.

Лома аьлар:

- ЧIоагIа ловра сона, оаш хьегача къина тахан денз сайга дакъа лацийтар.

Цигга вIашагIделлар, хIанзчул тIехьагIа Ломага ший даь пхьена къахьегийтаргдолаш.

- ЧIоагIа лечкъав Наьсар, вIалла ара а воалий-хьогI из-мI - цхьанне аьлча, ГIайгIата аьлар:

- Аз цхьа хIама дувцаргда шоана, тхоай дас дувцаш хинна, Дала гешт долда цунна.

Массавар раьза хилар.

- Боккъонца хинна да из, - аьнна, йолаелар ГIайгIат. - Цхьан аьлашха сага, къовсам баьннача, бехк боацаш саг вийнав. Венначун, зIамагIа вола воша мара кхы кхоачара саг хиннавац. Ший веший пхьа леха тIехьаваь-ннав из. Цкъарчоа дукха кIаттIа баьбац аьлано; ше низ болаш а ва, тIехьа оарц а да, цхьаьча цо фу дергда, дукха тIехвоале из а вувргва ше-м, аьнна хеташ. Сибата а денала а чIирхо вовзаш хиннавац аьланна. Шозза-кхозза яхар мо, гуча а ца воалаш, дов даьд чIирхочо маьречоа, човнаш а еш. ТIадувхача гIагIо карарваьккха моттиг а нийсъеннай. Кхеравеннав аьла. Цунна хетар гаьна хиннад. Ма дезза дошув а, дотув а, ахча а да хьона, боккъал саца, аьнна; дуккхаза нах бахийтача а гIулакх хиннадац. Вовзаргвоацаш ше духьала ца отташ, дIабохийташ хиннаб чIирхочо юкъебаьхкараш.

ЛаьрххIа кийчвенна хиннав аьлано вийначун воша, чIоагIо а яь: боахам билла ваха а ма ховргвац со, саг йоалаяь дезал а ма болабергбац аз, воша лаьттах а воаллаш, аьла лаьттан тIа а лелаш, аьнна. Цун аьттув болаш хиннад, аьла вахача шахьар чу цхьаккха сага из вовзаш цахилар. Чуваьлча, араваьлча ца вуташ; дов деш; аьлан сахьовзадаьд цо. Юххера, ха а оттадаь, чулечкъав аьла.

«Боккхача даьре наькъ тIа» уллаш, йоккха шахьар хиннай из, дукха базараш а тикаш а йолаш. Йохкара-эцара болх деннеи-бийсаннеи сеца ха хулаш хиннаяц; водар а воагIар а паргIатта ваха-ва мукъа хиннав. Из а аьттув болаш хиннад, аьла мелла чIоагIа лоралой а, цунна тIехьаваьнначун. Дийнахьа болх беш йолча базар тIа моттиг лаьца, базар е эттав пхьа леха тIехьаваьннар. Сарралца базар еш хиннай цо, цига дукха керда хIамаш хозаш хиннад цунна, хIама эца хьатIаухача наха а гонахьа латтача базархоша а дувцаш. Эггара дукхагIа йоахар дола моттиг ма йий базар. Кхыча мехкара хабараш дувцаш хиннад наха. Аьлах лаьца а беш хиннаб лоткъам. Шеддолча къамаьлага, лерг дилла, ладувгIаш хиннад чIирхочо. Къаьстта терко тIайохийташ хиннай аьла хьоавича. ДIахазар кхераш мо, гIар лаьгI а еш, дувцаш хиннад аьлах дар. «ЧIоагIа кхеравенна хургволаш ва из, лечкъав йоах, ха а чIоагIдаьд цо», - яьхад цхьанне. «Цхьабакъда, гучох, тIоаргаца чу лачкъарах а; из дийна вита лаьрхIа-м вац, йоах, цунна тIехьаваьннар. ЧIоагIа яхь, хьаькъал, денал долаш саг ва, йоах, венначун воша», - дийцад цхьаь-кхане. «Деннеи буссеи шишша саг хIара шишша сахьата хувца а луш, ткъаь виъ саг ва, йоах, аьлан ха тIа, из лоравеш», - аьннад хьалхарчо. ШоллагIчо: «ЗIамига саг ма вий из, вала догдоагIа хургдац цун», - аьннад.

Тоъал мах а бий; керда къамаьлашка ла а дийгIе; ханнахьа чувахе, хIама а диэ, са а леIе; аравоалаш хиннав чIирхо; ше арадаьккхача гIулакха къахьега.

Шахьара гонахьаръяр мо йоацаш; аьла чуIеча цIенна гонахьа лаьрххIа яь лакха карт хиннай. Таро йолча сага долга ховргдолаш хиннад цIенош а; гобаьккха бIоагIий а дагIаш, царна хьатIабоалаш аьшк тIатеха тхов а болаш. Шеддола кор, аьшкан гаргаш тIайийле, дIакъовлаш хиннад. Малхбоаленгахьа, цIен хьалхашка юккъе нийсъяь, лакхе тIа дегача аьшкаца а ардакхаца а кийчъяь лаба а йолаш; ягIаш йоккха ши гарг йола аьшка ниI хиннай. Цун хьалхашка майданг хиннай, хьалтIавоалаш кхо лагIа долаш. МайрагIвар довна воагIаргва-кх, аьлча мо; бейоахкаш топаш йолаш, майданга дехьеи-сехьеи ха тIа латташ ши саг хиннав. Дукха ца говш, кхывола шиъ тIавоагIаш хиннав ха тIа латтачарна. ТIаккха кIалхара шиъ дIа а вахе, тIавена шиъ отташ хиннав ха де. Базархоша ма дувццара, хIара шин сахьата хувцалуш хиннаб хаьхой.

Iаьржача бус карта тIа ваьле, ше хоалургвоацаш лора а луш, цу коа бIаргкхоабаш, ха тIа латтачар сибат доаккхаш, уж зувш, цар оамал Iомаеш, къахьегаш хиннав чIир леха араваьннар. Шера из болх бича, массе хаьхочун сибат дайзад цунна, миччахьа бIаргабайча бовзаргболаш. Цар оамалаш а Iомаяьй; кадайгIвар, мекъагIвар, шийна тIадилла гIулакх дизза чакхдоаккхар, цадоаккхар малав ховш.

Цу ткъаь виънех белгалваьв эггара шоай балха сагота воаца, мекъагIа вола виъ хаьхо. Укхо теркалбича, шоашкара ха дIаэца нах хьабахкарга а ца хьежаш, хьалха дIаболхаш а хьабоагIача хана тIехьабиса боа-гIаш а хиннаб уж.

Цхьаькха шера къахьийгад цо; мекъагIа волча виънех шиъ кIалхара дIаваха а, вож шиъ тIава а веза ха нийсъеш. Из гIулакх гаргакхоачачахьа даьлча, базар лаьгIъяьй цо, хIама хьа ца эцаш, шийяраш ма хулла мах ца къувсаш дIайохкаш. Дена хьакхаьчад из ди-бийса. Цу дийнахьа ханнахьа чуваха дика са а леIа; кIийленна вагIаш тхьовсий а мича хов, аьнна, наб а яь; кийчвеннав чIирхо.

Ваха Iохайнав ер ший метте, хаьхошка бIарг а кхоа-баш. Укхо теркалваьча виънех ши хаьхо тIавоагIа ха хьаэттача, дикка хьебеннаб уж, ца боагIаш. ТIаккха, баьхка, хьаайттаб. КIалхара хаьхой раьза боацаш хьайзача, вIалла сагота а хиннабац. Ер тешаш хиннав, тIехьабиса боагIаш мо, шоашкара ха дIаэцараш хьабахкарга а ца хьежаш, уж дилла мо хьалхагIа дIагIорг-хиларах. Иштта тIехьависа вож шиъ воагIарг-хилар бакъдеш а хиннав ер. Укхо лаьрххIача тайпара гIулакх нийслой; ах сахьат хиннад укхун доалахьа; сага ца хоалуш, шийна могар а даь, карарвала.

БIарг тIера ца боаккхаш, хьожаш хиннав ер хаь-хошка. Вожаш; шоаш баьхка аханел дукхагIа ха яьлча гIоне; къамаьлаш деш, дIай-хьай ухаш хиннаб. Цхьадар кхета а деш, хозаш хиннад укхунна. ТIаккха хайнад, шоай ха ялале уж баха гIертилга. Укхо лаьрххIача тайпара, хаьхой чуболабеннаб. Уж къайлабаллалца сабар даь, карта тIара Iоваьнна, тIаволавеннав ер цIенна. НаIара юхе ма кхаьччинге, сабар даь саг вий а хьежа, цIагIа дIачуийккхав. НиI дIа а йийлла, топ хьалхашка а лаьца, ер чуваьлча; доккхача гIанда чу, аркъало вагIаш хиннав аьла; юххе миIинга чу латташ топ а йолаш. «Iа бехк-гунахьа доацаш вийна, са воша духьалвоагIа бийса я хьона ер, тийшаболх бир оалилга дац хьа, хьаэца топ!» - аьннад укхо.

Цкъарчоа топага кхайдав аьла, ший из тоха кхувргдоацилга ховшше. Топ хьа ца эцаш, аьннад цо: «Селлара чIоагIа со лечкъа волашше, тIакхаьчача хьога вийта тоам бар-кх. Пурам да хьона хьай декхар цIадахьа!». ЦIаькха а аьннад чIирхочо: «Топ хьаэца!» Вож волчахьа ваьгIав. Укхун гIулакх га йиш йоацаш хиннад. «Со хьогара пурам деха венавац, Iа вийнача сай веший пхьа цIабахьа венав»! - аьнна, меттагIа теха аьла Iо а вилла, ваьнна дIавахав из.

Наьсар-м аьла а вац; вувргва, даьра, мелла чIоагIа лачкъарах-м; дунен тIа цунна Дала теха ха чакхъялча, - аьнна, чакхдаьккхар ГIайгIата ший къамаьл.

ЛОМАР НАЬСАРА КIИЙЛЕННА БАХАР

Наьсаре бахар Аьлабоарзи Ломи, шошца цхьа новкъост а волаш. Довхочоа юхегIолла додача хин малхбоален берда йисте саг вахацар. Листа хьу йолаш моттиг яр из. Саррахьа Iокхаьча, цу хьун юкъе бийса яккха сайцар уж. Цигара дика гора маьречун боахам.

ШоллагIча ден сарралца, хенаш тIа бувлаш, турмалца хьежаш, къахьийгар цар. Кхал-маIа нах а бераш а гора Наьсара коа, бакъда шийх бIаргкхетанзар.

Цу бус а хьун юкъе сайцар уж. Нах бийша хургболча хана Аьлабоарза аьлар:

- Со ваха бIарглекха воагIа, шо таккхалча дагIалаш, наха хоалургдолаш дIай-хьай а ца ухаш.

Ах бийса яьннача гIолла, ше воагIилга а хайташ, юхавера Аьлабоарз.

- Хоавалар кхераш, гаргаваханзар со Наьсара доазонна. Гаьнаро бIарглекха, массе хIаманга ладийгIа, хих дехьавала гечо леха, арахьара моттигаш Iомаяь, воагIа со. Юхавахача, тарлой, картал чухьа фуд хьожаргва, - аьлар цо.

- ХIанз салоI вай, - аьнна, нувраш гIовга овттаяь, тIакхухкача ферташта юкъе а баьнна, дIагарахьбаьлар уж.

Сецца гIейтта, сарралца Наьсара ковна тIера бIарг баккханзар цар. Тахан а вовнзар акхарна Наьсар. Сийсара мо, бийса чу ма еллинге а, ваха кийчвелар Аьлабоарз.

- Тхох цаI веча бакъахьа варий-хьогII - хаьттар Лома.

- Тахан ва везац, тIехьагIа цаI дергда вай! - аьнна, вахар вож.

Юхавеча ше фу леладаьд ха сагота болча новкъосташка дийцар:

- Карта гаьна воаццаш сабардаь ла а дийгIа, тата дужадаь, доазон чу ваьлар со. Баьде хиларах ма хетта хIама хоалацар, хIаьта а картал чухьа цига долчунга хьежар. Нах лийнналга ховргдолаш, гаьнашта юкъе наькъа такилгаш да, атагIа Iочуоттача хьасташ доахкар, дахчан киргаш латташ. Чкъаьрий хила тарлу цар чу, хIамаш лелилга ховргдолаш таташ дора хи чу. Ковна хьалгаргаваханзар со, жIалешта хоа а венна гучавалар кхераш.

КхоалагIча бус Аьлабоарза Лом вигар. Сатасса доллалца хи-атагIа а ковна хьалгаргакхаччалца гаьнашта юкъе а шеййола моттиг Iомаеш техкар цар.

Нагахьа вIаштехьа даьнна дов дойя, карарбовла моттигаш а белгалйир.

ТIехваьнна тахка гIерташ е ковна гаргагIерташ, Лом сабIарза хьайзача, Аьлабоарза оалар:

- Сихденна цхьа ког харцахьа ловзе, гучадовла тарлу, тIаккха мел хьийга къа дов, сабаре хила деза вай. Сабаро лоам баьккхаб, сихало са хоададаьд, яьхад вай даьша.

ЙиълагIча бус ше хьун юкъе Iийна; Ломи шоай новкъости вахийтар Аьлабоарза; сих ма лелаш, аьнна, хьехар а даь.

Болхаш, Лома аьлар новкъостага:

- ГIалатдовле Аьлабоарза новкъа хургда. Вай фу дергда аьлча, хьасташта гаьна доаццаш, таккхалча Iимад йоацаш дагIаргда вай, хоалучунга ла а дувгIаш.

Iокхаьча картал арахьа ла а дийгIа, хоалуш хIама доацилга хайча, беша дIачу а баьнна, шоаш аьннача тайпара Iохайшар уж. КIеззига ха яьннача гIолла, IокIалвоагIача сага гIаьнаш тIа лувзача когий шарх хезар.

Тхьовре барт баьбар акхар шоаш хоа ца балийта а, бокъонца Наьсар волга ца хайча, дов ца де а. Цу сахьате Iокхаьчар, цхьан бе бага а шоллагIча бе тIакъилг а доаллаш, берашха саг.

Акхарна гаьно IотIехваьнна, цхьан хьаста тIавахар из. КIеззига хьаста чу хьежаш лаьтта, дIаваха из миссел ха кхыча хьаста юхе яьккха, Iоволавелар, атагIарча карта йисте кхаччалца. Тоъал цу юхе а ваьлла; юххера цхьа зIарилг хьадийлла, кIеззига ла а дийгIа; шорттига дIаараваьлар.

Iоахо, гаьна боаццаш, Iам боаллар. Волавенна IотIаваха, бедоалла тIакъилг Iо а оттадаь, хаче гIонаш хьал а хьекха, хи чу дIачуваха, цхьа хIама хьалъийцар цо. Iоухаш хий долаш, из яхьаш хилара хьааравера. Чкъаьрий лувца доа бар из. КIийленна багIачарна хьа а хозаш, чура хIамаш тIакъилга чу Iочуяхийтар цо. Чкъаьрий дар уж.

Шоаш хоабалар кхераш, геттара таIар Ломар.

Вож, ше хилара араенар дIачуйихьа Iам чу Iо а йилла, хьаараваьнна хаче гIонаш Iо а корчадаь, тIа-къилг хьа а ийца, хийцца хьавена картал хьачу а ваь-нна, зIар хьа а къайла, ше Iовенача гIолла урагIвахар. Из хьалтIехваьнна дукха ха ялале, бийдача чкъаьрий хьаж кхийтар Ломарна.

Чухьнахьа дерзадаь, юкъекхаччалца вIашкаозаш готтадеш Iодихьа цIузам долаш, цунах боккхагIа бола чкъаьра чубаргболаш, къорг йоаллаш хулар чкъаьрий лувца доа. ТIера гом, ахангахьа кхаччалца гергга, нийсса Iо а бихье; цIузамгара Iоахо, вIашкаувзаш, хола бухь мо готтбора, буххье къорг юташ. Цу къоргах кхоачам бола маькх, дулх, кхы хIама а, хиво хьалъаратоттаргбоацаш кхера а буллар дай чу. ТIаккха, из къорг дIа а къайле, хи чу буллар доа. Юача хIаман хьаж ма кхийттинге; чкъаьрий цIузама къоргах чуухар; цигга, юхаарадовла ца ховш, цу чу дусар. Иштта яр цу ханарча гIалгIаша чкъаьрий лувцаш йола чоалх. ЗIакаш а цхаралаш а цу хана вай мехка кIезига дар.

ДIахо цу бус цхьаккха хIама хоадаланзар Ломарна. Сатассале хьалхха, Наьсара бешара лоралуш арабаьнна, Аьлабоарз волча хьалбахар уж.

Ханнахьа Iовижа кIеззига наб а яь; хьалгIетта хьун йисте хьавена; фу хилар-хьогI царех, яхаш; латтача Аьлабоарза хоаделар доагIа тата. Кхыбола нах хулий а мича хов, аьнна; ше хоалургвоацаш Iолох а венна; ладийгIар укхо. Сигаларча сердалонах гучадаьлар сага гIаларташ, гарга ме кхоач дикагIа къоасталуш. ХьатIакхача гаьна болаш, хайра укхунна боагIараш шийбараш болга. Уж хьагаргакхаьчача, хьаргIах Iаьхар Аьлабоарз. Лом духьалIаьхар.

Хьакхаьчача, шеддар долчча тайпара хьадийцар Ломар.

- ХIама дергдац, пхийтта шера садийттад, дIахо а сабаре хургда, дезе дукхагIа а хьежаргда, - аьлар Аьлабоарза. ТIаккха, кIеззига соцавенна ха а яьккха, аьлар: - Хана воккха ва-кх Наьсар, вай тIакхачале Iоажало вахьар кхер-кх, маьршача сага цIий Iодахийта лацар-кх. - ДIахо тIатехар: - Мело е йиш яц, ха яц вайга.

Хийцца атагIа Iохозаргдолаш, чIоагIа дар тIеххьара къамаьл. Гуш дар массаза а сабаре хила деза цо яхе а, шоай ца боалача аьттонна из эгIазвахалга.

Диззача кIира турмалца а вешта а хьийжача, Наьсар вовнзар. Из цу юкъа, чIоагIа йIовхараш а хинна, иттех дийнахьа ара ца воалаш, метта вар.

- Иштта укхаза хьувзаш хилча, наха хоалой а хац, сага гургдола хIама де йиш яц. ТIехьагIа юхадоагIарг-долаш цIагIоргда вай, - аьлар Аьлабоарза.

Боккъалдар аьлча, нах ца лелаш; акха ядаш-м яр уж моттигаш; хIаьта а лоралора ераш, Наьсара дIа а хайна, из кIоаргагIа лачкъар кхераш.

Нах гIовттале хьалхарча юртах баргболаш, цIабаха баьлар чIирхой. Новкъа шозза са а леIа, маьркIажийи пхьерийи юккъе цIакхаьчар уж.

Болхашше, ГIайгIат йолча бахар. Цар бихьар мо бола никъ моллагIа волча сага хайташ бацар; е кIал-харбараш а хилацар, дух тIа бовла гIерташ. Бакъдар аьлча, ГIайгIат-м, цу «моллагIчарца» а йоацаш, къонахашта нийсса лоархIаш яр; хIаьта а, шоаш леладаьр кхалнахага ца дувцаш, зе-зулам доацаш маьрша цIакхачар а хувцаденна хIама доацилга а хайта; Ковнаркъ волча бахар уж.

Шоаш леладаьр акхар дIадийцача, Ковнаркъа аьлар:

- Дика да маьрша цIадаьхка. Тоъал ха я шо наькъа дола, кIаьдденна а хургда, хIанз салаIа, дIахо де дезачун тIехьагIа уйла ергья вай.

Ковнаркъа зIамагIча йолча несо хIама даа аьлча; диза да тхо, аьнна; чубахар уж; новкъа лийнна кIаьдбенна; юача хIаманцарчул дукхагIа салаIарца чам болаш.

Лом юхачувенача хана; пхьор а кийчдаь, багIар цIагIарбараш.

Ераш хIама даа шун гонахьа ховшашше, арара чукхайкар:

- Ва Лом, цIагIа вий хьоI - аьнна.

- Даьра, ва-кх, - аьнна, дIаараваьлар Лом.

Ара латтар ЦIокъи Таьтеи.

- Тхо гIаьххьа пхьор дуаш дагIар, кIезиг-дукха лувш-оалаш дагIаргда вай, - аьнна, дIабаха гIерташше а, оззабаь чубаьхар уж Лома, - нанайна а дика хетаргда шо бIаргадайча.

- Чудахка мегаргдийI - аьнна, сайрдика а ювцаш, чубаьлар хьаьший.

- Даьра, мегаргда, - аьнна, моаршалца тIаийцар уж ГIайгIата. КIеззига хьаьшашца а яьгIа, Нувсайга царга хьажалахь аьнна, юстарча цIагIа дIачуяхар ГIайгIат.

Мича хиннад шо, фу леладаьд оаш, аьнна; хаттанзар ЦIокъар. Лома а, цхьан гIулакха бахабар шоаш алар мара, шоаш бихьача наькъах дувцанзар. Новкъостий бале а, кхыча тайпах а шоайла хийра а бар уж. Цудухьа маслахьатаи машараи доацача хIаман, довна, къовсама тIехьа долча гIулакхашта юстара хила безаш дар цар а ужжамо болча наьха а гIулакх. Дулха цIех воацача сага бокъо яцар; из мо хинна даьннача хIаманна, цхьаннена тIехьаэтта, кхычоа дов де. ХIаьта наьна-веший, йиший-виIий бокъо яр тIаотта а пхьа леха а. Иштта дар къаман Iадат. Бакъда, къовсам баьннача тIакхоаче; цу юкъе дикадар оалар; царех цаI гаргара ма вий, аьнна, озабезам а ца беш; низ болаш ма вий, аьнна, оагIув а ца озаш. Харц лувчунга: «Харц лув хьо! Юхавала!», - оалар. Цатугар низагIа соцавора. Хийла моттиг нийслора, новкъа водаш тIанийсвеннар бакълувчунгахьа ваьле, харцлувчох лата кийчлуш. ТIаккха, харцлувчоа ше леладер нийса доацилга а хай, къовсам бохар. Мехко из нийсса лоархIаш а цу сага баркал оалаш а дар.

- Нувса йоккха саг йолча Iочуяхийта, вай воаш хьожаргда эшачунга, бокъо яц вай из ураоттаяь дагIа. Боккъал аьлча, тхо-м диза да, дукха ха яц дика хьийга а. Хьужаре уллача юрта, Таьтий ноанахошха наьха саг йоагIаш моттиг я, цигара доагIа тхо, - аьлар ЦIокъа. - Вай юрта дIахайта тIадилладар тхона; шуга из дIаала а, хьо цIавенилга хайна фуд-малад хьажа а хьачуайттадар.

Дукха ца говш, баха гIайттар хьаьший.

- Кхалнах хьоабергбац вай, - аьнна, арабайлар уж.

- Саг йоагIача цхьана гIоргда вай, - царга а аьнна, юхачувера Лом.

Даь-наьнага цо аьлар:

- Дехьарча юрта саг йоагIаш моттиг я, фу дергда вайI

- Нахаца загI-хьоалчагIа юкъа хила деза. Таханалца тхо лийннад. ХIанз хьо зIамига вац; ваха-м, даьра, веза; хьай новкъосташца дика а хьийга, са а къийрда, хьоалчагIийна хIама а денна; цIавоагIаргволаш. - Сабар а даь тIатехар: - Тхох фу хул а хац, кхоана денз цхьаккха дика-во ма дахийталахь ца водаш. Дикан тIа хьаоале гIолва хьо; ца оале а, кхийтача ловца ца боаккхаш, ма Iелахь. Вон тIа хайча гIоргва хьо. Вай ворххIе даьшкара денз хьа, иштта хиннад мегаргболча наьха гIулакхаш.

САГ ЙОАГIАЧА

Ломар наIарга гIолла бодар саг йоагIача юрта бода никъ. Iурре гIетта, фетта ара ца вала хIама а кхаьлла, новкъостий хьабоагIашше, кийчвелар Лом.

Юрта дIакхаьча, саг йоагIача коа ераш дIачубаьлча; цу юртара хьаиха тоъал нах багIар коа. Цу наха юкъе, геттара воккха цхьа-ши саг дIаваьлча, магIахьа вагIаш Iалим а вар. Лостам болаш кийчъяьяр Iоховша моттиг. ЮкъегIолла улгаш техадар, юа хIама отторгйолаш. УллувгIолла гIандашта меттел а техадар улгаш, нах Iоховшаргболаш.

Хийцца тIабаха, магIа багIача боккхийча нахага а Iалимага а моаршал денна, хаттар даь, тIаккха шоай ханарча нахаца дIанийсбелар Ломи ЦIокъи. Таьта, ше йиший воI хиларах, гIулакх де эттар.

Цу сахьате дулх-хьоалчагIа хьадаьлар.

Цхьатарра коа багIачарна улгаш тIагIолла Iоувттаде доладир дулхах дизза оаркхош, кIайча жувра хьалтIамаш, дахчан чамешка дилла.

Саг йоагIа фусам, таронна къе цахиларах, пхьегIий а юача хIаман а кхоачам бар. Кхычахьа мо шунхой лаьрхIа пхипха саг Iо а ца хувшавеш; тоттабенна, цхьатарра Iохувшабора нах. Цкъа Iохайна хIама дуаш, итт-пхийтта саг хулар. Цудухьа чехка баьлар нах хIама диа.

Делкъа ха хулаш, замеш а бахар. Саг цу юртара йоалайора. Баха а бахка а гаьна цахиларах, дукха ца хьелуш, нускал доаладеш, ханнахьа чубаьхкар замеш. Коа уж хьачубаьлча, цхьатарра хьал а гIейтта, ловцаш даьхар наха:

- Хьайга кхаьчачох, кхоачам беш яхийла хьо!

- Дукхача къонгий нана хийла хьох!

МагIа вагIача воккхача сага; ловца а баьккха, чIоаггIа аьлар; массанена а хозаргдолаш:

- Нускал цIагIа чудаккхале, коа халхара бIал отто беза, нускал халха а доаккхаш, тIаккха астагIа дий-дац а ховргда, цун боларга а хьожаргда. Сенах хов акхар тIехьагIа, лоза а яь, тхога яйта саг гIаьххьа хиннаяц оалий а.

Замеш сайцар, цу сахьате наха гобир. Йолаелар халхара йиш, тIаккха нускал хьалхеи цхьа берашха зIамига саг тIехьеи халхабаьлар.

Боккъал тайжа ши-кхо го а баьккха, нускал дIа-юстардаьлар, кагийча наха юкъе зIамига саг а дIаэттар.

- Гой, - аьлар, ловзар оттаде яьхача воккхача сага, - хIанз майрра тешал де йиш хургья тIехьагIа, укх коа доагIача хана, нускал гIаьххьа хилара.

Нах белабелар. ДIахо воккхача сага аьлар:

- Нускал шийгара доагIар даь даьннад, из цIагIа дIачудига, кагийча наха ловзар дIахохьо, фусамца барта а болаш.

Халхар а сецар, мехкарий а нускал долча чубигар, нах а цIааха баьлар. Боккъал хоза ловцаш а доахаш, дIаухар нах. Фусам-дас хьоалчагIа дала каракхай-дачунгара цхьа наггахьа таронна хала ца воаллача сагагара мара хьаэцацар. Воккхачоаи могаш воацачоаи, шо укхаза хьадаьхкача кхоачам ба, аьле; юхалора; Даьла духьа лу аз, аьле.

Саг енача даьна раьза болаш болхача наха дувцар:

- ВIалла мегаргдац наьха хIама ма хилда яха, дуккхача наьха дог хьаьстар цу фусам-дас тахан.

ДукхагIвар хург а вар саг йоагIача воагIаш, тIе-ххьара гуришкаш гулдаь вена. Иштта болчарна доккха гIулакх дар саг йоагIача ковна дас даьр.

Хьалхаболхачарца хьехархо а гIеттар. Йистхила тIабахача ЦIокъагеи, Таьтийгеи, Ломагеи цкъара фуд-малад аьнна, юстарваьккха Ломага аьлар: «Кхоана дел-къийга, хьужаре а хургволаш, Iовеллахь».

Из накъаваьккха коа юхачубоагIаш, ЦIокъа а Лома а аьлар новкъостага:

- Тхо цIадахача бакъахьа да. Хьо хьай паргIатта, гIулакх дIадерзалца сабар даь, воагIаргва; йиший воI ма вий хьо. Кхы Iийна а фу дергда оаха, дика хьийга а гIулакх даьнна а хилча. Нагахьа гIулакха эше, совцаргда тхо.

- ХIанзе даха йиш яц! Укх сахьате аз, юстарча цIагIа чудаьха, хоза мехкарашка чай а доттийташ, сакъердийтаргда шуга, - аьлар Таьтас.

- Мехкарашца сакъерда тхо доккхий а хиннадац, цIагIоргда тхо, - аьнна, новкъостий хьайзача, ше яхар ца дой раьза хургвоацилга хайтар Таьтас.

- Iа яххар да хьона, - аьнна, юхасайцар Ломар.

Дукха ха ялале, ши-кхо новкъост дIатеха чу а баьха, дулхацара хIама оттайир царна.

Кагий нах чехка баьлар хIама диа. Чай чудеча, Таьтас аьлар:

- Аз лаьрхIад шуга чай лерттIа малийта, шо духьала деце мехкарашка хьа а доттийташ.

- Из фу яхилга да, духьала деце; дувцаш хеза а дий иззаморгI Саг йоагIа моттиг еций ерI Дац, вай дахалда, вIалла духьала а-м; дукха раьза да-кх! - аьлар магIа вагIачо, - оаш фу ях цохI - эгIа багIачаргахьа Iовийр-зар из.

Iовдала воацаш, айхьаза саг хулчоа тара вар из; къамаьл доагI-доагIача дужаш дора цо, уж чубаьлча гIоне а.

ШоллагIа вагIачо аьлар:

- ВоккхагIчун дагара боаца зIамагIий ма хилба вай, ма яьхадий вай даьша. Тхо Iа яхачоа тIехьа да!

Тхьамадагара пурам дийха; ше чехка воагIа, аьнна; новкъостий гIулакхага хьажа вахар Таьта. Дукха ха ялале юхачувера, водача хана мо пурам а дийха, тIехьа йиъ йоI а йолаш. Мехкарех хьалхайоагIачо кагийча нахага моаршал хаьттар. Нийсса ураайтта, моаршал юхадерзадир хьаьшаша. Мехкараша, ураовттарах баркал а аьнна: Iоховша, аьлар.

- Шо IоховшийI - аьнна, шоаш баьгI-баьгIача дIа-нийсбелар кагий нах.

Хаттар, дахар-денар чакхдаьлча; массайолча йоIага чай доттийтар. Эггара хьалха мехкарий тхьамадага доттийтар, кагийча наьха тхьамаданна. ТIаккха шоллагIа вагIачоа - шоллагIа латтача йоIага. АргIагIа чакхдаьлар гIулакх. Из яр, зIамигача сага чай деттача йоIаца, зоахалол дувца дезаш хилара белгало. Кхаьннена чай детта даьлча, хьачуеча гIоне моаршал хоатташ а хаттар деш а йолча, фусам-нана лоархIача йоIа аьлар:

- Нах дIакъийста ха хиларах, ара оарц кIезига долаш, кхоачам боацаш нийсденнад тхо, бехк ца буллаш хургда шо!

ДукхагIча хана, фусам-нанас кагийча наха а мехкарашта а эшача хIаманга бIаргкхабар мара, чай дотташ хилацар е цунца зоахалол а дувцацар. Бакъда, из фусам-нана йоацаш, мехкарий кагий нах миссел беце, цунца зоахалол дувцаш а нийслора. ХIанз а иштта хургдолга хайта, кагийча наьха тхьамадас аьлар:

- Ваха Таьта тха эгIахьа вагIача новкъоста йоI йоалаеш воагIашше, цунна магIавагIачоа чай дотта Iа.

- Аз-м шоана товр дергда, кхы со Iехалуш а дац из. ХIаьта а бакъахьа хетар сона, водачунга шиъ йоалае, аьнна; цун фу хул халцца вай сабардоре.

- Хьо тхона а арахьа бале мехкарашта а хьаьший гIу-лакх де гIерт, хье эздий хиларах, цох баркал оал оаха. Тха а безам бар хьона тара хила. Таьта юхавоагIашше, хийцце чай дотта Iа тха новкъоста, хье Iехалуш санна ца хете.

Шийна из иштта ца хеталга дIахайташ, ЦIокъа чай дотта эттар йоI. Вокхарел зIамагIа хиларах, эгIахьа нийсбеннабар ЦIокъи Ломи.

Кхоачам боацар хьалдиза дIаараваьннача Таьтийна бIаргьяйра коа латта ши йиIиг. Уж яр, дийтта-пхийтта шу даьнна хургйола, цун ноанахошха йиIигаш.

- Дошув, - аьнна, цIи яьккха хьа а йийха, йоккхагIа йолча йиIигага хаьттар укхо, - аз яхар дергдий IаI

- Дергда, - аьнна, боккъал хоза елаелар йиIиг.

- ХIаьта хьо кагий нах болча я еза. Мел дика ва хой хьона аз хьайна леха кIаьнк!

Дошув цкъарчоа цIийелар; тIаккха, цIаькха а заггIе елаенна, аьлар:

- Бераш ухаш хул кагий нах болчаI

- Кхы аз хьона лехар а вац хьол дукха воккхагIа. Хабар дите, яла йисте!

- Малав из, тхона вовзий изI - хаьттар шоллагIчо.

- Лом ва! - жоп делар Таьтас.

Бегаш болаш йолчоа тара яр из, цо аьлар:

- Ломацара бегаш кхераме ба, сих ца луш, уйла йий делахь, Дошув, Iайха дер! - КIеззига сабар а даь, тIа-техар: - Ноанахошта водар дувцаш, йиший воI сона вайнавац; чехка кийчле хьо, хьа баьнна аьттув сага баьннабац хьона!

Ше фу де деза ца ховш, латтача Дошога аьлар Таьтас:

- Йолле хьо, аз яхар дергдолаш хье яле!

ТIаккха, чехка цIагIа дIачу а ваха, тIатулладу йовлакх а дахьаш хьааравера. Хоза нийсдаь, из цунна IотIа а тилла:

- Хьайл, мишта хоза а тов! Йолле! - аьнна, Таьта волавелар.

Цох ца йоалаш, Дошув, лаьтта Iо а хьежаш, шорттига тIехьа дIаяхар.

ТIаккха Таьтайна тIехьакхайкар вож йиIиг:

- Тахан гIалатваьлар хьо, тIехьагIа воагIаш шиъ югаргйолаш веллахь!

Из дIа мел хезачар, бела а белаш, йоахар:

- Сакъердаме саг я Хантоти, Iергйолаш яц бегаш ца бича!

- Чудахка мегаргдий тхоI - аьнна, чуваьлар Таьта, тIехьа Дошув йолаш.

- Даьра, мегаргда, - жоп делар тхьамада.

Дошос халла ди дика дийцар. «Моаршалца яхийла хьо», - аьнна, хаттар дир кагийча наха. Цу тайпарча метте, хьалхара нийсъенна хиларах, Дошув духьала йистхиланзар, хаттар Таьтас юхадерзадир. Эхь хеташ, увзалуш яр из; цудухьа, из кхетадаьча кагийча наха Дошога бехк боаккхаш хIама аланзар.

Тиркал дехьенаш-сехьенаш а негIий аренаш а ювцаш, говрий ремаш, доахана Iулаш дувцаш, Iаьржа лаьттенаш а сийна сигаленаш а ювцаш, эггара тIех долча тайпара дийца чакхдаьлар зоахалолаш.

ТIаккха фусам-нана а ийца, тхьамадагара пурам дийха, шоаш сиха боагIа, аьнна, араваьнна Таьта, цу сахьате, пандар бе боалла фусам-нана тIехьа йолаш, юхачувера. ЙоIа юстаро латтача гIанда тIа Iооттабир пандар. Готто лакха а долаш, духхьала цу гIулакха даьд аргдолаш дар гIанд.

- Шоашта лойя ловзар а оттаде, ашараш а яхийта! - аьлар Таьтас.

Кагийча нахах шоллагIа вагIачо, тхьамадагара пурам а дийха, аьлар:

- Дика даьгIад, хоза са а къийрдад, несарий а баь-хаб. Тахан укхаза дийцача зоахалолех хийла кхел хила а тарлу. Тоъал ха я вай укхаза дагIа, арахьа хьаьший болаш ер моттиг езаш хила тарлу, ловзар оттадаь корзагIа ца довлаш, лоацца цхьа-ши йиш а яккхийта, арадаьлча бакъахьа да вай.

Массавар цу тIехьа раьза хилар. ДIахо тхьамада фусам-наьнага аьлар:

- Жи, хьаэца пандар, дIалакха моллагIа хьайна бакъахьа хета йиш!

Хьаийца озабир йоIа пандар, из деррига цIа меттел, арара наIартIе а екаеш. Гуш дар из болх йоIа дика ховлга. ГIаьххьа саца а сацийтар цо из.

Фусам-нанас лакхар яр «Дала тоаде вай вахар» яха йиш.

ЙоIа баркал а оалаш, аьлар тхьамада:

- Дала тоа а долда вай массане вахар.

ТIаккха Дошонна бIарг тIаэттар кагийча наьха. БIижа гIанда тIа вагIачо:

- Харцахьа деце, хIанз Iоа эгIа латтача, вай зIамагI-ча несас лекхача бакъахьа хетар сона йиш, - аьлар.

- Сов бакъахьа да, - аьлар тхьамадас. - ВIалла дош оалаш а йистхулаш а яц из, кIеззига къахьегийта деза цунга.

Дошув, озаенна, таккхалча латтар. ТIаккха фусам-нанас аьлар:

- Йолле, хьаэца пандар, хьаьшаша яхар де!

Меттахьа ца йоалаш латтар Дошув. Цигга юха а тхьамадас аьлар:

- Iа цхьа йиш ца яьккхача вай укх чура арадаргдолаш ца хилча, чехкка дича бакъахьдар де деза Iа.

Геттара сабаре, ког харцахьа ловзар кхераш мо, дIаяха шорттига пандар хьа а ийца, аьлар Дошос:

- «Хьаэца-Iобилла» яхар локхаргья аз!

Духьала саг йистхиланзар. Ше лаьттача дIа а этта, гIийло лакха йолайир цо «Везача кIантага» яха безаман йиш. Дукха айхьаза ца хиларах, хало бора цо из болх, хIаьта а, ладувгIа догдоагIаргдолаш бекар пандар. ГIа-латъялар кхераш, озаенна хиларах хьацар техадар цун бера юхь тIа. ЙIаьх ца еш, лоацца хоадайир цо йиш.

Баркал а оалаш, кхоалагIа вагIачо аьлар:

- Лома хетаяь хургьяр-кх хьа из. Хьо лекха яллалца, хьона тIера бIарг дIа-м цо а баккханзар. Я а яр из везача кIанта лекха йиш. Шоаш раьза дале, Дала вIашагIтеха, цу ашаро ма яхха шоайла дезаш дахалда шо, мел лов.

Баркал аьнна, мехкарий ара а бовлийта, хье ца луш баха гIейттар кагий нах. Коа латтача фусам-даьга ловца баьккха, Iадика а йийца, цIабахар уж.

Хьаьший накъабаха араваьннача Таьтас аьлар Ломарга:

- Со ер гIулакх дIадийрзача гIолла чувоагIаргва, шо дIацIагIо!

- Бакъахьа да, виззача йиший виIий гIулакх де гIерта хургва-кх хьо! - аьлар Ломар.

Бокъо яцар йиший-виIий а, шучан а, иштта кхы кхоачарча наьха а; цIагIа унахо волаш, е цхьа сагото ца хилча; лерттIа гIулакх дIадийрзача мара чубаха.

* * *

Лома аьлар ЦIокъага:

- Тоъал ха я со нокхарий долча ца хула; дIаваха, нана чуйохийтаргья аз, сарралца се хьожаргволаш. Хьо чуваха мара везац! - Новкъосто ше а воагIаргва аьлча, Лома тIатехар: - Ер, лоIама йоае йиш йоацаш, сагота ха я, массане а де дезар дукха да. Чувахе, шоай эшачунга хьажа. Тха-м дукха хIама хилац, мукъа бол-болча хана нанас, Нувсас хьадеш.

- Йоккхача сагаца цхьана чугIоргва со, - аьнна; хIаьта а Ломаца вахар ЦIокъ.

Ераш бIаргабайча, КIазилг Iаьха IотIадедда, нокхарашта дукха гаьна ца доалаш, сецар. Лом кхайкар жIалега. Ший даь гIар яйза хургьяр цунна, хьалдагIа лергаш IотIадувшадаь, хьоасталуча кепе цIог лостадир цо ше латтача.

Из хьалгарга ме кхоач, Iахара а хьоастадалара а Iимадаш йора цо ший меттала, мича хиннав хьо тхо а дита, ала гIертачох тарра. ХьалвоагIаш лаьттара хьалъийца хинна, шийгара гIадж тIагIолла Iохьекха: «Мича хиннад хьо, са КIазилгI» - аьнна, хьаьстар из Лома. ЧIоагIа хоза хетар КIазилга дас ше хьаьстача. Геттара раьза хинна, духьала Iимадаш йир; тхо-м уккхаза, тхоай балха, хиннад; хье мича хиннав ала Iа, яхаш мо.

КIазилг хьаьста а ваьнна хьалхьежача, шийца ши бер долаш, даь-нана бIаргаейра Лома, геттара хоза а хийтар, тIаккха дега асар а хилар. ЦIаккха а висацар из, нана бIаргаейча, товр ца хулаш. Комарий зизашка хьежаш, йоаллар ГIайгIат. Аьхки дукха хулар цига пхьагала комараш. Лом гIадваха кхайкар:

- Ва нана, мичад шоI - аьнна.

ГIар; гаьна йодаш, лакхо яле а; аларгахьа кIаьда а лоархIам болаш а яр.

- Уккхаза да! - аьнна, духьала йистхилар ГIайгIат.

Бераш Iодухьалдайдар: ворхI-бархI шу хургдола Лома даь-веший кIаьнки йиIиги. Уж IотIакхаьчача, Iогора а хайна, хьамархIа а дехка, хьаьстар укхо:

- Дика бераш да шо, Дала ха йIаьхйойла шун. Нанас яхар дой оашI

- Нана а я дика, хьо а ва дика! - аьлар, раьза хиннача бераша.

Юстаро, цу къамаьлаца са а къердалуш, латтача ЦIокъагахьа кулг дIа а хьекха, аьлар Лома:

- ТIаккха вотиI

- Воти а ва дика! - аьлар бераша.

- Долле, хIаьта, дIамархIалелха! - аьлар Лома.

Бераш дIатIадайдар. ЦIокъа хьаьстар уж. ГIайгIат шортта Iойолаелар. Болар сихдаь хьалвола а венна, Лома аьлар берашка:

- Долле, нана йолча хьалгIо!

Бераш урагIдайдар, даггара цIогIарч а хьекхаш:

- Нана а дика я, массавар а дика ва! - яхаш.

Лувкхера хинна, декар лоамаш. ЛаьрххIа ладий-гIача; хеталора берашта тIехьа лоамаша муам бу, аьнна. Цу сахьате йоккха саг йолча, хьалкхаьчар бераш; бахха, Ломар а айттар хьалтIа. Сайренга леста ха яр из. ЦIокъа сайр- дика йийцар ГIайгIатага. Моаршал, хаттар-денар даьлча; Лома аьлар:

- Нана, хьо IочугIо берашца, ЦIокъ а ва шоана чуводаш; йисача хана со дIаIергва нокхарашта юхе.

- Саг йоагIача дика хьийгарий, сакъийрдарий, нускалаш лехарийI - хаьттар ГIайгIата.

Царца ше цига хилча мо, дора йоккхача сага къамаьл. КIаьнкаш, эхь хийтта, цIийбелар. Йоккхача сага дIаходихьар ший къамаьл:

- Шо хIанз зIамига дац, кхийнад. Тхьовра шун ханара нах саг йоалайий, бераш долаш хулар, - тIаккха ЦIокъа дIатIайийрза: - Цхьана лелаш ма дий шо, дIа-хьа дага а доалаш, шоашта нускалаш лаха деза. Даьра, аз-м, кхы дукха ца говш, сай кIаьнка саг йоалаергья!

Шокъ ена дувцар ГIайгIата къамаьл. Цо лархIа а лаьрхIадар, дукха ца говш, виIий-воIа саг йоалае.

ЦIокъа хьалхашка даь-нанас из къамаьл деш, тоам хетацар Лома. Из дита а дита, сихагIа из чуяхача бакъахьа хетар цунна. ТIаккха даь-наьнага:

- Нана... - аьннача сецар.

Из ала веннавар: «Из ца дувцаш, чугIол хьай». Шийга фухха а аларах, цу тайпара къамаьл даь вацар из даь-наьнага. Соцавенна, кIеззига сабар а даь, аьлар:

- Бераш а кIаьдденнад, хьо а кIаьдъеннай, шорттига IочугIо!

- Дика да, - аьнна, шин бера кулгаш а лаьца, йолаелар йоккха саг.

ЦIокъ а, кIеззига Ломаца лаьтта, юхе Iевелча, Лома кхы ла а ца дийгIа, болхача ГIайгIатарна тIеххьа Iово-лавелар.

Даь-нанас аьнначоа уйла еш, латтача Лома; юртагахьа Iохьежача байра; хабар дувцилга ховргдолаш, кулгаш лестадеш болха ГIайгIатар. Цунна хетар; йоккхача сага ше Iойолаялалехь баь лоткъам, хIанз а ЦIокъага бу, аьнна.

Цу сахьате ха сайрангахьа йийрзар. Юрта жаIул дар, бухь билла цIенгахьа додаш. Да вайза хургвар цунна, хьа а хьежаш, наггахьа Iаха а Iахаш, Iула хьалха йодаш Лома бодж а яр. Нокхарий латтача лостам баь, Лом а цIенгахьа вийрзар. Да чуводилга хайна, жIали а доладелар.

Ер чукхаьчача, цIагIарчар духьалбаьхка, Iулацара хьа а къоастадаь, наIар тIа доахкар акхар жа. Иттех устагIа хургбар уж, ши-кхо газеи боджи йоацаш. Жа бежкарта дIачу а лаьхка, хIетта Iулагара чукхаьча латта доахан дIадийхкар Лома. Жа, жел чу а ца дохкаш, карта дуташ хилча; дилла а дIадехкар цар доахан; устагIа-газа цар лозадар кхераш.

Бежкартара аравоагIача Лома, хьатIаэттар доахан детта йоагIа Нувса.

- ВоIа, со дIачуеча, аз пхьор дергда вайна, нана дика могачоа тара яц, кIаьдъенна хургья из. Цхьацца хоза хабараш а дувцаш, из хIаманга хьажа оттаргйоацаш, цунца вагIа. Со чехка йоагIа вайна, - аьлар цо.

Доахан дийтта чу а ена, пхьор де эттар Нувса. Цхьацца-шишша воагIаш, саготалла багIа тоъал коара нах баьхкар цу бус ГIайгIатарга.

Сайре чулеста яьлча, кхы де хIама дацар, иштта цхьаццанахьа гуллора уж. Тховсара укхазеи, кхоана бус кхычахьеи вIашагIбетталора цу хана лоамара нах. Цхьацца шоай даьша а шоаш а леладаьраш дувцаш, ах бийса яллалца багIар. ГIайгIата дукха хулар дувца тамашне-сакъердаме къаьнара хIамаш; хоза а хеташ, ладувгIар кагегIчар цунга.

Наггахьа Ковнаркъ а хулар гулбенначарца. Ковнаркъ волча, ГIайгIат мара саг Iохацар. Нийсвелча, хьаьша ховра; дIахо шеввар, къамаьлага ла а дувгIаш, цун сийна уралаттар. Цо дилла хьехар дора: «Вок-кхагIчун сийде деза, зIамагIчох къахета деза. Говраца долхаш, шоайл воккхагIа саг юкъе волча наха тIанийс-делча, тIера Iодовлалаш, долхаш дIаходаьлча мара тIа ма ховшалаш. Новкъа гIаш водачоа фу эш, мала эш хьажалаш; езе говр лелаш; из воккха саг хуле; вига веззача дIа а виге; цун гIулакх дий мара шоай гIулакха ма гIолаш! Таьзете дахача; керда хIама дий укхаза, яхаш; хаттараш ма делаш, во тов шоана; кодам бий таккхалча дIаIергда шо. Наха юкъе, тарлуш, ши воша цхьана Iо ма халаш, кхоъ хIаьта а. ХьоашалгIа нийсделча шун тIа, гийг юзо ца гIерташ, эздий хилалаш. Мегаргбола нах, цIагIа хIама кхалла ца езаш наьхацигара бизе чуухаш, хиннабац. Хезадий шоана гIулакх деш латтача сага хийла оалаш, хIама ца дуаш сайцача хьаьшашка: «ХIана дагIа шо, хIама ца дуашI Шу де гIерт шо укхохI» - аьле. Из фу яхилга да хой шоанаI Цигара дIадихьача, цхьа бахьан дIанийс а даь, кхы IотIа ца дуллаш, кхычахьа оттадайта гIерт шо ер дуа хIама, яхилга да шоана! Наьха шун тIа къонах верставац, наьха хьай тIа ды а берстабац. Доахан дIалахка долхаш, боккхий истий нийслой, цар доахан дIади-галаш! Хи тIара доагIаш хуле, шоашкара хий дIачу-детте чубахийталаш! - оалар кхалнахага.

Вахара-лелара эшаргдола хабараш а дийце; чай а меле; дукха хье ца луш, чуводар Ковнаркъ: «Кхы лоатторгдац аз шо, - аьле. - Эсала ма хилалаш, наха пIелг тIахьокхаргбола хIама ма делаш», - оалар ше аравоалаш.

ЗIамагIчар ла а дувгIар, шоашта даь хьехар дIа а эцар. ТIаккха цхьа-ши новкъост уллув а ваьле, наIарга кхаччалца дIавиге, кхайке саг хьаараваьккхе, из цIагIа дIачу а вахийте юхабоагIар. Ковнаркъ ше а вар миччахьа гIоргволаш могаши кадайи, хIаьта а бийсан меттел, дийнахьа а, саг уллув воацаш, цхьаь лелийтацар иззамо бола боккхий нах.

Дикка ха яллалца баьгIа мара, дIакъаьстанзар ГIайгIатарцигара нах.

Iуйрийна гIеттача Лома аьлар даь-наьнага:

- Шо цIагIа Iе, со гIоргва нокхарашка хьажа. Жа а айса дIалоахкаргда аз, шух саг аравала везац!

- Дика да. КIезиг-дукха кулг тоха дезаш беш а я вай, оасар а да хьалъаракъеда. Оаха беша лостам бергба, - аьлар ГIайгIата.

Сихха хIама кхаьлла, араваьлар Лом. Бежкарта зIар укхо хьадийллача, эггара хьалха бодж хьатIаера. ЦIа-гIара хьааравоалаш Нувсас хьабенна юача хIамах бизза бе боалла тIорми хьа а баьста, цу чура хьаяьккха, сискал а цунна хоза хета кхыйола хIама а елар Лома бежа. Шийна дас енна хIама дIа а йиа, ше раьза хилар хайташ ловза а ийккха, коара дIаара а яьнна, урагIйо-лаелар бодж. Жа; цу хана, цхьадараш дIаарадаьннача; дажаш доахкар, шоллагIдараш, баьца сагота доацаш, батамаш дIаегIа, нух хьекхадеш, латтар. Селхан дика доажадаь хилара белгало яр из. ТIормиг дIа а къайла, тIеххьара устагIа хьаарабаьлча, зIар дIатIа а дийлла, жа дIалахка вахар Лом. ТIеххьа доагIаш КIазилг а дар.

Хьалдига, жа Iулах дIа а теха; жега водача сагага ше жа хьалаьхкалга дIахайтар Лома. Хаьдда Iулага водачоа дIахайта дезаш дар, доахан дале а жа дале а, ше дIалоалла хьайба массад а хьанад а. Сайрийна чудоа-гIаш, саг духьала хила везаш а вар, Iуйрийна хьайбаш дIалаьхкача метте. ТIаккха мара, чу ца доагIаш, ара диса дайна хьайба хьадеха бокъо яцар. Иштта дар Iула Iадат.

Цигара нокхарий долча вахар Лом. Хьал ма кхаьччинге, массе нокхарга хьожаш чакхваьнна, лаьр-хIа бола болх малх айбенна йIохьаелча бергболаш, гулдаь пицхаш кIал а дахка, шийгара кхакха цар тIа IотIа а билла (цIаккха хилацар уж е кхакха е маша боацаш), дIагарахьваьлар Лом.

Цхьа ха яннача гIолла, еча гIаро сомаваьккхар ер. Хьаурхайча, юртагахьа IоIехаш латташ КIазилг дар. Малх завале кхача нийсса ах ха йисаяр. Аз-м дикка салеIад, аьнна, хьалгIеттар Лом. Да бIаргавайна майрадаьнна жIали, кIеззига IотIа а дедда, сихагIа Iеха даьлар.

«Малав-хьогI цига воагIарI» - аьнна, IотIаволавелар Лом. Нахага Iехилга ховргдолаш, яр жIале гIар. БIарга ца гой а, хийцца, доагIар аькха да, хьайба да, жIали да е саг ва даьна ховргдолаш, хIара Iахар белгала хулар КIазилга. Ца говш, гучаваьлар ши саг.

- КIазилг, Лом мичавI - аьнна, хьалкхайкар цаI.

ЖIале ший Iехар сихдир, тIаккха шоллагIчо аьлар:

- ДIадала, сацийта гIар, тхо хьона новкъа нах дац!

Лома байзар боагIаш латта ший новкъостий: ЦIокъи Таьтеи.

- Долле, юстардаьле Iодижа! - аьнна, КIазилг а хьаьста, Iодухьалвахар Лом царна.

- Хьо укхаза волга хайна, тхоаш мукъа доландаь, хьалдаьхкад тхо, цхьаь хьона сагота ца хилийта! - аьлар ЦIокъа.

Новкъосташта, ше лаьрхIа хьалбахкарах, баркал аьлар Лома. ТIаккха хьалбаха, Лом вижа иллача, Iохай-шар. Дахар-денар дувцаш багIаш, Лома дагадехар селхан хьехархочо шийга аьннар. ТIаккха новкъосташка аьлар:

- Дика болх баьб оаш хьалдаьхка, со гIаьххьа хьужаре ваха везаш вар. Селхан Iалима, делкъа ха хуллаш хьужаре а хургволаш, вола аьннадар сога. Сенна кхайкав а хац, со ваха валцца, укхаза хургда-кх шо.

- Хьай паргIатта хила мара везац хьона! - аьлар новкъосташа.

Довна гIулакха кхайка хургва, аьнна хеташ дегабуам бой а; хIама аланзар цар.

- Со сиха воагIа вайна, - аьнна, Лом вахар. Новкъосташа; дикача наькъа тIа хилва, маьрша а воагIалва хьо, аьнна; ловца баьккхар.

БагIаш ЦIокъеи Таьтаси шоайла дийцар:

- Мехко яххача тайпара цаховш хинна а хилча; лоамарча наха вувцачох; из Наьсар бакъахьара а, тахан-кхоана вий ца ховш, ха яха а саг хилча; шеввар дIа-оарцагIваьнна; из дов дутаргдола оагIув е езар, - яхаш.

- ВIалла хIама аьннадац вай шинне цу юкъе е Ломага а е кхычунга а. Ала дезий а хайнадац. ЗIамига ма дий, яхаш, Iийнад. Дала аьннадале, тахан денз; воашка къаьдас аьннача тайпара; мога къахьегаргда вай, - аьнна, чIоагIо йир новкъосташа.

Цу дийнахьа денз вIашагIкхийтача, цу хьакъе Ломага къамаьл ца деш, дIа а къастацар уж шиъ.

* * *

Лом дIакхаьчача, Iуйрийна даьхкача берашта хьехаш вар Iалим. Хьужаре чу ца водаш, новкъарле ца е; ше Iокхаьчалга укхо дIахайтача; чехка араваьлар хьехархо. Моаршал-хаттар даьлча, коарча гIанда тIа Iохайра Iалим, Лом ханзар.

- Со хьайга хIана кхайкав хой хьонаI - хаьттар хьехархочо. Лом йист а ца хинна, дIахо аьлар: - Аз хьо вийхав мехко сайна тIадиллар хьога дIаала. ДIаьха къамаьл дергдац вай. Иттех ди хьалха шун коа, мехко ма аллара, из цаховш хинна хIама да. Наьсар, наха дувцачох а вайна гучох а, боккъал бакъахьара саг ва, тахан-кхоана вий ца ховш, воккха а хиннав. Вайна шаьра ма хой, шийна даьчоа духьала бекхам а ца беш, Даьла духьа къинтIеравалар мел деза да. Боккъал, сел тIехьа а ца кхувш, вита из. Сона ловра, Даьла воашта дукхагIа раьза хургвола хIама вай дар. Цудухьа аз хьогара дех, Iа цу деша уйла яр а эгIазло дIаяккхар а.

Лом йистхиланзар. Ше кхайкача хьаварах баркал аьнна, хьехархочо из цIавахийтар.

Новкъостий болча Лом юхакхаьчача хана, делкъа ха хиннаяр.

- Дешаш бераш а дар, хьехаш Iалим а вар, кхы кердадаьнна хIама а дацар, - аьлар Лома новкъосташка.

ТIаккха, хьаийца тIорми хьа а баьста; гIаьххьа хIама дуа ха хиннай, аьнна; юа хIама Iооттайир: даьттала корчаяь нахча галинги, сискали, ши-кхо фуъи. Ингале шуша чу гIалмакхий чай а дар. Шуша йоаллар лоа мо кIайча кисе пахашкашта юкъе. Уж дукха хьоарчаяьяр, йIовхал араяьнна чай шел ца далийта а, Iокхете а дIа-хьа кхете а шуша йохаргйоацаш а.

Хала дар из мо пхьегIа вIаштIехьа яккха. Ткъо шу гаргга ха яр из йола. Цкъа Наьсаре вахача Жабала дукха мах а бенна ена из, чIоагIа боча яр цар. Даьх диса совгIат долга хайча гIоне, къаьстта Лома боча яр из, наггахьа мара араяккхацар. Из бIаргаяйча Лома хоза хетандаь, тахан Нувсас юача хIаманца дIахьоарчаяьяр из.

ХIама юаш багIаш, ЦIокъа аьлар:

- Чам болаш хул шун нахча, ГIайгIата дика яккха ховлга хургда-кх из!

- Тахан-м геттара чам болаш я хьона ер, кIезига хиларах, - аьлар, вела а вена, Лома.

- ВIалла кIезига а яц, шортта я, - аьлар Таьтас, - мел дукха йолча хана а, хиннай шун нахча-м чам болаш.

ХIама диа баьлча, пхьегIаш-хIамаш тIорме чу а ехка, лостам бир Лома.

ЦIокъа аьлар:

- Мичахьа хур-те вай говраш, бIаьсти дIаарахийца-чахьа гуш яц-кх уж!

Вокх шинне цхьатарра жоп делар:

- Дилла санна Ушхарта хургья-кх!

- Цар гIайгIа е езац, - аьлар Лома, - аькхои кхыча хIамои царна хIама дергда, аьнна. Къонхилга IайгIар я царна доал деш!

Цо йийцар яр, соахка ше тIера чутеха, лозаваь говр. ТIаккха аьлар:

- Кхоана а са укхаза хила везаргва. Беша хьежа баьннабале а, нана яйта йиш яц хьалъара. КIаьдъенна хургья из, салаIийта деза цунга. ХьалхагIа мо доацаш, кIаьдлу нана. Бехк а бац; йоккха хиннай; дукха лайна, кIаьдъеннай. Ломма гIоргда вай Ушхарта, воай говраш цIайоалаергйолаш. Дукха ца говш говраш хоахкаргйолаш а ма йий, цига дакъалаца кийчдала а ма дезий вай.

Сарралца шоашта ма тов са а къийрда, сарахьа чубаьхкар новкъостий.

Цу бус Аьлабоарз волча вIашагIкхийттар коарабараш. «Сийсара дукха урадаьгIад вай, салаIа деза, оасара ха а я», - аьнна, ханнахьа дIакъаьстар уж.

Ше новкъосташка аьннача тайпара, шоллагIча дийнахьа ГIайгIата ше гIоргья аьлча, цунга лерттIа салаIа аьнна, нокхарашка хьажа вахар Лом.

Цунца вахар, Iанне-Iе ца тугаш, сийсара акхарцига бийса яккха Iийна ши кIаьнк. ХIама а ца дуаш, уж бахка хьайзача; аьлар Лома:

- Долле, цкъа диззалца хIама даа, тIаккха гIоргда вай!

Берашта баьцадаараш довзийтар Лома. Нитташ къабаларгахьа леста ха яр из, хIаьта а хьовхье йолчахьа корабоагIар къонабараш. Делкъийга баьха, хьокха а баь; ше а биар, берашка а баийтар Лома нитташ.

Хьокхабелехь дIакхийтта кулгаш доагадича, бераша йоахар:

- КIарцхалаш ма доахкий акхарех, мегаргбий ераш бааI

- Уж, Iетталуш мо хетараш, кIарцхалаш дац, - аьлар Лома. - Ниттий лордех а чIегIех а, халла мара хоа ца луш, хи ахкаргаш доахк. Цар тIара хьалдагIа хьоасий. Хьоаса хьа ма хьокхабаллинге а, кIалхара ахкарг ийккхе, цу чура хий хьакхет. Из кхийттача кхарта йоалл дегIа, лазарцеи кIомдаларцеи сагот а деш. ЧIоагIа дарбанна да из хий. Из дегIаца дIа а ий, сага дарба хул, къаьстта шелалца хиннача лазара. Нитташ дегIа беттари баари дарбане да, шера кхозза хIаьта а баа беза, дукхагIа биача пайданегIа а да.

ТIаккха дIахьекхар берашка кIалхьаш. Уж яр лорда кIотаргаш, юккъе, кхаьннегара иттанега кхоачаш, цIаза пIелгал диткъагIа баьца хаьлгаш дагIаш. Нийсса урагIдагIа бутув хаьлг овла юххегIолла кагдий хьадаьккхе («тIох» аьле каглора кIалхьа), бух болчахьара доладий чIормадаьккхе, дуар Лома, берашта а лора. Цун чам бар, дукха хIама ца эшаш хоарсамийбар мо.

- Сага дарба доалаш, баьцадаар да ер, къаьстта ченна, - йоахар Лома берашка. - Кастта чIимаш а хьат-къаш а хьабаргба, уж жамарашта дарбане ба. Аз уж а бовзийтаргба шоана.

- Комараш маца кхачI - йоахар бераша.

- Бетта кхачаргья, тIаккха уж яа доаладергда аз шо! Дуккхача тайпара я уж Лоам. ХьалхагIа кхачараш баьца-комараш я. Царна тIехьа кхач пхьагала комараш. Уж хул баьцакомарашта тара а йолаш, царел зIамагIа а йолаш, герга йоацаш, фуа хьисапе йIаьха. ХIаьта ахка чакхдоалаш, кхач мангала комараш. Дукхача тайпара да вайцига баьца а сомий а даараш, шоай хан тIехьа аз массадараш а довзийтаргда шоана! - аьлар Лома.

Раьза долаш, сутара ладувгIар бераша цо дувцачунга.

Лом берашца воалашше, вIалла дахарий ца ховш дIадахар ди. Малх геттара лохбеннабар. ТIадийрзза шийга ладувгIача берашка, аьлар Лома:

- Садайнад вайна, тIехьагIа даьхкача, аз дуккха а дувцаргда шоана хоза хабараш, хIанз чугIоргда вай!

ТIаккха цIенгахьа бахар.

ЦIагIа аьлар Лома:

- Кхоана говраш цIайоалае сай новкъосташца Ушхарта вода со. Iурре а аравала веза са, кхача кийчбелаш!

Iохайна пхьера оттаяь хIама а йиа, Лома аьлар:

- Тховсара Ковнаркъ волча да вай. Хьо йоацаш ма веллахь, аьнна; сона тIадиллад наха. Геттара хоза хет царна, хьа къамаьлага ладувгIаш. Сона а дика хетар хьо йоагIаре!

- Ай, Дала воахаве са кIаьнк, хьона долча товра ми-ччахьа а йоагIаргья! ГIаьххьа сарралца салеIа, йоагIа-лургйолаш а я! - аьнна, хьалгIеттар ГIайгIат.

Коа мел вар гулвеннавар Ковнаркъарга. Тоъал дахараш-денараш дийца, ханнахьа чубахар уж.

Сецца гIетта, ваха кийчлуш вар Лом. Жаи доахани дIалахка кийчлуш ГIайгIат а яр. Тхьовре гIетта, эшачунга хьожаш, Нувса а йоаллар. Акхар цIагIа мо, Дала мел яйтача Iуйрийна, юрта шеддолча цIагIара нах хулар, цхьацца эшаш долча хIаманга хьажа кийчлуш. ТIехьа-биса лацар царна, деха наIарга ца баха гIертар уж.

УШХАРТА

Лом дIа а кхийтта, Ушхарта баха баьлар новкъостий. Ераш мо говраш йоалае болха нах хьабетталуш, дикка йоккха тоаба хилар акхарех.

Хала никъ бар цига бодар. Юххера, сахьата совгIа уж бахача, духхьал урагIбодаш цхьа баламг бар. Цу баламгах ваьлча; яьржа IоакъартIе яр; йоккха мара цахиларах, шахьар хувшаргйолаш. Цу юккъе яжаш йоаллаш, говрий рема яр. Юстаро ши-кхо говр а йоаллар. Малхбоаленгахьара оагIув нийсса Iочухаьда шув бар, ког дIалейзар ахка гIоргволаш; малхбузенгахьа бIарг ма кхоачча лоам бар. Къилбаседа оагIув, листа хьу йолаш, босе яр. Цу босагIа Iододар наькъа такилг, Эса-чIоже ядача юрташка Iоъара а доалаш. ЭгIара говраш цу новкъа хьалъухар, лоамаръяраш ераш Iобаьхкача гIолла IойоагIар. Акхарех еттаелар цига йоагIа говраш. Эса-чIожера а лоамара а, ший лоIамах мел йола говр цу Iоакъар тIа хила гIертар. Бахьан дар: Iа доацача хана массаза а, кога хьакхингал тIехйоалаш, дикагIа лоархIа кхотIо бола буц яр цига, лоамашкара Iоуха хьеIа шийла хиш дар. Дилла лаьгIо хьекхаш мух бар, боккъал цIена фо а дар. Горий а зунгатий а, кхыдола овраш етта мозий а кIезига хулар цига. Лоам а шаьрача а, йоачош йолаш, мелла кхаьла хиларах; дийнахьа цкъа малх ца хьожаш, хилацар Ушхарта. Цудухьа лоам бахача наха Маьлха босе (Йийкха аре) оалар цох. Хьайбашта ма тов яр из моттиг. Кхыдола хьайбаш-м говраша цига хьалтIа а далийтацар. Иштта яр Ушхарта - Йийкха аре.

Шоай доазон тIа нах баьннилга хайна; реманна доал деш йола IайгIар, наггахьа тарса а тарсаш, говрашта гобаха йолаелар. Хьагучох, реманна юкъе саг е кхыйола хIама чуяйта а говрашта тIакховдийта а лаьрхIа яцар из.

Акхарех саг цхьаь IотIаволавелча, духьалйодар; бакъда тоттабенна берригаш IотIаболабелча, реманна юха тIа а яхе; даггара тIаьнаш детташ, ца етташ; нах боацачахьа говраш Iолелхайора.

Акхарна юкъе вар дикка воккхалгахьа леста саг. Цо аьлар:

- Вай сабаре ца хуле, кегар хила тарлу вай леладечох. Гой шоана, дIа юстара йоахка говрашI Тахан е селхан мара укхаза Iокхаьча хургйолаш яц уж. Говраш йолашше, цкъа царех фу доал хьежа, зене-зуламе йий хайна, тIаккха мара уж а ютаргьяц IайгIаро реманна юкъе. Иштта я говрий оамал. Кагийча наха, хьалдухьалбаха; укхаза йоагIаш хинна говраш, хьа а лийца; Iойоалае еза. Тарлой, дIа юстара йоахкараш а хьалувцаргья вай. ТIаккха; цу говрашта тIа а хайша; низ болашагIа, говрашца айхьазагIа бола кагий нах, рема ях-яхача, тIехьа дIалеларгба, IайгIар лата хьайзача, говраш дIатIахохкаш, шодамашца из човха а еш. Юххера, уж ремага хьожаш бола нах а лаьрхIа, IайгIар южаргья. ТIаккха хIаравар говраца дIа-тIаводаш, фуъ чубола тIорми бале а хьажкIа яле а дIа а хьокхаш, ший говр хьалоацаргья. Хьа ца лоацийтар такхаргаца лоацаргья.

Сарлехь, цхьаккха хьовзам боацаш, воккхача сага аьннача тайпара; шоай говраш хьалувца вIаштIехьа даьлар акхар. Шорттига наьхаяраш дIа а хийца, шоайчарца цIенгахьа болабелар уж.

Лома бакъилг, тхьовра мо йоацаш, бееначул тIехьа-гIа; ладувгIаш а ший да вовзаш а яр. Бакъда кIеззига йиткъ-м еннаяр: цIагIа латташ, шортта фуъ, доакъар хьалхашка а долаш, е шин-кхаь говраца, гIабаш а теха, наIар тIа яжаш мо дацар гIулакх. Ушхарта кхыча тайпара дар. Даим лела а, хийла ше мо йолча говрашца лета а езар. ХIаьта а кортамукъале хозагIа хетар говрашта, цудухьа хала дар уж лувца, мукъа лелаш цхьа ха яьлча.

Пхьерал тIехьагIа цIакхаьчар ераш. Уж дукха говндаь, цIагIа багIа сатем а боацаш, наIар тIа хьаара а баьнна, хьежаш латтар ГIайгIатар.

КоанаIарга кхаьчача хана, Ломаца саг вацар. Даь-нанас хаьттар:

- Цхьаь хIанав хьо, новкъостий бецарий хьоцаI

ГIайгIата лацар ший виIий-воI цхьаь хилар, цу мо ха яхача хана хIаьта а.

Сайрдика а йийца, жоп делар Лома:

- Новкъостий шортта бар, вайна эгIахьа бахандаь дIакъаьста, чубахаб.

Моаршал юха а дерзадаь, аьлар ГIайгIата:

- Зе-зулам доацаш, гIаьххьа цIаверий шо массавар аI

- Вера.

- Далла хоастам ба! - аьнна, доккха садаьккхар йоккхача сага. - Аз-м чIоагIа са ма дуий, хьо цIагIа ца хилча!

- Со бакъилга гIулакх даь дIачувоагIа, - аьнна; бежкартагахьа дIаволавелар Лом.

Ший бе боалла бага хьал а сага, дIатIаяхар Нувса:

- Сабарделахь, баьде хургья цига! - аьнна.

Цун бера бага дIа а ийца, Лома аьлар:

- Шо дIачугIо, нана а ма лоаттае ара! Хала да цунна иштта латта. Дукха ха хург ма йий шо хьежа.

- Хьо цIакхаьча волаш; сахиллалца латта езе а; хIанз-м сагота, даьра, хургьяцар из, - аьнна, ГIайгIа-тагахьа дIаяхар Нувса.

Фуъ а билла, Iай дисача доакъарах хьалхашка хIама тесса говр дIа а оттаяь, хьаараваьлар Лом. ТIаккха шеййола ниI, зIар дIа а къайла; цIагIа дIачувахар.

Боккъал хоза хьадж хьаетталуш, детта чIаьпилг деш; Нувса йоаллар; пхьера ламаз даь яьнна; цIока тIа Даьлага хьесталуш, дуIа деш ГIайгIат ягIар. ДIачуваьннача таккхалча, тIехьа амин оалаш, лаьттар Лом даь-нана яллалца. Хоза хетар цунна из, Даьлага кхайкача хана. Геттара совбаьннабар цун, хьужаре деша аха волавелча гIоне, цу тайпарча хIаманцара чам.

Тоъал ха яр Лом а цун новкъостий а дешар хьаэца ца болха. Бутт совгIа хьалха, хьехархочо Iомаде хьаденнар, Iомадаь баьннабар уж. Ушхартара цIабоагIаш; цар дийцадар; дIахо Iомаде дешар кхоана хьаэцаргда вай, аьнна.

ЧIаьпилга тIа даьтта хьокхаш йоаллача Нувсайга ГIайгIата аьлар:

- Дакъилгаш ца доахаш, хьадалахь из, хье яьлча.

Цу сахьате хьадена, шу маьр-нанна хьалхашка Iо а оттадаь, чIаьпилгах дизза оаркхув IотIаоттадир Нувсас. Лоа мо кIай, каьхат мо диткъа чIаьпилг хьал а ийца, ГIайгIата аьлар:

- Ай, Дала йоахае са йиIиг хьо! Шунхой раьза хургболаш; дика-м, даьра, даьд Iа чIаьпилг. - ТIаккха, бIаргашта хьалхашка хьал а лаьца, аьлар: - Хийцца духьала латтача хIаман гIаларт гу укхох. ДоаггIача тайпара даь чIаьпилг, иштта хила дезаш а да-кх.

Пхьор дуаш багIаш, Лома аьлар даь-наьнага:

- Кхоана Iуйрийна со гIоргва нокхарий долча; хьайна са а леIе, делкъа ха хуллаш, паргIатта хьалйола; тIаккха со хьужаре гIоргва, сай новкъосташца!

Божа дIалалла ха хилале гIетта, ЦIокъа наIар тIа вахар Лом.

- Со нокхарий долча хьалвода, нана хьалъялцца цига а хургволаш. Шо, делкъа ха хуллаш, хьалдувла; цигара хьужаре гIоргда вай! - аьлар цо.

Чу а вена, фетталх а диа, тIаккха жаи доахани дIа а лаьхка, нокхарий долча вахар Лом. Цхьаццадола нокхарий хьажа везаш дар. Хоза нокхарашка а хьежар, модз а даьккхар цо. БоккхагIа болча никха чура воI-никхо яь фашкал а яьккхар; цу чура модз дарбанегIа лоархIар.

Модз доаккхаш; шорттига, сангалах баьккха кIур чухецар нокхарашта; шеббола моза тхьовссалца. ТIаккха тускар хьа а даьсте, модз хьадоаккхар. Никх, пайдана хIама ца юсаш, дIабоалар. Нокхарашта зе кхетар, модз доаккхаш. Цул совгIа жолкъоргаша а бора царна низ, уж дуаш. Каст-каста лелхо езар уж. Къаьстта модз даьккха мозий лаьгIделча, чIоагIа Iаткъар нокхарашта цар ду зе. Топаца чувхо езаш а, хийла йоае езаш а, хулар. Цхьайолча жолкъорга боккхарга чу, шовзткъанел тIех моза боаллаш хулар. Иштта, атта боацаш, болх бар нокхарий леладар. ХIаьта а леладора, дунен тIа мел долча дуача хIамал дарбанегIа дола модз а доаккхаш. ЧIоагIа къахьегар наха, шоай кулгашца хьадеча хIаманца баха гIерташ. Баха а бахар, хала дале а, бIа ца къожабеш къа а хьегаш, вахара мел эшар Iалаш а деш.

ТIаккха, ше хьадаьста нокхарий дIа а къайла, уж тIакхоачаргдоацаш модз дIа а оттадаь, ши ди хьалха гулдаьча пицхаш тIа салаIа дIавижар Лом.

БIаьсти яьлча гIоне, саи боади къастале гIотташ; бийса яхача мара ца вужаш; сарралца дегI ца кходеш, къахьегарах; набара меца а кIаьдвенна этта а вар из.

КIеззига са а леIа, Лом гIеттача; делкъа ха хулаш латтар. Морхаш йолаш дар ди. Вижа алларах шийла а хийтта, тIакхулла маша дегIах хьоарчабир цо. Ший дешара а, кхыча мехка деша вагIача КIанточун а, нахацарча хIаман а уйла еш ер волаш; тIехьайоагIа ГIайгIат хьалкхаьчар; шийца ши бер а долаш. Лома аьлар даь-наьнага:

- Тахан нокхарашка хьожаш, дIа боккхагIа болча никха чура, воI-никхо яь, мезах йизза фашкал яьккхай аз. Iа ма оаларий, из кхычул дарбанегIа да. Кхы сага а ца луш, хьайна дарба де деза Iа цунца.

- Дала воахаве са кIаьнк! Со кхы могаш йоацаш хIама а дац, массане а дуаргда вай из, - аьлар ГIайгIата.

Цу ханна хьалкхаьчар Лом волча боагIа новкъостий. ГIайгIатага шоаш чехка боагIа аьнна, бахар Ломар.

Уж хьужаре кхаьчар Iуйранара бераш чухийца ха яр. ЦIагIа Iомабаь болх акхар дIабийцача, чIоагIа раьза хилар хьехархо:

- Иштта дIадолхе, Iилмах дика кхеташ, Iаламнах хургда шух, - яхаш.

ДIахо, бетта бергбола болх акхарна хьа а бенна, Iалима аьлар:

- Шо, массадолчох кхеташ, гIо дарца а хьехамца а наха накъадоалаш новкъостий да. Иштта шоайла а хила деза. Харцахьа ма кхетаделаш аз яхар, со валлац шо шоайла хьажац ала. Бакъда Лом ва вай, кIеззига хьехар де дезаш!

Новкъосташта шаьра хайра, хьехархо фу ала гIерт. ЦIокъа аьлар:

- Хьогга вай къаьдийца къамаьл хинначул тIехьагIа; тхоайла дага а даьнна; тIа мел кхаьчача хана, Лома тарлу хьехар ца деш ма Iийнадац тхо; боккъал мехко яхар ду - далара Iа, яхаш. ДIахо ГIайгIатаца а, Аьлабоарзаца а, кхычарца а къахьега лаьрхIа а да тхо.

Iалима ший къамаьл дIаходихьар:

- Нагахьа санна Жабала валар Наьсара ма яххара хиннадале, цхьаккха дирах бокъо яц Наьсар ве. Нагахьа шоашта лойя, пхьена мехко оттадаь хIама хьаэца мегаргда, дикагIа-м хьа ца эцар а да. Бакъда цу балхах ца теша совле-м я акхар; тешаш цахиларах а, шоашта бIаргадайна ца хиларах а. Цхьабакъда Дала мел кхеллача хIамал йоккхагIа совле я; Даьла духьа къинтIера а ваьнна; чIир ца лехаш, дов дитар.

Цу хана делкъел тIехьагIа доагIарг мел дола бер хьакхаьчар. Хьехархочо аьлар ЦIокъарга:

- ГIаьххьа мутаIаламаш а хьакхаьчаб, кхы гоадиц вай шо. ХIанз цIагIо, кхы дIахо а къахьегаргда вай укх гIулакха.

Новкъостий цIаболхаш, Таьтас аьлар:

- Юрта хьавеча; ноанахошка фуд-малад ца хьожаш; ваха йиший-виIий бокъо яц; шо шорттига дIадолале; со, дIачуэтта, дIатIехьакхув шоана. Дерригаш дIачу-даха, нускала чай дотташ, сакъердаргдар вай, ГIайгIат йолча дIакхача сагота ца хилча. ТIехьагIа, паргIата долча хана, юхадоагIаргда!

Хьужаренна гаьна боаццаш бахар Таьтий ноанахой. Из цигахьа волавелар, Ломи ЦIокъи цIенгахьа бийрзар.

Дукха ца говш, новкъосташта тIехьакхийра Таьта.

- Цига сагото йолаш хIама дацар, шеввар могаш-гIаьхьа вар, нускал а дар, цу коа хьалкхийча мо лелаш. Кхоана хи тIа йоаккх из. Хьай новкъостий а боалабеш вола, аьннад сога. Са наьна-веший йиIиг Дошув а яр; мичав Iа сона лехар, яхаш. Шо раьза дале, гIоргда вай, нускалга мотт а бастийта, хоза воашта са а къийрда доагIаргдолаш, - аьлар цо новкъосташка.

- Раьза дий яхар фу мотт ба, - аьлар ЦIокъа. - Лом-м, бахьан корадаь, гIадваха ма венавий; йодаш-йоагIаш е хи тIа яха яьнна Дошув гургьярий-те, аьнна. Даьра, доагIаргда, - тIаккха Лома эхь ца хетийта, - со а ва саг йоагIача дийнахьа сайна зоахалол дийцар го безам болаш, - тIатехар цо.

Берригаш белабелар. Из къамаьл дир ЦIокъа, дунен хIаман бала боацаш, тхьовра хьужаре шоаш даьча къамаьло уйланга вахийта Лом меттавоалаве.

Лома эхь хетар, иззамо хIама дувцаш хилча. Боккъалдар аьлча, из цу къамаьлаца сакъердалуш а вацар, цудухьа йистхиланзар.

- Гой, духьала хIама ца оала; раьза хилара белгало я шоана из, - яхаш, дIахо а бегаш беш вар, фуннагIа даь а, Лома товр де гIерта ЦIокъ.

Хетаргахьа, тхьовра ше ма аллара, царел массанел а цига ваха саготагIа ше хургволаш а вар.

Иштта боагIаш, Iаьха КIазилг хезача мара ханзар, шоаш ГIайгIат йолча дIакхаьчалга. Лома аьлар даь-наьнага:

- Нана, хьо ЦIокъарца IочугIо, бераш ийце; со дIаIергва укхаза!

Чуболхачарца, бераш а ийца, ГIайгIат чуяхар.

Тахан хьехархочо а нокъосташа а даьча къамаьла уйла ешше, укхунна дахарий а ца ховш, ди сайранга даха, массанахьа лостам а баь, чувахар Лом.

Пхьор дуаш багIаш, Лома аьлар ГIайгIатага:

- Кхоана кхы де хIама а дац, нокхарашка со хьожаргва. Айса хьаийцача дешара керда болх а дIабола-бергба аз, цига шортта мукъа ха хул. Шо цIагIа Iе, вай эшачунга а хьожаш, шоашта са а лоIаш!

ЦIагIа де хIама доацача хана, иштта оалар цо, салаIийта даь-нана цIагIа йита. Вешта, уж мо баха нах, мелла хинна а, де хIама доацаш цIаккха хилацар.

Лома, укх тIехьарча хана, тарлучча тайпара лорайора йоккха саг. ХIана лораяцар изI Да а нана а долаш, цун ханнара бераш хала хьувзача, цхьаккха хIама ца эшийташ, хьал долча наьха берий мо, шеббола кхоачам болаш, ше цо кхеваь хилча. Дог дар ГIайгIата каст-каста лазадувлаш. Даь-нанна хIама хилар кхерар Лом.

ГIайгIата Лом а вар боча. Из водачул, ше яхача бакъахьа хетар цунна миччахьа хIаманга. Цо оалар:

- Со дика яьхай, яллал къаеннай, хIама дергдац, фуннагIа хуле а. Лай дIайолларгья, нах гул а бенна. Во сесаг яцар, ала а тарлу… шо лордала деза!

Ше из аьлча, бIаргех хий доалар. Цо из къамаьл дича, Нувсас оалар:

- Нана, из къамаьл де хьалха да, вай даха деза, Лома кIоригаш а хьесташ!

- Дала бакъдолда из! - аьле, ловца а баьккхе, дIайо-дар ГIайгIат.

ШоллагIча дийнахьа, шийца ши кIаьнк а ийца, нокхарий долча вахар Лом. КIеззига болх а баь, малх лакхбеннача гIолла, берашка, шо ловза шоашта, аз салоIаргда, аьнна; дIагарахьваьлар.

Лом сомаваьлча, малх бIайха хьежар. Хьал а гIетта, берех фу хилар-те са, аьнна; Лом дIахьежача, уж куллах ловзаш доахкар. КIазилг, наггахьа Iаха а Iахаш, юртагахьа Iохьежандаь; ер цигахьа хьежача; гаьна доаццаш доаллаш акхар жаIул дар, тIехьа саг а волаш.

МоллагIа вале а; юртара саг ма вий из; йистхургва-кх со цунга, аьнна; IотIавахар Лом.

- Маьрша верзалва хьо! - дIайистхилар ер.

- Дукха вахалва! - духьала жоп делар вокхо.

Из хилар, аргIанна Iул кхаьча, жега вена ЦIайлоам.

Шоаш латташ, Лома дукха дийцар ЦIайлоама хоза хабараш, Жабалах лаьца а дийцар. Хоза хеташ, ладув-гIар Лома ший даьх деча къамаьлашка. Иштта ераш латташ, Лом вайза, Iулацара хьакъаьста, хьалтIаера бодж, жа а дахкацар кхы гаьна. Бодж хоза хьаста а хьаьста: «Йолле, хьай Iулага дIагIо», - аьлар Лома. Укхо фу дувц шийна хайча мо, бодж жена IотIаяхар.

- ЧIоагIа кхетам болаш хьайба да из! - аьнна, бодж могайир ЦIайлоама.

Иштта ераш хьувзашше, делкъа ха хилар.

- ХIа, кIаьнк, - аьлар ЦIайлоама, баламагIара тIорми хьа а баьккха, - вай хIанз хIама дуаргда!

ТIаккха, шортта Iо лох а венна, тIехкарах хьадаьккха истинг IокIал а тесса, цу тIа тIорми Iооттабир.

Лома аьлар:

- Хьалла нокхарашта хьалъюхе а даха, цига хоза Iи а да, шортта модз а да, хIама цига йиача бакъахьа яр вай!

ЦIайлоам раьза хинна, нокхарий латтача хьалбахар ераш. ХIама юэ а Iохой а, гIанда метта теха улгаш дар нокхарий долча. «Цига хьо Iоха», - аьнна, моттиг дIахьекха; дIаваха топпара чаме чу модзи юа хIама чуйола тIормии дахьаш хьа а вена; ЦIайлоама хьалхашка, улгаш тIа, Iооттадир Лома.

Шийга йола хIама хьаяьккха, улгаш тIа дIанийсъяь, вагIар ЦIайлоам а.

- Со хьона эшачунга хьожаргва, Iа хIама даа, - аьнна, дIаюстарваьлар Лом. Юртахочо аьлар:

- Вай цхьана даа деза! Жабал, Дала гешт долда цунна, сайца вагIаш мо, хоза хетаргдар сона хьо сайца Iоховре…

ДIахо, къамаьл ца дулуш, соцавелар. Жабал дагавеха хургвар цунна.

- Цкъа-дале, хьо са даь ханнара ва; шозлагIа-дале, цун новкъост хинна, аз даь-воша мо лархIа везаш а ва. Хьона болча тоама Iо-м ховргвар со, хоза товргдоаца мара. Iа хьай паргIатта хIама кхалла, тIаккха хьалла ловзаш доахка сайцара бераш Iо а дийха, царца юаргья аз.

Цхьаккха дирах, ше яхачох хIама ца хинна, Лома хоза гIулакх деш, катехха хIама диар ЦIайлоама. Ше ваьлча, хьал а гIетта аьлар:

- Хьай да малхаваллалца вахалва хьо, ГIайгIата мел лов а вахалва! Со жега хьежа воагIа вайна. Бераш Iодийхе, оаш хIама кхалла; юха хьалвеча; аз, хьа дас даь, цхьа сакъердаме хIама дувцаргда хьона.

ХIама диа ваьнна, ЦIайлоамага хьежаш ваьгIар Лом. ТIаккха воагIача цунна духьалволавелар, ший даьх долча къамаьлага ладувгIа сагота волаш.

ВIашка ма кхаьччинге, ЦIайлоама аьлар:

- Дика ладувгIалахь, тамашне-сакъердаме хIама да со дувца воаллар. Вай юрта, цIи йоаккхаргьяц аз цун, цхьа саг геттара цамогаш хилар. Дарба де боалабаьча наха аьлар: «Чан даьтта дика хургдар укхунна, вIаштIехьадоаларе». Къонгаш оарцагIбаьлар даьна дарба лаха. Дола моттиг корайинзар. ТIаккха лаьрхIар цар ча лаха а из е а. Ча хьагIар чу йижа ха а йолаш, царна хетача тайпара цунах а гIулакх хиланзар. Иштта уж хьувз, аьнна, хеза; хьа дас царга аьннадар: «Йижале хьалхха, цкъа а шозза а ча лелаш моттиг яйнай сона. Цу юхегIолла, сона ховш, хийцца из Iойижа тарлургйолаш, хьагIараш йоахк. Шо раьза дале, даха хьожаргда вай». Эса чугIолла хьалвахача, готтача шин лоам юкъегIолла, малхбоалехьа ваха везаш моттиг яр из. Дика кийч а венна, массе а кхоачам: топ, диг, шалта, мушаш, оасаш - ийца вахав Жабал, шийца цамогаш волчун ши воIи веший-воIи волаш.

Цу ханна Iохьежача Лома бIаргкхийтар воагIача шин сагах, уж бар ЦIокъи Таьтеи. Лома мо уж бIаргабайнача ЦIайлоама аьлар:

- Цкъа уж дIабохийтаргба вай!

- Уж вайна новкъа нах бац, - аьлар Лома, - со волча саготалла боагIа вай юртара кIаьнкаш ба!

ЦIайлоама а байзар уж.

- Ба а бац уж вайна новкъа, - аьлар цо. - Вай юртарча наха, дукха ца дувцаш, тоIадаь дитадар из; хьа даьна лайна, цу хана шийца баьхка хиннача наха новкъа хилар кхераш. Наггахьа хьоа-м дора из цхьаволчо, Жабала даьр хоза хеташ.

Баьхкка, ди дика дийца, ЦIокъар хьатIаайттар. Моаршал юхадерзадаь; ераш новкъа бац ма аьларий вай, аьнна; къамаьл дIаходихьар ЦIайлоама:

- Баха хьалкхаьча, чхараш тIа бувлаш, турмалца хьежаш, къахьийгад цар. Дика турмал яр Жабала, из йоацаш цIаккха хилацар из. Юххера, цхьа моттиг белгал а яь, Жабала новкъосташка аьннад: «Iоа лайх йоалла къорг гой шоана, чура хьаараухача мелача Iанаро яьккхай из, цигга лоамах дIачу хьагIар йоаллаш хила тарлу». Хьалхашка халла саг оттал баламг а, цу тIара лохе нийсса Iохаьда шув а, урагIа бIарг ма кхоачча лакха лоам а, лакхера Iочудодаш такилг а долаш; цхьаккха дирах, е биъ когара е кхыча новкъосталца мара, саг ше IокIалвоалалургвоацаш, моттиг хиннай. Лакхера Iо ворхI-бархI пхьагIат хиллал кIоарга хиннай баламга тIа. Къорга тIакхоачаш хилча, юкъах тешшаме муш а теха, лакхе из дIа а бийхка, наха хьа а лаьца, ваха везаш хиннав IокIал. Чарахье лийнна моттигаш а оакхарий оамалаш а йовзаш хиларах; ший дикагIа вIаштIехь баргба цу лохера болх, аьнна; цкъа баламга тIа кхаччалца кийчбаь муш Iочу а бахийта; бIоахала нийсбаь, юхеягIача гаьнах тешшаме дIа а теха; Жабал ший юкъах хьоарчабе эттача; новкъосташа лоадам боаццаш аьннад: «Хьо ваха везац, тхох цаI гIоргва».

Новкъостий дагардар ховча Жабала; цар къамаьлага ла а ца дувгIаш; лохе эшаш йола топ, шалта, диг, хьехах баь дахчан бахьа хьа а ийца; уж ший дегIаца дIанийс а яь, аьннад: «Хьадувла, муш дIалаьце, юха а увзабеш, Iочуводача сона ма тов Iобайта, со баламга тIа дIанийсвелча, са амарга ладувгIаш хургда шо, аз аьн-аьннар а деш».

Баламга тIа Iоэтта, бахьаца шувнах лоа дIачу а хьекха, ког гIортилга хургйолаш моттиг нийс а яь, лакхегIолла сердал чугIоргйолаш цхьаькха къорг а яьккха, яьллача къоргах Жабал чухьежача, яйнай укхунна, якхаш йоаллаш дехьеи-сехьеи ши чайтоанг а йолаш, нийсса аркъала улла нана-ча. «Со Дала лораволва бери нанеи къоастадеча балийх»! - аьнна, тIехьашка а ваьнна; муш хьалъозабе, аьнна, новкъосташка хоам а баь; урагIволавеннав ер. ХьагIар чу ча хиннилга хайча, новкъосташа ше кхеравенна цунна дов ца деш Iийнарг лархIар кхераш, Жабала аьннад: «Цу чу хIама дацар. Лайх йоалла къорг, хьагIар чу йIайхагIа йоландаь, чура араухача Iанаро яьккха я. Садовле кхычахьа хьожаргда вай». Бакъда, тIехьагIа долчча тайпара цо хьа а дийца, наха хайра хьагIар чу шин кIоригаца нана-ча хиннилга.

Миччахьа яле а, гаьна йоаццаш маIа ча цига хила езилга ховш хиннача Жабала лаьрхIад из улла хьагIар лаха. Ераш хьалхобаьлча, лайх къорг йоаллаш моттиг кораяьй. Нана-чаво, кIоригаш е езаш хиларах, ший дегI деза доландаь, тIаяла а кIалъяла а шийна низткъала хургдоацаш; нийсъяь хиннай южа моттиг. Цхьабакъда хIанз кораяьр тIакхача хьалхарчул низткъалагIа хиннай. ХIана аьлча маIа ча, геттара къаьна ца хилча, сага а е кхы хIаманна а тIакхача хала дола моттиг нийсйий, юж хьагIар чу.

Жабала аьннад новкъосташка: «Ер садайна ха а я, вай дIай-хьай хьайза далале, баьдлургья. Тховсара цIа а даха, кхоана ханнахьа даьхкача бакъахьа да вай, кIеззига новкъостий сов а баьха». Новкъостий раьза а хинна, цIабахаб уж. Леладаьр дIа а дийца, дIайхача цIагIа бийса а яьккха, цхьаькха даь-веший воI хьа а теха, ча е а лаца а лаьрхIа, шоллагIча дийнахьа сецца, юха арабаьннаб унахочун дезал. ТIаккха Жабал дIа а кхийтта, хьалбахаб шоаш селхан хиннача. Моттиг ми-чай ховш хиларах, чехка хьалкхаьчаб уж чан наIарга.

Ши воIи ши веший-воIи хилча, Жабал хьагIар чу вахийта во хеташ, хьо ваха веза, дIаравар ваха веза, яхаш, къувса айттаб Жабала новкъостий, шоаш цунна хоабалар а кхераш. Бакъда ча сомаяккха лаьрхIа цхьаккха хиннавац. Цхьанне, сона топ нийсса тохалуц, яьхад; вокхо, цу тайпарча метте со бIагораух, яьхад; кхоалагIчоа а виълагIчоа а корадоагIаш хиннад бахьан. Тоъал цар къамаьлаца са а къийрда, йийхка а йийхка, батахйоаллорг а елла, ча шоашта дIа ца елча, цар могаш воацачоа чан чо бахьаргбоацилга а хайна, Жабала аьннад: «Сона-м, даьра, хов топ нийсса тоха». Ва а вар, цун бIарго лаьцачунна маркъилг чакхйоаккхаш, нийсса тохаш. «Со е бIагора а ахац, е гора а ахац, муш хьаба оаш», - аьнна, оззабаь бе боаллачунгара хьабаьккха ший юкъах хьоарчабаь, шувна юхерча гаьнах дIа а бийхка, аьннад: «Ча цу къорга чу хилар бакъда шоана, аз дов доладича, корзагIа а ца довлаш, са амарга ла а дувгIаш, фийла хургда шо».

Вахха, баламга тIа IотIакхаьча, селхан мо ше лоатталургволаш моттиг хьацIенъяь, къорг мукъаяьккхача яйнай укхунна ший тIоамарах мотт хьекхаш улла, гамаж миссел тенна ча. Дагахьа, бехк хиннабац са новкъостий укхаза Iочубахка безам цахилар, аьнна; бисмал даьккха, меттахьа хийла хьо, аьнна; топ техай укхо. ДIа чура, во Iимадаш а яь, ча хьааратоссаеннай. Ер шорттига тIехьашкатеIав. Цу баламга тIа соца а ца луш, йортагIа йоагIаш хиларах, ча ахка яхай. Из дIатIехъэккхашше, аьрда оагIорахьарча тIаьн тIехьаш-ка; дог доаллача хийла, аьнна; цхьаькха техай укхо. Ши пхьагIат хиллал лохе йоккха моттиг хиннай, цхьа харш а доаллаш, ча цу харша чу Iочукхийттача аллийсай. УрагIйолаеннай тIаьн тIехьашкара цIий кIеж, Жабала цицхаш хьа а детталуш, юххегIолла хьал а ухаш, догIа мо цIий юха IотIаделхаш. Сих ца луш, цIий саццалца сабардаьд Жабала. Из, дукха ца говш, лаьгIденнад. ТIаккха, ча, хьал а гIетта тIаьнаш тIа эттай. Цхьаькха а техай Жабала топ. Ча ежай. Лакаш хоада ца деш, ялийта йиш яц, аьнна; шийна болча тешама, кертах - хьоа боаллача - цхьаькха топ а теха, юкъагIара хьаяьха оасаш дIатеха муш бIаьх а баь, IокIалваьннав из. Жабала ховш хиннад, хIанз мелла тохаяларах, цо шийна зе дергдоацилга. Майрра дIатIа а ваха, хьанаьхка дарба хилда хьох, аьнна; шалта хьекхай, къамарг хоадаеш; хIанз Iовдалургья хьо лерттIа цIийх, аьнна. ТIаккха хьалкхайкав; муш хьалъозабе, хьалтIаваккха ше, аьнна.

Йистхулаш а е муш хьалъозабеш а саг хиннавац. Кхы а; мичад шо, хазаций шоана, аьнна; кхайкав ер. Iимад хиннаяц. «Воай! Чан ца етталуш, новкъосташта еттаеннай-те са топI» - аьнна, кIеззига сабардаь, мушах гIертта ше чана дов даьча баламга тIа ваьнна, цигара а кхайкав ер. Йистхулаш дийна дегI хиннадац. Мушаца лакхеваьнна, дIахьежача, хьахьежача, кхайка-хозача бIарго хьалоацаш саг хиннавац. Iокхайссача ядаш укхун а цар а цхьаццайола хIамилгаш хиннай. Мелла уйла йирах, цу балхах кхета вIаштIехьа даьннадац укхун. Саг тIавоагIий хьожаш тоъал сабар а даь; юххера, новкъостий кхы гуча а ца баьнна; иштта хьийжа варгвац со, аьнна; дича бакъахьа долчоа уйла яьй укхо. ТIаккха лаьрхIад; IоцIаваха юртахошка дар дIа а дийца; кхоачам хиллал уж хьал а боалабаь; хьалтIа а яьккха, ча IоцIаяхьа. Ча цига аллийта кхераме хиннай, хIана аьлча цхьаццадолча оакхароша а оалхазараша а, тIакхаьчача, йохае а яа а тарлуш хиннай. Жабал Iоволавелча, хьалбоагIаш акхар яьчарел совгIа, Iойолхаш лараш хиннай. Iойолхараш когаш гаьнно лийза а, кIалхара лоа дIаахийта а хиннай. Лар дика йоаккхаш вар Жабал, ше чарахь хиларах. Хайнад укхунна, хьалбаьхкараш мо паргIата боацаш, юхабаха-раш масса байдда бахалга. Ераш-м шоай лоIама боацаш бахаб, аьнна; сихдаьд укхо болар. Шеко хиннаяц укхунга, чаво ше дIалаьцарг а лаьрхIа, новкъостий оарцдаккха цIабаха хилар. «Кхете, духьалкхеталба сох уж, ца кхете а юрта кхаччалца гIоргва-кх со», - аьнна, цIенгахьа вахав Жабал.

Ах никъ хиллал вахача кIаьдвалар а ходенна; салаIа хайнав. Чана дов деш IокIаллелхаш, юхатIавувлаш хьийза а, чехко вена а; шийна ца ховш, дикка хало яь хиннай Жабала. «КIеззига са а леIа, волалургва-кх со», - аьнна, хийттача хана, тата хеза ер Iохьежача, ма воа-ггIа кхо говрбаьри хиннав воагIаш.

Укхун новкъосташа фу даьд аьлча, яьнна топ а чан Iимадаш а ма хеззинге, чаво шоай новкъост вохаваьрг а лаьрхIа, хьалтIаяьлча вай а доадергда цо, аьнна (даьръенна ча бирса хул, яхаш, хеза хиннад царна); шоай топаш йицъенна; IометтагIлийлха дур ийца цIенгахьа бахаб. Юрта вайн-вайначунга аьннад: «Чаво, тхона а гуш, Жабал вийра, тхо довдарах кIалхардаь-лар».

Из хьахозача хана, доаханна йол тоссаш, хола тIа воаллар со. Чукхайка, цIагIара топ хьаараяь, аьнна; айса хола тIара Iочукхессача аьла тIа IотIа а тоссавенна, хи тIа йига араяьккхача говра ялан тIахайна, топ-гIап хьа а ийца, урагIвахар со. Юртах воалашше, тIехьа-кхийра со сайл хьалхагIа оарцагIа водача баьречоа. Иштта из хеза воагIа цхьаькха тIехьакхийра тхона. Хьалха Жабалца чарахье иха а цо йийца а, уж ча е баха моттиг йовзар сона. Цигахьа ерзайир оаха тхоай говраш.

Иштта долха тхо дар уж, Жабал салоIаш вагIаш тIакхаьча говрбаьреш. Тхо хьалтIакхачале, из хьалгIеттар. Латта Жабал вайча, гIадвахар а цецвалар а вIашагIъийна, сайна хиннар фуд ца ховш висар со. Цкъарчоа сайна гур гIа да мотташ а хилар. Водашше, говра тIера тоссавенна, Жабала тIакхийттар со. Къамаьл дулуцар сога - сов гIад-ваха лер дIадаьннадар. «Доккха хIама ма дарий тхона хезар! Далла хоастам ба, ГIайгIата къина а бакъ ца хинна», аьнна; Жабала мархIалийлхар вожаш а. Делхар-делар а увш, кхеташ, ца кхеташ къамаьлаш дийца; юххера, гIаь-метта даьхкача аьлар оаха:

- Хьадувцал, фу хиннад цига, лозаваьвий хьоI

- ХIама а даьдац, лоза а ваьвац! Шоана гучча тайпара гIаьххьа а могаш а ва! Са новкъостех фу хиннад, мичаб ужI - хаьттар Жабала.

- Хьа новкъостий а гIаьххьа ба, - аьлар аз, - шоаш даьккхача оарцанца хьалбоагIа. Бакъда хьол чIоагIагIа кIаьдбенна-м ба, сов масса байдда баьхка.

- ГIаьххьа бале-м хIама дергдац! - аьлар Жабала велакъежано.

Цу сахьате дикка нах хьаIайра. Аз хаьттар Жабалга:

- Ча мичай, чаI Хьа новкъостий-м масса хиларах карара ма баьннабий, хьо мишта вайтав цо хьаI

ГIулакх бегаш тIа даьннилга хайнача, Жабала аьлар, вела а венна:

- Цудухьа цIагIа-м, даьра, ба. Саготалла яьхадац: са дезе - гош хьоабе!

ЦIаьхха дIахьажа, цох доахка цIийш бIаргадайна, аз хаьттар:

- Ер фудI

- Кхо пхьагIат лакха хIаьта а хургьяр, топ кхийттача хана, цох урагIаиха цIий кIедж. Чан цIий да-кх ер, сох хьадеттаденна! - аьлар цо.

- Фу хилар цох, еннай е караръяьнна яхайI - яхаш, хаттараш дора наха.

Нах сайцача, шеддар долчча тайпара хьадийцар Жабала. Юххера аьлар:

- Кхы хье ца луш, хьалдаха хьалтIаяьккха, IоцIая еза из!

Цигга Жабала новкъостий а хьалкхаьчар, юртара оарцагIа боагIа нах шоашца а болаш.

- Дукха хIана хьелу шоI Тхо шуга хьежаш ма дий. Шо хьал ца кхаьчача, ча-м хьалтIаяргйолаш яц! - бегаш бир цхьанне.

- ЦIаболхаш санна, юхабоагIаш сиха хиннабаларе, тхьовре а хьалкхаьча хургбар! - шоллагIчо дIахобир бегаш.

- ЦIа-м бIаргцIацкъам тохача юкъа кхаьчабар ераш, юхабахка хьелу мара! - аьлар цхьаькхане.

Нах даггара белар. Жабалца хиннараш йистхилацар. Шоай нийсденнача хIаман бехк хеташ, таккхалча латтар. Наха юкъера хьайист а хинна, цхьан воккхача сага аьлар:

- ДIахьажал, оаш хабар дувце а, оарц мишта даь-ккхад!

Цхьатарра баламех ядаш топаш; бедоахкаш догараш, белаш, шодаш а долаш; йолча таронца оарцагI-ваьннавар цу юртара кога-акха мел вола саг.

ДIахо аьлар воккхача сага:

- Аз лоацца цхьа сакъердаме хIама дувцаргда шоана, тIаккха ча цIая а гIоргда вай. Цхьан замалахь аькхе ухаш; ломаш, чарч, бертий йоаеш чарахь хиннав. Наха дувца аьле, шийна нийсденна тамашне хIамаш дувцаш хиннад цо. Шоай цун мо хIама леладе денал а доацаш, метта ира а волаш, цу чарахьаца яхь йолаш ши саг хиннав дилла цунца къувсаш, цох вела гIерташ. Иштта шийца нийсденна тамашне хIама дувцаш чарахь воаллаш, аьннад вокх шинне, юкъе а лийлха, из бегваккха лаьрхIа: «Iайха дувцар а дите, алал Iа тхога! Готтигача такилгах урагIводаш ва хьо. Цхьан оагIорахьа кIоарга шув ба, вокхазахьа бIарг ма кхоачча лакха лоам ба, такилго гола тохача метте латташ ча я. Цунга лоза ца вайташ, цох карара мишта вала везаI» «Из вIалла хала болх бац, - аьннад чарахьа, воха ца вохаш, - чан цу бата тIа дIайха кхо тоха мара дезац. Ча дIайийрза дIаоттаргья, хьо хьай паргIатта дIагIоргва». «Хьайла, ше дилла дувцар дий, - аьннад, из дIахо а бегваккха лаьрхIача шинне, - дIайха кхо мичара дахьаргдаI» - аьнна, хаттар а луш. Чарахьа жоп деннад: «Барч хьаяьсте, шоай хачешка Iочукховда мара дезац, цар чу из шортта хургда шоана», - аьнна. Цунна а дайна, - аьлар воккхача сага, - шун шортта хинна ма хургйий из таро. Довда а ца довдаш, мегацарий оаш, ча хьалтIаяллалца сабар а даь, виъане а цхьатарра из кIалйитаI

Сона дагада, цу хана миссел нах белаш хезабац сона, еррига хьу екаш, лоамаш кхайкаш, «гIоггI» мара, хIама дацар цу ара.

- Долле хIанз, ча цIая гIоргда вай, - аьнна, волавелар воккха саг.

ТIеххьа деррига оарц а дахар. Хьалкхаччалца бийлар нах.

Дикка могаш волаш, дегIаца низ а болаш, шовзткъа саг хургвар тхо ча уллача хьалкхаьчараш. Юхе ядача юрташкара нах а бар тхона юкъе. Жабал IокIал а тIа а вийннача шув йисте попа а пхаьна а хьу яр. Ткъо пхьагIат йIаьха а цIен тIа дехка гIайбаш миссел сома а хургйола, шувна дикка хьахо ягIа пхаьн хьа а хьекха, массайолча метте бIарг а лекха, воккхача сага аьлар:

- Вай фу дергда аьлча, цкъа ча укх гаьна нийсса Iотокхаергья. ТIаккха, тар ма лу лакхагIа а тохаш, воашкара муш а оаса а укх гаьнах дIа а теха, чIоагIагIа бола муш тохаргба, га Iосоттайича цох ча дIатоссарг-йолаш нийс а баь. ДIахо га кхы а Iочусоттаергья, кхоачам болча кхаччалца. Цигга кагий нах IокIал а баьнна, ча дIа а тесса, шорттига га хьалхецаргья. ТIаккха, ча а яхьаш, из урагIйоагIаргья.

Кадай хьайзача кагийча наха; гаьн тIагIолла урагIъ-ухаш а, юхе дагIача хенаш тIа бувлаш а; воккхача сага ма аллара; мушаш, оасаш лаьрхIача; балха кхоачам хургболаш дIатайсар. ТIаккха, га Iосоттаяь ча дIатесса, вIалла хало йоацаш, хьалтIаяьккхар.

Тхьовра воккхача сага дийцачох; хIанз а белараш бар; духьалъотта кийча хилалаш, яхаш, бегаш беш. ЙиткъагIа йола сарпал мо хургйола, бухье дукхагIа ткъоврош йоахка пхаьн Iойожа а яь; цу тIа ча дIатIа а йилла; Iойожаргйоацаш IотIачIоагI а яь; га токкхаяь, доладелар тхо. Iошаьрача даьлча, низ болашагIа йолча шин говра цIогамех ча тIаулла га дIа а тесса, хийцца цIадахар.

Духьалбаьхка латта нах бетталора тхох цIакха-ччалца. Унахочун коа ча Iо а йилла, бахар нах. Цхьабараша, чубаьнна, фусам-даьна дика хетийта чай мелар.

Цу чан даьтта молалучча тайпара мола а молаш, хьалхашкахьа наькх тIа а тIехьашкахьа букъ тIа а хьекхаш, Iанна дарба дир цу воккхача сага. Цунах вийрза а вийрза, иттех шера ваьхар из цул тIехьагIа.

Жабал дIаволлача дийнахьа таьзете вар из, Дала гешт долда царна, цигга аьлар цо: «Кхел Даьлага я, цхьабакъда ер вай дIаволла саг бахьан долаш, дийна висав со, укхо къахьегарах вийрза а вийрзар».

Ше къамаьл даь воалашше, аьлар ЦIайлоама:

- Дукхадаха шо, ер хабар нахага а дувцаш, уж бела а беш, гIулакх ма леладелаш! Лом Жабала воI а воландаь, шо Лома новкъостий а ма дий аьнна, дийцад аз шоана из, - тIаккха Ломагахьа а вийрза, аьлар: - Аз ма аллара, вай юртарча наха ца дувцаш, дитад из. ГIайгIата хов шоана из, шоай безам бале, са цIи а ца йоаккхаш, цунга хатта мегаргда, дувца туге хьа а дувцийта!

Цу дийнахьа кхы а сакъердаме хIамаш дийцар ЦIайлоама. Ераш иштта хьувзашшехь, ди сайрангахьа лестар.

Юххера аьлар ЦIайлоама кагийча нахага:

- ХIанзалца дийцараш дукха пайдане къамаьлаш дацар, дIахо воашта Даьла раьза хургвола, хьехам тIехьа хIамаш дувцаргда вай. Со дукха лийнав; шо дийша, Iилмах кхеташ да; хIанз оаш жайнаш тIара хIама дувца!

- Хьо воккхагIа а ва, хьона дукхагIа а дайнад, хьехам Iа бе беза, оаха ладувгIаргда! - аьлар ЦIокъа.

Лома дIатIа а вийрза, ЦIайлоама аьлар:

- Лом! Иштта хиннача цу хьай даьна Жабала дика хетаргдар, цунна а шоашта а маьл хургбар шоаш де доахке, мехкага ладувгIа деза. Тахан-кхоана яхаш, хIанзарга ваьннав со, хьога ер къамаьл ца деш. Боккъал дита из; Даьла духьа маьрша вита из Наьсар! Бакъда хьона, оаш пхьа лехачул, из битача хьа даьна дикагIа хетаргдолга а, мехка хьалха шун сий лакхагIа латтаргхилар а. Аз ала ца дезаш, Далла гарга деза хилара боарам хьона хьайна дикагIа хов хург а ма бий!

ТIаккха ЦIокъа а Таьтас а, ЦIайлоама дийцар чIоагIдеш; саг воасталуш а къинтIера воалаш а хила веза, яхаш; хьехам беш къамаьл дир.

Къаьдас а хьехархочо а шоашка аьлча гIоне, къахьегар цар Ломар довна хьакъе. Ломага даь а ца Iеш, шоаш зIамига хиларах низткъала хеташше, ГIайгIатага а кхы боккхагIчарга а къамаьл дора цар, аьттув баьннача хана.

- ДIахойодача хана, вай вIашагIкхийтача, аз кхы а дувцаргда шоана хазанза дола хIамаш, дикаца гулда вай, - аьнна, Iоаходоахкача жена IотIаволавелар ЦIайлоам.

- Кхыча юрта даха дезаш хилча, ханнахьа чудахача бакъахьа да вай , - аьнна, Ломар чубахар.

* * *

Кийчбенна, Ломарга вIашагIкхийтта, сакъерда баха баьлар новкъостий. Цар фу леладу хайнача ГIайгIата аьлар:

- Сов бакъахьа долх. Шоаш даха дезаш хилча; тхьовре а чудаьхка хила дезар, ханнахьа гIоргдолаш.

Сагота яр ГIайгIат Лома саг йоалае. Цудухьа дика хетар, уж сакъерда болхаш. «Бахача мехкарий хургба, зоахалолаш а дувцаргда, бегаш бе а тарлу, тIаккха цигга безам а совбаргба», - уйлаш йора, цаI мара воацача виIий-воIа саг йоалае дага йолча даь-нанас. Юххера цо аьлар ЦIокъарга:

- Iеха ма лелаш!

ТIаккха; хезадий шоана, аьнна; илли аьлар:

УрагIхьовзал, ва кIозилг,

Цхьа да Iехаваь доагIа вай.

Да налца воаллалва цун,

Дехке-м варгвеце.

«Йита Iа йоккха саг», - аьнна, бахар ЦIокъар. Юртал арабоалаш, духьалкхийтар царна сарралца шоашка сакъердийта, юрта жаIул доаладеш, чувоагIа ЦIайлоам. Цо аьлар:

- ХIа, сакъерда йолха хургья бакъилгаш! Харцахьа ма лелалаш цига!

Ломар, духьала йист ца хулаш, бела а бенна, бахар.

Баха дIакхаьча, чубаьха дика хьегийта, чай дотта мехкарий чубоалабир акхарна. Царна юкъе яцар саг йоагIача дийнахьа ЦIокъаца зоахалол дийца йоI; цунна меттел, Дошоца йоалаяьяр Таьтас ЦIокъа лаьрхIа Хантоти.

Моаршал-хаттар даьлча, чай дIохьадайта, бегаш бе болабелар кагий нах.

- Фу ду вайI - хаьттар магIа вагIача ЦIокъа, саг енача хана, Ломаца зоахалол дийцача йиIигага Дошога, - зоахалолаш кердадоахий вайI

Бегашта тIехьайиса лаьрхIа йиIигаш а яцар. Дошос аьлар, ела а енна:

- Шоаш дехкедаьннадеце кердадаха, тхо-м хIанз-хIанз воагIаргва вайна Таьта, новкъостий а боалабеш, тIаккха сакъердаргда, яхаш, шуга хьийжа бIаргаш кIай а денна, дагIа!

Массавар велавелар. Дошув, цхьа кIира хьалха мо йоацаш, хьакхаштагIа яр.

Хоза зоахалолаш дувцаш, мехкарашка пандар а локхийташ, сакъийрдар кагийча наха. ТIаккха баркал а аьнна, мехкарий арабовлийтар.

Шоашта тIехьа араваьннача Таьтийга аьлар Дошос:

- Таьта, хьо ма майра лел цу оакхарашта юкъе!

- Фу дувц IаI - аьнна, Таьта бехк баккха велча, дIахо бегаш бир йиIига:

- Ай, кхы фу аргда царех; уж Лом, ЦIокъ, Борз яхаш хилчаI

ДукхагIа йолча метте, иштта багIа бахача кагийча наха нускалга мотт боастийташ нийслора, кIезиг-дукха ахча тессе. Динза даргдоацаш хIама-м дацар из, ца дича бехк хулаш а бацар. Бакъда, иззаморг хьаьшаша дича, хоза лоархIар.

Шоайла дагабаьнна, Таьтийга хоам бир акхар, шоаш нускалга мотт бастийта лаьрхIалгах. Цо, ваха, нускал чудоаладир. Чокхи Iодаьккха, цIагIа а коа а бувхоча гIирсаца дар нускал. ДегI-кеп, сибат долаш саг яр из; хьаькъале хулчоа тара оамал а яр цун.

ГIулакх деш латтача Таьтас аьлар нускалга:

- Вай хьаьший хьога ба; йолле, хий да акхарна!

ДIаараяьнна, боккъал хозача, шорал миссел шозза лакхагIа хургйолча ингале пхьегIа чу къаьга хий дахьаш, чехка юха хьачуена, йолаенна хьалтIа а яха, магIа вагIача ЦIокъага дIакховдадир хий. Вокхо, дIа а ийца, аьлар:

- Аз укхох де дезар алал Iа!

- Мала деза! - аьнна, халла йистхилар нускал.

- Молий оашI - аьнна, нускалга дIакховдадир ЦIокъа хий.

- Малац, Дала хьаьнала долда хьона! - аьнна, шорттига тIехьашкадаьлар нускал.

Ши-кхо къург а баь, эгIахьа Iоделар ЦIокъа хий. Вокхар массане а иштта чам баьккхар. Ловца баьккха нускал ара а далийта, мотт бастарах шай-кай тесса, баха баьлар хьаьший. ДIа коа а баьнна, шоай ханнарча саг йоалаяьчун вешийга ловца а баьккха, баркал аьнна, цIабахар уж.

Дукха ха яха ха яцар из; болхашше, Ломарга бахар новкъостий; воашта кIеззига ГIайгIатага хабараш а дувцийта; чугIоргда вай, аьнна.

Кхычарца мо йоацаш, айхьаза яр ГIайгIат акхарца, геттара дукха а безар цунна уж. Ераш дIачубоалашше, хаьттар йоккхача сага:

- ХIа, хьадувцал, сакъийрдарий оаш, нускалаш лехарийI

- Са а къийрдад, нускалаш а лехад. Лома лехар геттара дика а аьрдагIа а я! - аьлар ЦIокъа.

Лом, эхь хийтта, эгIарча цIагIа Iочуваьлар.

- Нана, - аьлар ЦIокъа, - хьай воIа Жабала цхьан сага дарбанна ча йийна дагадоагIий хьонаI

Цу ханна Лом хьачувера.

- ДоагIа! - аьлар ГIайгIата.

- Мала вар из сагI - аьнна, дIахо хаьттар ЦIокъа.

- Даьра, аргдац, кIаьнк! - аьлар йоккхача сага. - Цу тIа сацийталаш, кхы хьоа а ма делаш!

БIаргех хий даьлар ГIайгIата. Ше из хьоадаь чIоагIа дехкеваьлар ЦIокъ. ТIаккха аьлар цо йоккхача сагага:

- Уж нах малашб ха хIанзчул тIехьагIа тхо гIер-таргдац хьона, цу деша кхы сагот ма делахь! Цигга хадийтар вай из!

Иштта бар цу хана нах. Цар дувцацар наьха сий довргдола, наха новкъа хургдола хIама.

ДIахо, ГIайгIата цхьацца ше леладаь хIамаш а дувцаш, дикка баьгIар уж. БагIаш, ГIайгIата аьлар:

- Оасар даьннадолаш, кхы ца говш, мангала арадовла дезаргда.

Мангала мишта болхар аьлча, оасарах боалашше, цхьан-шин кIира яхар мо са а леIе (ахкан замалахь цхьа бахьан мукъа йола ха из яр), цонашка арабоалар нах, гIаьххьа кхаьче тоалора йол цу хана. Мангал хьокха моттиг дукхагIъяр гувнашка, босенашка хулар; цхьа бахьан шаьрача а нийслора. Босенаш ира йолча, хала хулар буц хьакха. Когашта тIаювхача хIамашта, Iолувжаргвоацаш, муша коасташ хьерчайора. Цхьайола моттигаш геттара хала хулар, лакхагIча оагIорахьа го оттабеш, лохагIча ког оттабеш, хьакха безаш хулар мангал. Йол, кIалтIайоаккхаш, йокъа а ялийте; гул а йий; нажа ткъовронаш тIа пхи паркх, итт паркх йотташ; токкхайий IокIалайоаккхар. Цигга, ворда боарам болаш, токхораш йора.

Цу шера иштта хоза чакхбаьлар мангала болх.

Шоаш аьннача тайпара, говраш хахка кийчбала лаьрхIар Лoмар.

- Кхоана денз ма хетта говраш кийчъе еза вай, кхыдола гIулакхаш а дита! - аьнна, вIашагIделлар цар.

- Iуйрийна говраш Iомаеча вIашагIкхетаргда вай! - аьнна, дIа-хьа къаьстар уж.

Сийсара ма аллара, ханнахьа гулбелар новкъостий йиллача метте. Сарралца къахьийгар цар, говраш кийчъеш. Говраш хохкача дакъа лаца безам болаш бар уж, моттиг яккха лаьрхIа а бар. Даьла денна ханнахьа хьабоагIаш къа а хьегаш, иштта дIадихьар цар из кIира.

Хьакхаьчар дилла ди. Кхы сага вIашагIделла а моттигах совгIаташ луш а бацар из болх; духхьал гонахьа ядача юрташкара наха шоаш вIашагIделла дар; говраш зе а; иззамо моттиг хуле; цига дакъалоацаргдолаш, уж кийчъе а.

Говраш хохка моттиг дилла хинна ТIаргимара Хамха кхаччалца йола Эса атагIе яр. БоккхагIчарца дагабоалаш, из болх дIахьош бар Ломи ЦIокъи.

Хохкача хана, шоай говраш тIа юртара, хьакхаш-тагIа бола, шийтта-кхойтта шу даьнна кIаьнкаш ховшийтар цар.

Шин-кхаь тайпара бар го. Мел хаьхкача хьалхара-шоллагIа моттигаш яьхар Ломеи ЦIокъеи говраша. ЦIагIа бийна цхьалха а баьккха, цига хьал а бена, устагIа кхаэллабар Лома, говраш хохкача гулбеннача наха. ГIулакх даьннача гIолла, дика хIама а кхаьлла, къахьийгачарна а сагIа даьккхачарна а баркал аьнна, дIа-са къаьстар нах.

ЛОМАР ШОЗЛАГIА КIИЙЛЕННА БАХАР

Сарахьа Аьлабоарз волча вахар Лом, Наьсарерча гIулакха дагавала.

- МаьркIажийга цига Iо а кхоачаргдолаш, кхоана арадовргда вай, хьогга хиннари кхы цхьаькха новкъости хьа а теха! - аьлар даь-вошас.

Шоаш лаьрхIача хана кхоачаргболаш ха нийсъяь, арабайлар Ломар. МаьркIаженга Iокхаьчар уж. Нувраш тIера Iояьха, говраш паргIатаялийта, шоаш а салеIа, нах бийшачул тIехьагIа, гобаккха вахар Аьлабоарз, хьалхагIа шоашца хинна новкъост ийца. Ше воагIаргва Лома аьлча: «Шоашка яхар дича даьннад шо», - аьлар даь-вошас. Саг духьала йистхиланзар.

Шорттига хи атагIа IокIал а баьнна, тата дужадаь чугIолла Iо а баха, Наьсара доазонна гаьна боаццаш, IотIехбаьлар уж. КIеззига Iоахо лохо берд бар. Цу юхе дIатеIа, дикка ладийгIар цар, беша гIолла кIалвоагIаш а, хьасташта юхегIолла а, доазонна гонахьа а саг, хIама хоалой хьожаш. Шоаш наха хоалой, цар лаьрхIадар, арадиса доахан лехаш лел тхо ала.

Юха Наьсара беша хьалтIа а баьхка, дIачубаьнна, тоъал баьгIар уж.

- Кхоана дийнахьа турмалашца фу хоалу хьожаргда, лоралуш паргIатта бергба вай ер болх, - аьнна, сатассале хьалха, новкъостий болча хьун юкъе хьалбахар Аьлабоарзар. Iобаьхкача наькъагIа а ца болхаш, кIеззи-га эгIахьа додача, говрашца ваха низткъало а хургдолаш, гIаш болха нах хийцца боха а лургболаш, долча такилгагIа урагIлестар уж.

Ераш дIахьун юкъе бовлашше; шо малашд, аьнна; «гIарчI-гIарчI» эккхийташ чаккхамаш хьал-Iо а теха, топаш хьатIаовттайир акхарна.

Уж вар, кхаь говра юхь лаьца, хIаранена цIогах тIехьатесса цхьацца говр йолаш, кхо саг. ТIавагIаш воагIилга дацар, никъ готта а хьу вIашкаэтта а хиларах. Къуй болчох тара бар уж.

- Тхо малашд ха шун гIулакх дац, - аьнна, топаш дIатIа акхар а лаьцар.

ХIанз-хIанз топ йоал-кх, аьнна хеташ; кIеззига юкъ яьккхар шинна оагIоно.

Гаьна воаццачара хьайистхилар кхоалагIа цхьаькха, акхарна шиннешта хьа а хозаш, топа чаккхам хьал-Iо теха:

- Шоай гIулакха арабаьнна нах ба! Хьалбахкийта, гIар а ца еш; шоаш а дIагIо шоай новкъа, лозадар ца дезе!

КхоалагIчун къамаьл шиш болаш дар. Къамаьл оаз хийца дой а, Аьлабоарза хайра из Лом волга.

- Дика да хIаьта! ДIаходаьле, тхо IотIехдовлийта, шо тхона а тхо шоана а дайнадац! - аьнна, йистхилар хьалхагIа хаттар деннар.

Шорттига, ераш шаккхе а цхьан оагIорахьа теIа, во-жаш IотIехбаьлар.

Ишттача метте цIаккха шин оагIорахьа бовлацар новкъостий, дов деш хуле а, детта герз шоайла дIа-хьа ца кхетийта.

Хьаболалушше, шоаш боагIалга дIахайта, Ломарга Аьлабоарза аьлар:

- Мичад шоI

- Гаьна дац! - аьнна, юххера хьайистхилар Лом.

ВIашагI а кхийтта, чехка шоай метте хьалбахар уж. Шо мишта нийсденнадар цигаI - хаьттар Аьлабоарза. - Тоъал ха яр уж кхоъ укх юкъе хьувза. Говрий терсар хеза; вай яраш мукъаяьннай-хьогI, аьнна, тхо хьажача; уж метта яр. ТIаккха тхоаш хоа ца долийташ, шорттига дIагарга а даха хьежача, шо хьалдаьхкача новкъа Iоболабалар уж, - дувцар Лома. - Хьун йисте ма кхаь-ччинге цаI Iоъара а ваьнна, чехка юхачуваьлар. Цо сихвенна къамаьл дир, цхьадар оаха кхетадора. Цо йоахар: «Кийча хила деза, хьунагIа чубовлаш латт уж. Кхы новкъа нах ца хила а мег уж-м, вай моргаш хила а тарлу. ХIаьта а, кийча хургда вай». Долхаш, цу новкъа дахка тарлу оаш аьннадаь, цар дувцараш шо хийтар тхона, гIаьххьа шо доагIа ха а йоландаь. ТIаккха тхо а кийчделар, ма хулла, хоалургдоацаш, сабаре. Оаха лаьрхIар, вIашканийсденна, къовсама тIехьа моттиг хуле; уж дIа а бахийта, шо хьалтIехдаха.

- Сабаре, хьаькъалца болх бир оаш. ВIалла доацача хIаманна, иззамо гIулакх нийсделча, хийла саг лозаваь моттиг я. Дика болх бир сих ца денна. Кхы тIехьагIа а хила деза иштта. ХIанз Iодийша са а леIа, малх хьалбаьнна Наьсара ков сийрдадаьлча къахьегаргда вай, -аьлар Аьлабоарза.

Малх хьалбала дукха ха йисаяцар. Хьу кхайкаеш декаш оалхазараш дар. Боккъал хоза йиш лекхар алкхашко. Цхьаннахьа Iехаш бекарг а, бекаш кхокха а, иштта хоза йиш лекхаш новцIолг а дар. Массадолча оалхазарах Iаха ховра новцIолга. Уж футтардеш доал аргдар, из йиш лекха доладелча. Цкъа доладелча; ца соцаш, дукхача оалхазарий меттала болх бора цо. ПаргIата хилча, из ловзар чакхдаллалца хьал а ца гIотташ, ладувгIа мегаргдолаш, хоза дар, малх кхетача хана, хьун юкъе оалхазараша леладер.

Иштта уллача Лома хийтар; бIаьстан дийнахьа новкъосташца Iо а вена; ханнахьа Iовижа дикка набарах а виза; ма тоам бар-кх шуга ладувгIилга, аьнна. ТIаккха, цIаьхха, дагадессар: «Ванах, иштта хоза тха лоам а ма хургйий. Укх сакъердамга ладувгIа укхаза ва-м эшац, цIавахача бийсан говраш йоажае ваха, ладувгIаргда-кх аз цу оалхазарий декарга». ХьунагIа бийса яьккха, набарах визанза сомаваьнна, ладийгIа-дацар цо лоам оалхазарий ашарашка, цудухьа хIанз хоза хетар.

ЧIоагIа хоза хетар Лома Iалам, ший берригача кхолламца. Тарделча цхьанна хIаманна цатоам бергбацар цо. ХIанз ше лелочох тамаш а йора. Вижача гIоне набара сийг баьбацар цо, еча уйлаша тхьовсийтавацар. ХIанз, тар етталуш, дIаувзавеча набараи кхетамаи юкъегIолла геттара хоза хетар цунна оалхазарий ашараш. Дукхача тайпара уйлаш кхестар цу юкъа, хана зIамигача цун керта чу. Ханага хьежжа доацаш; низах, хьаькъалах тоабеннача наха нийсса вIаштIехьадоалар цун фуннагIа леладе.

Кхы алла йиш яц, аьнна; гIетта Лом; вожаш ца хьоабе тата дужадаь, говраш йолчахьа вахар. Гаьна боаццача боккхача хьун кхора кIал латтар уж. Ер кхора дIакIалваьлча, укхунна дехьара хьатIаэттар Аьлабоарз. Из воагIар, хьу нийлхагIа йолча кIаьдилгаш тIара яьккха, говрашта тасса йоархI а буц а вIашагIъувш бола доакъара морхI бахьаш.

Кхора гаьна боаццаш, багIар шин сага мархIахув-шаргбоаца попа хи. Кхор баьржа а боккха а хиларах, ткъовронаш цу хена дIатIакхоачар.

Аьлабоарза аьлар:

- ДIарча хена тIаваьлча, дикагIа го тарлу Наьсара ков. ТIагIолла урагIвохалургва аьлча-м бакъдац. Цудухьа вай фу дергда аьлча, кхора хьалтIа а даьнна; цу тIера дIатIадаргда хена тIа; тIаккха, лора а луш, воашта еза моттиг гургйолча кхаччалца урагIа гIоргда.

- Долче, со сайна фу хоалу хьожаргва, - аьнна, Лом урагIволавелар.

Дика вохалора ежано йолча кхора ткъовронна тIагIолла. ТIера коаст гIоргIа хиларах, ког ловжар кхера везацар. Лакхера ткъоврош хьалувцаш, тешшаме ког IотIа а увттабеш, попа хенага кхаьчар Лом. ТIа-ккха, шорттига цу тIа дIатIа а ваьнна, урагIволавелар.

ПхелагIа дакъа хи лакхе бисача, кулга тIаьръюкъе уллаш мо, цу ара мел дар а Наьсара ков а гора. Аьлабоарз а ваьлар хена тIа. Турмалашца хьежа баьлар уж. Цу ханна акхар бIаргкхийттар; Наьсара цIагIара арабаьнна, шоай а лоалахой а коанаIарашка, наькъ тIа, цаI зувш мо, лелача шин сагах.

ТIаккха, цIагIара араваьнна, хьалхеи тIехьеи бераш а долаш, хьакоаюкъе а вена, Iажий гаьн кIалхарча гIанда тIа Iохайра йоккха кIай модж йола воккха саг.

Из хила тарлу-кх из Наьсар, аьнна, Лома хийттача хана; йистхилар Аьлабоарз:

- Гой хьона, гаьн кIал вагIа воккха сагI Из ва-кх из Наьсар!

Таханарчул хьалхагIа Лома бIаргавайнавацар Наьсар. Цкъарчоа дегIацара зулам бедар кIаьнка, дог а тохаделар. Ше фу лело ца ховш, даь-вешийна дIахазар кхераш юхь тIа кий йилла велхаш, дикка ха яьккхар цо. ТIаккха; цунна-м укх хена тIара меттахьа тохалург ма йий, аьнна хетаденна; топага кхайдар Лом. Из, лохе йиса, шийца йоацилга вицвеннавар из. Лома цатоам хиннилга сакхувш, кIеззига цунна салоIам бе лаьрхIа, цо леладер ше цазувш мо, даггара Наьсарах а шоай де дезачох а къамаьл дора Аьлабоарза, хIанз цу къамаьлага ладувгIа Лом маьл боацаш волга шийна ховшше а, дегI мелденна а кхетам чура ваьнна а из чувожар кхераш. Юххера а аьлар, лоадам боаццаш шийл лакхагIа мара из ца вагIашше:

- Лом, лакха моттиг я из хьо вагIар, лоралуш хилалахь цига!

ФуннагIа даь а, веший кIаьнк меттавайта гIертар из.

Даь-веший къамаьло метта а воалаваь, дагахьа аьлар Лома: «Аьъ, ма эхь да ер, сел веха хьовзар. Аз-м Наьсар меттел, моза а бувргбац, хIанз мо со хуле». ТIаккха юхадухьала йистхилар:

- Лоралу со-м, воти, хIама дергдац!

Хийцца гIаш вода саг дIаваха, цунга хаттар даь, юхавоагIар миссел ха яьккхар Наьсара берашца вагIаш. Юххера а, цхьа кхалсаг; цIагIара араяьнна хьатIа а ена; кIеззига Наьсара юхе а лаьтта; дIачуяхар. Цу коара хIама дика къоасталора турмалашца, бакъда дувцар хазацар. Жабала хинна а кхы тайпара а турмалаш йолашше, ийцаяр уж, мах ца къовсаш, лаьрххIа Буро тIа а баха.

Iоваха беша Iочухьежаш лаьтта, хьалха-тIехьа а уллув а бераш долаш, цIагIа чувахар Наьсар.

- Гой, - аьлар Аьлабоарза, - уж бераш шийна йолча моаршонна леладу цо; дов де воаллача сага, берашта кхетар кхераш, герз деттаргдоацаш!

Дукха моттигаш нийсъеннай, маьречоа тIакхаьчача, вIалла овттадаь деце а, цига нийсденна бераш е кхалнах цу маьречоа тIахьаьрче, гунахьа доаца цIий Iо ца дахийта чIирхо дов ца деш дIаводаш.

- ХIанз Iодовргда вай! - аьлар Аьлабоарза.

- Воти, IокIал а ваьле, Iа лохерчарца хIама кхалла, - аьлар Лома. - Шух цаI хьалтIаваллалца, со укхаза Iергва, массанахьа бIарг а кхоабаш.

- Дика да, - аьнна, даь-воша IокIалваьлар.

Вокхарца хIама даа ше Iохайча, Аьлабоарза дIадий-цар шоашта дайнар.

- Катехха хIама кхаьлла, - аьлар цо новкъостех цхьаннега, - вай шиъ хьалтIа а ваьнна, Лом IокIалва-лийта веза, меца хургва из!

Ераш шиъ хьалтIаваьнна, Лом IокIалваьлар. Цу дийнахьа сарралца, кхы бIаргкхетанзар Наьсарах. МаьркIаже дIабийша бийса яххалца са а леIа, нах бийшачул тIехьа-гIа шоаш леладеча гIулакха вахар Аьлабоарз, Ломи шийца хиланза вола новкъости ийца.

Шоаш дIаболабалалехь Лома аьлар даь-вешийга:

- Нагахьа мегаргдале, хих ма ваьллинге шуца Iо а ца воагIаш, кIеззига хьалховаха; урагIбодача новкъа юрта йистегIолла Наьсара наIар тIа Iо а вена; цу оагIора тIава аьттув болаш моттиг йий хьожаргвар со.

- КIаьнк, кхераме хIама да хьона дагадехар, тIехьа-гIа цаI дергда вай! - аьлар Аьлабоарза.

- Лоралургва со, го баккхийта сога! Дилла а укх цхьан метте хьийза мича даргда вай! - аьнна, дехар дир Лома.

- Бакълув хьо; дарг а дац цхьаннахьа даьгIа; гIо, хьажа! Цига денз дIа сабаре хилалахь, моллагIча нийсвеннача сагаца къамаьл а ма тоссадалийталахь! - аьлар Аьлабоарза.

Лом урагIвахар, вIашагI ца кхете а, со вай метте тIавоагIаргва шоана, аьнна. Вож шиъ Iолестар.

Аьлабоарзар дилла шоаш леладаьр дир. Беша чубоале а, арахьа совце а, лар хургйоацаш хьувзар уж. Ах бийса яьнначул тIехьагIа, кхы Лом хьа а ца кхийтта, из хьун юкъе дIавахарг а лаьрхIа, шоай метте хьалбахар Аьлабоарзар.

ДIакъаьстача, ше бийцача новкъа теIIа урагIвахар Лом, наха зувргйоацаш кагьяь вIашкайилла топ тIаьн-кIал Iо а элла. Цхьаннахьа а шиннахьа а яхар мо, да-жаш доахкаш а дийша дадаш а доахан дайра укхунна, цкъа-шозза духьала нах а кхийтар. ТIаккха ший дагахьа, со а ераш мо сай гIулакха лела моллагIа вола саг ва-кх, аьнна; никъ маьрш а бенна; IобоагIача боккхача наькъ тIа ваьлар. Цу новкъа а, урагIбоагIача новкъа хиннар мо, сурт дар.

Цу хана кагийча нахеи мехкарашеи вIашагIкхийте, пандар а лекхаш, халха а бувлаш, сакъердар. Цига хинна чуухаш а, багIа дIаболхаш а, хила тарлора уж лелаш бола нах. ДIа-хьа йистхила ца везаш, Наьсара цIен IотIехваллалца Iо а ваха, цхьан миIинге сеца, ладийгIар Лома. Наькъа йистера долалора Наьсара доазув. Бакъда, наьхаяраш мо юхера дIачу а йоацаш; дагадехха хIама чугIоргйоацаш оттадаь зIар латташ; дукха бIаьха боацаш, ворда яххал доазонца бодаш готтига наькъилг болаш; из кхоачалучча ягIар Наьсара коанаIараш.

Сатийнна ладувгIача Лома гIийло хозар магIахьа дагIача цIагIа лекха пандар а детта тIоараш а. Из гIар йоайора наг-нагахьа юрта Iехача жIалеша. Кхы хоалуш-хозаш хIама дацар. Наьсара коа сатийна яр; жIалеш Iаьхача, царна духьала Iехаш, коа дийхка латтача жIале кIеззига сатем боабу ца аьлча.

Цхьаннахьа ше го а шийна новкъа хила а хIама цахилар бакъдаь ваьлча; юха а вена, тата дужадаь зIарах тIехваьнна; Наьсара коа бодача новкъа, коанаIараш йолча кхаччалца, Iочувахар Лом. Наггахьа мара ца Iийхача жIале, саг хоавенна, гIар сихйир. Вена саг хьатIа ца эттача латтий ховргдоацаш; баьдеча, дехьа лоалахочун карта юхе, тоъал йоккхача гаьн тIехьашка вар Лом. Гаьн тIера каст-каста легаш хIамаш яр, цхьаяраш укхунна керта тIа легар. Кийна тIара цаI хьаийца хьажача; хайра Лома; шийна IотIалегараш комараш йолга а, ше кIал латта га дитткомар йолга а.

Сел тIадийрзадеце а, дIахо а Iехаш дар Наьсара жIали. Хьалхашка уйче йолаш, тоъаргдолаш доккхий цIенош дар коа. Берда йисте дIаэзано, царна хьатIа а дерзадаь, цхьа зIамиго цIалг а дар. Тахан Лома гуча хана, Наьсар цу чура араваьлар. Хетаргахьа, шийна йолча кхерамзленна а тIагIертача моастагIчун тIава аьттув ца хилийта а даь хургдар из. Шеддар дега бIаргашца гора Лома. Хена тIара турмалца хьежаш; Iомадаьдар цо Наьсара ков; вешта, хIама гургдоацаш, баьде яр. Цу ханна, доккхийча цIеной ниI йийлла, саг араваьлар; жIале гIар кIеззига сихйир. ТIаккха, дIатIаваха, жIалега фуд цига, хьанга ю Iа из гIар, аьнна; наIарашка кхаччалца хьавена ладийгIа; коа массанахьа го а баьккха, беша а хьежа, чувахар. ЗIамагIа вола воI волчох, тара вар из. Наьсар воацилга-м бакъдар. ЖIали дIахо а Iехаш дар, ше фийла долга хайта гIерташ мо.

Дукха ха ялале, зIамагIча цIен ниI еллаелар. «Саца, те», - аьнна, жIалега йистхинна, йолаенна хьакоаена, Iуйрен Наьсар ваьгIача гIанда тIа Iохайна, цхьа кIеззига са а даьккха, Даьлага кхайкар кхалсаг. Цун гIаро хайтар, из дикка йоккхалгахьа ласта йолга. Наьсара цIен-нана яр из. Цо йоахар:

- Везан Даьла, хьона мутIахьа да тхо, хьа кхела раьза да тхо, хьай къахетамца дIабайбе Iа тхона тIа-кхаьча бала!

Кхы а, Даьлага хьесталуш, дуIа даь; чуяхар йоккха саг, ше хьаараенача зIамигача цIалга чу. Цу чу Iеш хургболаш бар Наьсари из йоккха саги. Йоккхача сага къамаьл хеза, Лом цкъарчоа ше леладечох дехкеваьлар: «Даьллахь, ма хьаштдоацар да аз леладер; ха яхача хана наьха коа тIа лелхаш; бийша бада нах ца буташ. Дита дезар-кх ер». Кхеравеннеи бIакъожабеши-м дацар цун из. Йоккхача сагах къахетар цунна. ТIаккха къаеннача дийнахьа, бехк-гунахьа доацаш, цаI мара воаца воI вийна йиса даь-нана а, маьре ена ши шу далале мар венна йиса нана а дагабехар. Цигга чуессар кхыйола уйлаш: «Даьра, дац Iа леладер-м хьаштдоацар а бокъо йоацар а. Хьаштдоацар да, хьо дунен чу валале, аьла мо вола хьа да а вийна; хьо наьна кер чу волаш хьа моастагIа хиннача, хьох бо даьча Наьсара даьр. Да яха дош фуд хайнадац хьона хьай итт шу даллалца, берал фуд хайнадац вIалла а. Из деррига даьр Наьсар хилча, дита-м мишта дутаргдар цунна ер. Тар ма лу чехкагIа дIаваккха веза из». Цхьа юкъ яха мара мухь боалар цунга: «Хье сел дика къонах вале; лечкъа а ца вагIаш, герз хьа а ийце, хьааравала; Iа вийначун воI кхайк хьога!» - аьнна. Халла са а теха, гIаьметта валцца сабар а даь, хиннача халонна кIеззига са а леIа, ваха ваьлар Лом. Хьевала йиш йолаш дацар гIулакх, сахила гарга дар. Лоралуш боккхача новкъа ваьнна; карташца гIолла, Iовеначахьа хьал ца водаш, эгIахьа Iовахар. Цо лаьрхIадар цхьа-ши цIа даьлча кхоачалуча юртах Iоъара ма ваьллинге дIаатагIаваьнна; нийсса пхорагIа хий хоададеш, дехьа а ваьнна; новкъостий болча хьалваха.

Кхы хьовзам боацаш, хьун юкъе хьалкхаьчар Лом. Гаьно волаш, хоам а баь; тIавахар из новкъосташта.

- Тхо хьакхаьча-м тоъал ха я, хIама долаш гайнавийI - хаьттар Аьлабоарза.

- Гайнавац, - аьнна, ше леладаьр дIадийцар Лома. ШоллагIча ден сарралца къахьийгар цар. Говра тIахай-на; шоаш Iеш болча оагIорахьарча хин берда тIагIолла юрт кхоачаяллалца Iо а ваха; тIаккха, хил дехьаваьнна, юрта юкъегIолла хьал а ваха; гобаьккха вера Аьлабоарз. КхоалагIча бус Лома аьлар даь-вешийга:

- Сои цхьаькхеи вахача тоъаргва тховсара, оаш салаIа! Тхо, шорттига хих а даьнна, юрта эгIахьарча берда тIагIолла хьалдоагIаргда. Цу оагIорахьа ши ков мара дац Наьсара цIенал эгIахьа. Цхьанне доазув берда тIа хьатIаоттац. ЮхегIолла хьалва мара везац, бакъда шоллагIчун беша гIолла ваха веза. Цу шинна коа жIали а дац, аз турмалца зийнад из. Цу оагIорахьа тIаваха моттиг йий а, дов де аьттув бий а хьожаргдар тхо.

- ГIо хIаьта, - аьлар Аьлабоарза.

Шоаш яххача тайпара, эгIара хьалбаьхка, берда йистегIолла ераш хьалболхаш, таташ хилар. Цхьа боад хоаелар акхарна. Цкъарчоа сабар а даь, ладийгIача; из хилар дижа уллачара гIетта бежан. Арадисачоа тара дар из. Лома аьлар новкъостага, лерге а ваха:

- КIеззига сабардаь; кхы хIама дий хьежа; ер бежан хьалоацаргда вай; сага хоалой а, къуй да аргдолаш; воаш лаьрхIа болх гуча ца балийта.

Шорттига хьаьста, ераш тIабахача, бежано хьалацийтар. Аьсала хьайба дар из, еIа хIама йолчоа тара яр. ЮкъагIара, эше а аьнна хьоарчаяь хинна, муша оахкилг хьадаьккха; истара дIакач а теха; новкъостага бежан дIа а денна; аьлар Лома:

- Iа укхаза сабарде! Саг тIакхоаче, эгIа юрташкара доагIа тхо аргда Iа, новкъост ер никъ дIачакхбоалаш бий хьажа вахав, со цунга хьежаш латт.

Картах тIехваьнна, топ хьалхашка лаьца, вахар Лом. Наьсара доазонца яь карт лаьрххIа яьяр. Укхазахьара дIачухьежача хIама гургдоацаш, хьаьха а яр. ХIанз-м, вIалла карт еце а, хIама гургдоацаш, бийса баьде яр. Цкъа а шозза а картах цIагарг дIачуIетта, топпар Iобожо велча; динзар цо из; хила пайда а бац, кхоана къорг яьнна моттиг яйча, дегабуам баь, чIоа-гIагIа лорабала тарлу ераш, аьнна. Еттача наIара татах хоалуш, сийсара мо цкъа а шозза а саг араваьлар. Хоалуш кхы хIама дацар. Ма хулла лар хургйоацаш, лоралуш карта юхе хьал-Iо а иха; ладувгIаш дукха Iохайна а ваьгIа; хIанз-м аз юхевитачун а саготденна хургда, аьнна; хьавенача гIолла, тата дужадаь, юхавахар Лом. Вож бижа уллача истара юхе Iохайна вагIар. ВоагIилга а хайта, тIавахар ер новкъоста.

- Дикка ха яьннай вайна, кхы га йиш яц, - аьнна, бежан гIоттадир акхар.

Хала гIеттар биза салоIаш улла уст. Лома тIехьара из човха а беш, вож юхь лаьца а волаш ераш болхаш; кхы ког оаш IотIабоаккхе; топ кхетаргья шоана, аьнна; гаьна воаццачара саг хьайистхилар:

- Оашош фу леладу а, шоаш малашд а дувца!

Сиха дIахьалха а ийккха, халла мара хозаргдоацаш, лаьгIача оазаца йистхилар Лом:

- Ой, хьанаьхк, хьо ва изI Тхо-м цигга магIарча юртара да! ЦIераш йоахаш доахкаргдац вай, довзаций хьонаI Къоала даха доагIар тхо эгIа ядача юрташкара. Новкъа нах а нийсбенна, хоа ца далийта хьачудийрзадар тхо укхазахьа. Къуй никъ ма бий ер, хьа беша тIехьашка хьачубоагIар. Хийла тхона накъабийннаб ер. Хьа дакъа дилла мо Iочудахьаргда хьона. Духьалара дIа а ваьле, тхо дIадахийта! Ак аьнна дале, дIахора къамаьл топашца а дергда вай. Хьайна ма хой хьона тхо бIехача хIамах хьадж йоагIаш доацилга!

Лома бийцараш магIа юртара бIаргаш харцахьа лекха нах бар. Акхарна духьалваьннар а вар уж морг. Лома дика Iомабаьбар уж, царех хIаравар фу деш ва ховш.

- Долле, долле, хабар а ца дувцаш, дукха шаьрденнад шо! - аьнна, духьалара дIаваьлар вож.

Чехка уст а лаьлла, хIа аьнна цун доазон тIара шоаш Iо ма баьллинге, гIийло дIакIалдодача такилгах IоъатагIа баьнна уст дIа а хийца, шоай метте дIабахар Ломар.

Иттех дийнахьа хьийзар чIирхой шоаш сайцача метте, шозза-кхозза яхар мо, Наьсар а вайра царна. Массаза а из аравалале, цкъа хьалхагIа цаI е шиъ вале а саг ара а ваьле, массанахьа хьожар, тIаккха Наьсар аравоалар, шийца бераш а долаш. Араваьле коа наIарга латтар, Iобеша гIой гаьнашка, хьасташка хьежаш лелар, коа вагIар. «Фу хургдар-хьогI кIийле йичаI» - Лома аьлча, Аьлабоарза оалар:

- Сихлургдац вай. Цкъа шеддола хIама дика Iома а даь, кхы юхаваха везаргвоацаш, ваха веза хIанз кIийленна водар. Оаха из болх сихденна, сабаре цабирах; хIанзарга а даьннад вай, аьттув ца боалаш.

ИттлагIча дийнахьа саррахьа аьлар Аьлабоарза:

- Кхоана саи-боади къастале, цIагIоргда вай, тIе-хьагIа юхадоагIаргдолаш!

Iобийша са а леIа, шоаш лаьрххIача тайпара цIаба-хар уж.

Ломар цIакхаьчар сайрангахьа леста ха яр. Нувсаи коара хьачуена цхьа йиIиги бар цIагIа. ГIайгIат, нокхарашка хьажа яха, цIагIа яцар.

Шоаш маьрша цIакхаьчалга Нувсайна дIа а хайта, аьлар Лома:

- Iооттадел сона даа хIама, нана йолча гIоргвар со!

Сухал баь хIама а диа, вахар Лом.

* * *

ВоагIаш ер вайча; малав ца ховш, Iаьха IотIа а дедда; шийга хьалкхайка Лом вайза ма вайззинге; геттара хьоастаденна, IотIадера КIазилг. Доккха хIама дар цо даьр, да цIавена гIаддаха. Водашше, жIали а хьоасташ хьалтIавахар Лом ГIайгIата. Цхьоалла цо шийца воалаваь, гаьна воаццаш ловзаш воаллаш, ши кIаьнк вар.

Сайрдика а йийца, Лома аьлар:

- КIаьдъяьйий аз хьо, цIа ца воагIашI

- Вай дахалда, кIаьдъяьяц! Диканца вахалва, маьрша а воагIалва! Далла хоастам ба маьрша цIадаьхка; со кIаьдъялар, цаялар-м дош дацар, - аьлар ГIайгIата.

ТIаккха гIадъяхарах бIаргашка этта хий дIадаьккхар; кисара хьадаьккхача, Нувсас даьча кIайча кисе йовлакхаца.

- ГIаьххьа чудолха ха а хиннай, долле! - аьлар йо-ккхача сага.

Ше бIаргавайна гIаддаха бераш а хьаьста, даь-нанна новкъостал де эттар Лом. Шоаш маьрша вIашагIкхийтта раьза яр ГIайгIат. Лом ца гуш ха яьлча, сагота хулар из. ВиIий-воI даь-нанна ца гу хIанз-м тоъал ха ма ярий.

Бераша аьлар:

- Лом, кхоана хьо хургвий укхазаI Хье воагIе, тхо доаладергдий Iа хьайцаI Хьогга ма аьннадарий Iа чIимаши комараши яа доаладергда.

- Дика да, кхоана цхьана доагIаргда вай, - аьлар Лома.

Чукхаьча сайре дIалостаяь ераш бовлашше, ЦIокъи Таьтеи баьхкар Лом цIакхаьчалга хайна, иштта коара цхьаццабараш а.

Хьаьший чубахача, Лома аьлар цIагIа:

- Кхоана со гIоргва нокхарий долча. Бераш да са, чIимаш, комараш даа сайца дига дезаш.

Лом гIаттале гIейтта бераш, хIама а диа, кийчделар цунца даха.

Нокхарий долча хьалкхаьчача, цига фуд малад а хьежа, дIахобахар Ломар. Бераша йоахар шоайла:

- ЧIимаш болча доаладу вай, тоъал ха я вай укхазахьа ца хула.

Да а дар из цар дувцача тайпара. Лома дика ховра цу Лоам дола хIама, фу-мича да. ГIайгIата хьийхадар цунна шеддар. Дикка бахача, маьлха боса кхаьчар ераш.

Хьовхье йолча дIадехьабаьлча; цхьа чукхийттано моттиг яр, йоархIаш а ягIаш. Баха цига дIаайттар уж. Лома аьлар, овла а тIехьа цхьа йоархIех йола буц хьа а яьккха:

- Гой, ер ба чIим, шедолг мо юкъера хара ба ер, саьчIим оал укхох!

Уллувра ткъоврош мо йола баьцаш дIаяьха, биса хи чIормабаьккхар цо. Хоза бора Лома из болх. Бераш, царгех хий дувлаш, хьежар. ТIаккха баа болабир. Кхаь пIелгаца хургйола «вординг» дIакхоаллар. Из кIеззига хьокхайий, кхы а. Юххера а, шозза-кхозза дIакхаьллар, дикка хьокхаяь, Iочуйиар. Цу сахьате чIим кхоачабелар. ДIакхайда цхьаькха а хьабаьккхар. Кхайкаш, тата дора чIимо, кагбаь хьабоаккхаш. Юкъера хара болга хургдар из. Ше чIормабоаккхаш воалашше, Лома йоахар:

- Нанас чIоагIа дарбане ба йоах ераш, къаьстта жамарашта!

Диззалца чIимаш а биа, шоаш нокхарий долча дIадолхаш, бераша Ломага хаьттар:

- Комараш маца юаргья вайI

- Массайола хIама цкъа йиача дика хургьяц! Делкъал тIехьагIа юаргья вай уж.

Делкъел тIехьа комараш а яийта, хоза сакъердийтар Лома берашка.

- ХIанз шоашта ловзаргда шо, - аьнна, Лом дIага-рахьа воалашше, цхьа во Iимадаш а яь, уллачара КIазилг босагIа хьахьийдар. Лома ше хьатIанийслушше, духхьала урагIдедар жIали. Ер хьалхьежача, КIазилга IотIа-йоагIаш, урагIдагIаш лергаш а долаш, Iоуллаш цIог а долаш, теннача жIалех тара, сира бос болаш хIама яр. Борз йолга хайра Лома.

ХIа аьнна борз кхерае гIаттий кхосса укхо топ кийчъешше, КIазилг берза качдахар. Цунна юхе Лома жIали да а дар кIазилг. Бакъда, тенна яле а, мосах тувлаенна, цхьаццанахьара чIормаяьнна, бесах йоацаш яр борз. Гуш дар, цо во хьийгалга. ВIаший качдаха, латаш дар борзи жIалии. КIазилга гIо де хьалтIаведар Лом. Из новкъостал эшаш дацар. Ший дегIага хьежжа низ хургболаш бацар берза, сиха из IокIалъелла, хьекхае доладалар жIали. Качйоаллача чIугах кожолг чутесса, КIазилг хьадаьккхар Лома. ТIаккха борз, хьагIетта, урагIъедар. Лом дIатекха а веш, тIехьадаха гIертар КIазилг.

- Хьадала, тоъаргда Iа цунна даьр, миска я из! - аьнна, жIали тедир дас.

Борз къайлаэккхаш латтар. ДIахеца со; аз дергда цунна доагIар яхаш мо; КIазилго, раьза доацаш, Iима-даш йора. Берза тIехьа а хьежа, аьлар Лома:

- Топ-м мухха а тохаргьяцар аз хьона!

Цунна ховра борз къаенна, низ беха; хьунагIара лийг, кхыдола аькха лоацалургдоацаш; кIалйиса йолга. Хийла иззамо низах ехача берзо, юрта йисте яй, цхьаь доалла зIамига Iасилг е устагIа-газа лаьце, дуаш нийслора. ДукхагIча хана, хоаелча а; наха, хIама ца деш, дIа а йохийтар; хIама дергдац, ший рузкъа даа енай, аьле.

Борз къайлаяьнна дикка ха яьлча мара, дIахецанзар Лома жIали. Ше дIахецашше, ма додда борз яхача гIолла урагIдахар КIазилг. Цхьа ха яьннача гIолла юхадера.

Бераша хаьттар Ломага:

- Фу яр из вай жIале йийттарI

Из борз йолга хайча уж кхерабалар кхераш, аьлар Лома:

- Дехьарча юртара жIали дар из!

- Тхо вайна комараши чIимаши баха доахк! - аьлар бераша.

- Чудаха ха хулаш латт, чехка лела шо!

Бераш дайдда дахар. Дукха ца говш шортта чIи-маш, комараш яхьаш уж хьа а баьхка, цIабийрзар Ломар. Акхарцига хIама а диа, бераш чудолхаш (дукхагIа йолча хана чуболхар уж, бийса шоай цIагIа йоаккхаргйолаш); цар ена комараш, чIимаш, кIеззига чам баккха мара хьа ца эцаш, чудахьийтар ГIайгIата.

Цу бус ЦIокъарга саготалла вагIа вахар Лом; водаш дIачуэтта, Таьтийна ше водалга хайта. Дукха ца говш, Таьта дIакхаьчар. Цига багIаш, аьлар Лома:

- Шо раьза дале, кхоана хьужаре даха, цхьацца дарсех воаш ца кхетар хьалха а даккхийта, доагIаргда вай. ТIаккха, сарралца воай гIулакхаш даьха; шоана бакъахьа хете; бийса а йоаккхаргйолаш, дийхка хьун юкъе гIоргда. ЧIоагIа сапаргIата хул цига, садаха атта хул. Вай даьша, кхайко лазар хилча, цу хьун юкъе дIа а ухаш, деш хиннад дарба. Малх хьалбоаллаш Iуйрийна мишта хоза хул хой шоана цигаI! Боккъал хоза ашараш лекх массе а оалхазараша. ДIавижа са а леIа, сатоссаш сома а ваьнна, царга ладувгIаш; ялсмален беша ва моттаргда-кх. Дунен ялсмале-м хIаьта а я из!

Массаварг раьза хилар.

ШоллагIча денна вIашагIкхийтта, шоаш аьннача тайпара, хьужаре бахар новкъостий. Шоаш цакхетар хьехархочунга хьа а хьехийта, хьаарабаьлар уж. Цигга ЦIокъа аьлар:

- Укхаза кхаччалца хьалдаьхкача, цхьа гIулакх а даьккха Iе йиш яц. Мехкарий хи тIа ухача хьасте а даха, царца бегаш а баь, хоза са а къийрда мара гIорг-дац вай. Цига Таьтий наьна-веший йиIигаш хила а тарлу. Ца хуле а, хьабахкалцца хьежаргда. Хьогга мо, гайнад аьнна, бехк баккхийта йиш яц!

- Са ноанахой хи тIа уха хьаст-м эгIахьа ба! - аьлар Таьтас.

- Болче, Iохьалхавала; тхо тIехьадоагIа хьона! - аьлар ЦIокъа.

Хи тIа баьхка дукха нах хула ха яр ераш хьасте нийсбеннар. Iуйре лостаеш, хий кхоача а денна; делкъа ха хилале, цIагIа эша хий дахьа баьхкабар уж. КIудалаш баламех ядаш а; юхе Iооттаяь латташ а; хьаухаш, чуболхаш, кIудал кхуркхолга кIал оттаяь хий эцаш; дукха бар кхалнах. Хьаст хоза кийчбаьбар, гобаьккха бетта аьлхах бола кхера а хьеха коастах баь кхуркхолг а болаш. Цу кхуркхолга чугIолла, декаш тата а деш, хьачуухар кIудал чу хьастара хий.

ДукхагIбараш къона кхалнах бар, наггахьа истий нийслора. Хий ийца чудолха нускалаш дале а, е мехкарий бале а; духьалйоагIаш шоайл йоккхагIа йола саг нийсъелча; цо дувнаш телашше, оззайий кIудал хьаяь-ккхе; шоашкара хий дIачу а детте; чуйохийтар. Шийна гIулакх даьр маьре яханза яле: «Дала хьайна дезача дикага кхоачайойла хьо», - оалар. Маьре яле: «Хьайга кхаьчачох кхоачам беш яхийла хьо», - оалар. ЗIамагIал дарца е даьча гIулакха ловца баккхарца, шийгара хоза гIулакх дIахьокха гIертар хIараяр. ВоккхагIвар зIамагIчар лархIара дозал оза делча, наьха мо къахьега дезаргдар. Иштта боккхагIчар зIамагIий бора лерхIам. «Къаман дошо зама» ала мегаргдолаш, хоза ха яр из.

Ераш санна мехкарех бIаргтоха а царца къамаьл де а баьхка хьаста керте кхы кагий нах а бар, кIудалаш йиза яьнна, чубаха кийчбеннача мехкарашца латташ. ДIатIа-айтта, кагийча нахага салам денна, хий хьаэцаш боахкача мехкарий болх беркате бийцар акхар. Цу ханна кхур-кхолга кIалхара кIудал хьаяьккхача йоIа аьлар:

- Шоаш хьога дале, хий мала!

ЦIокъа аьлар:

- Укхаза хьатIадоагIаш хьога дар тхо, шух бIарг ма кхийттинге а дизар!

- Тха хьастардар мо хий меннадац оаш! - аьнна, хоза елаелар йоI.

- Хьакховдабе чами; акхар фуннагIа дувце а, со гIаьххьа хьогвеннав! - аьлар Лома.

- Юхьаргйий со чами дIабала, бодабой а мича хов Iа из! - аьлар йоIа.

Бегаш болаш йолчоа тара яр из.

- Мехкарий мара, чамеш удадеш хулI! - аьлар Лома.

ТIаккха йоIа, кIудала конах улла чами хьа а ийца, кхуркхолга дIакIалхьекха йисттелцца хьал а биза, Ломага кховдабир. Чами хьа а ийца, Лома аьлар:

- Оаш молий хийI

- Ираз долаш вахалва, хьаьнала хилда! - аьлар шинне-кхаьнне цхьатарра.

- Хий мел дезарашта дезалда шо, - аьнна, баркал аьлар Лома.

- Ховргда-кх хьона, хьо наьха чаме чура хий молаш воаллаш, Дошув тIакхоаче! Даьлага ба шун шинне болх, гIаьххьа хи тIа йоагIа ха а я цун! - аьнна, велавелар Таьта.

- Бовзаш ба ерашI - чехка хаттар делар йоIа.

- Мишта бац ераш бовзаш, даьра, ба! Ер-м, кхы гIулакх доацаш, цох бIаргтохар духьа ма венавий кхыча юртара укхаза!

- Хьайла, мичахьа кхайдай; зIамига яле а, Iовдала-м, даьра, яц! Черсий аьла мо зIамига саг вий ваьккхар. Укхох бIаргкхеташше, аз-м сай ма лаьрхIаварий ер, - яхаш, бегаш дIахобеш яр йоI.

- ТIехьайисай хьо, - аьнна, белабелар гонахьа ла-ттараш.

Лома аьлар:

- Тхоца-м новкъостий ба, со гивеллача а болар дохоргдоацаш! Эггара эсалагIа вола со ца хилча, кхывар мегаций шоанаI

ЙоIа теркам тIабахийтар, малав из аьлча мо. ТIаккха Лома аьлар:

- Шун юртарча наьха йиший-воI вола ер латта Таьта ва-кх!

- ХIа, - аьлар йоIа, - хIанз шо довз сона! Дукха ха йоаццаш укх юрта саг йоагIаш а, нускал хи тIа доаккхаш а, сакъердаш хиннадий шоI Из сона Дошоси Хантотеи дийцадар; кагий нах а баьхка, сакъийрдар оаха, яхаш.

Цу ханна хьагучаяьлар хи тIа йоагIа пхи кхалсаг. ДукхагIа йолча хана, иштта вIашагI а кхийте, болхар мехкарий хи тIа. Уж хьалтIакхача боахкача хана, хIанззалца вIалла йист ца хулаш лаьттача мехкарех цхьанне аьлар:

- БоагIаш-м Дошуви Хантотии латт! ХIанз шоашта лачкъа моттиг лохаргья-кх оаш!

Цхьабараш белабелар. Мехкарий хьалтIаайтта, хьалха йоагIачо ди дика дийцар. КIал латтача мехкарех цхьанне аьлар:

- Дошув, кхы шо гайнадаларе, тхо-м Лом тхоашта цхьаннена хьаваккха лаьрхIа дар! Дика болх ба шо ханнахьа хьакхаьча!

ЦIий а енна, аьлар Дошос:

- Таханалца вай-м шун-тха аьнна хIама хиннадац, оаш хьадаьр мега да-кх!

- ЛарагIа да къамаьл, ший хьаькъал хиларга хьежжа йоах! Шун беркате болх хилба, хоза сакъийрдар вай. Нийсденна гIалат теркал ма делаш, гIаьххьа тха кIудалаш а хьалйизай. Тхогахьа гIоргдий вайI - аьнна, бегаш баь йоI хьалха а йолаш, вож шиъ тIехьа а йолаш, цIенгахьа болабелар мехкарий.

- Таьтий хьакъехьа вай даьча къамаьлах фу ду вайI - хаьттар ЦIокъа.

- Кхоачам болаш къамаьл хиннад вай тахан. ДагIарг а долаш, дика а хьегаргдолаш, шоашта ловчча хана дувла. Сакъердийтаргда шуга, шортта мехкарий а боалабаь, - аьлар йоIа.

- Дика йоах, дукха ца говш вIашагIкхетаргда вай! - аьлар ЦIокъа.

Иштта хоза бегаш Дошоца а, Хантотеца а, царца баьхкача маьхкарашца а бир акхар. ДIахо а кхалнах хи тIа ухаш бар; бакъда, тхьовра мо доацаш, ди делкъийга ме кхоач лаьгIлуш латтар. Кагийча наьха Iадика а йийца, Дошор а чубахар. Ломар а бахар. ЦIаккха а ца къийрдача тайпара, сакъийрдар цар цу дийнахьа.

* * *

Сайре чу а лостаяь, эша хIама хьа а ийца, шоаш лаьрххIача тайпара, хьунагIа бахар Ломар. Наггахьа Iарждакх ягIаш, дукхагIъяр корсам йолаш, моттиг яр уж бийса яккха сайцар. Ломага шиъ яр говр: дилла хинна бакъилги дукха ха йоаццаш ийца алчеи. Из ийцаяр шоаш Наьсаре ухача гIулакха. Бакъилг пайдана яцар цига, аьрдагIа а сиха а йоландаь. Каст-каста терса а терсар, IайгIар хиларах. Ара яжачара цхьайолча хана из терсача, юрта Iочухозар.

Сийрда йолаш хьалкхаьча, баргалаш теха говраш дIахийца, баьдъялале бувша моттиг кийчйир цар. Дийнахьа йIайха хиннаяле а, бийса-м шийла хулар Лоам. Хийла тIаювхачоа цхьалха говраш йоажо баха нах, Iо ма бийшинге бийса яхача гIолла шел а бале, йижа улла говр гIоттайий, цо йIохьаяьча метте бувшар. Из моттиг а цу сахьате шеллуш, хала хьувзар. Цхьабараш ура лелар; набара чIоагIавар, миччахьа Iовиже шел а веле, лазаро лоацар. Иштта кхийтта лазар сица мара дIа а къастацар.

Шоашта гаьна йоаццача, йоккхагIа йола говр, йIаьхха хIама теха, дIайийхкар цар. Баргалаш техача а яха тарлора; бакъда, цаI йийхка хилча, цунна юхегIо-лла дIахьувзар вожаш. Пхьор диа, хабараш дувцаш а баьгIа; бувшале хьалха, баха, говрашка хьежа; Iобий-шар ераш; Iурре сомадовла дезаш хилча; ханнахьа Iодийша салоIаргда вай, аьнна.

Тар кхийтта, набаро дIаозавир Лом. Дукха ца говш, Iимадаш еш санна хийтта, ер сомаваьлча, вIашагI-леташ говраш яр. Сомабаьха новкъостий а бар, бад-бадача хьувш. Даггара тхьовса велча, наб кхетацар. Ца тхьовсаш а илла, сахуллаш наб а кхийтта, цу ше лаьрхIачунга ладувгIа вIаштIехьа цадалар кхераш, сагота вар Лом. ФуннагIа дирах, уйлаша наб кхетийтацар. Уж лелхо воларах, хIама хилацар. Къаьстта сабIарздоаладаьдар укхун, ер Наьсара наIар тIа латтача хана, Даьлага кхайкаш хиннача йоккхача сага. БIарга-яйнаеце а, дега бIаргашта хетар: букаро йийрза, даим кхахьегаш хиларах морса кулгаш а долаш, Iоохкаенна бIаргакIийленаш а йолаш, бе Iаса а лелош, ханага хьежа йоацаш, кадай йоккха саг из йолаш мо. Лоацца аьлча, Лома шийна дукхагIа гуча боккхийча исташта дIатараерзаяьяр из. Дагадохар; нанайца а даь-вежа-рашца а дагаваьнна; дувцачох, ца ховш хинна а ма дий из; саг валар миссел хIама тIакхаьча а хург ма дий царна; дитача фу дар-хьогI из, аьле. Дог кIаьдлора хьехархочо, ЦIайлоама, новкъосташа; бутабалара оаш из пхьа, яхаш; даь къамаьлаш дагадехача. МоллагIча хIамах къахеташ а, юхьа кIаьда а вар Лом, даь-наьна-гара Iомавеннавар из. ГIайгIата дилла оалар: «Цхьаккха хIама ма елахь, уж а вай мо Дала кхеллай хьона. Къематдийнахьа; хIана йийнзар Iа, аьнна; хаттар а хургдац хьога. Иштта цатоам сага а ма белахь». ТIаккха хеталора, ше иштта хилча, сел чIоагIа хIана лов-хьогI нанайна Наьсар вувлга. ТIаккха йодар кхы уйла; хIана лац цунна из, ер а ер а хилча, аьле. Цигга дагабохар, дитача фу дар-хьогI из, яха къамаьл дIахезача нанайна хургбола цатоам. Юха а чуессар Наьсара, наIар тIа латтача хана хинна уйлаш. Уж массарел котъяьлар. ТIаккха ше-шийца аьлар: «Бергбац, валлахIий, из къамаьл дIа а хазийта, нанайна-м цатоам». Геттара корзагIваьккхар из цу уйлано: «Мишта бу Iа даь-нанна цатоам, даьна меттел да хьона из хилча, вешийна меттел а хьона из хилча. Хьа нана дийна йолашше, цунна метте а хьона из хилча». Уйлаш дIахо а кхесташ яр: «Даи нанеи дийна долашше, хьа ханнара бераш лерттIа тIадувха а даа а доацаш хала хьувзача хана, паччахьа воI волаш мо вузаваь, кийчваь цо хьо лелаваь хилча, фуд Iа леладер! Мича хьазилгий ашарашка ладувгIа вена улл, сенца сакъердалуш хьувзI! Волле, новкъосташта ховргдац Iа фу леладу, уж тхьайса бада хьона, Наьсаре Iо а вахе, хийцце цун цIагIа чу а вахе, топ дIатIайийтте дIаваккха хьай моастагIа! ТIаккха хул хьох визза воI а виIий-воI а». Бакъда хIаьта а дагара ялацар Даьлага кхайкаш хинна Наьсара сесаг. ХIанз геттара къахетар Лома цох, нанайна тара хетар цунна из. Бохам бир укхунна цу уйлаша. Мухь баьнна вийлхар из. Новкъасташта дIахазар кхераш, кулгаш бата тIа тоIадир цо.

Лом уйлаш еш улашше, дукха ха яьннаяр. Ер малхбоале дIахьежача, сийрдайоалаш латтар: сахулаш латтара белгало яр из. Чехка гIетта, ваха говрашка а хьежа Лом юхакхаьчача хана, новкъостий сомабаьннабар. Живари, ламаз дергда вай, аьнна; гIайтта ламаз а даь, дIагарахьа баьлар ераш. Цу хана даггара Iехаш бекарг яр (из-м сахиллалца а сацаяцар). Доладелар оалхазараш, цхьатарра хьамохкайича санна, тайп-тайпара ашараш лекха. Даьра, я дунен ялсмале-м, Iа ма аллара, йоахар новкъосташа Ломага. Бакъда Лом из хозача вацар, сийсара уйлаша йоаяьча набаро дIаозаваь, тхьайсавар. Оалхазарий декарах дега салоIам хулаш, малх хьалбалалцца баьдар вожаш.

Лом сомаваьннача хана, дикка лакхбеннабар малх. Юа хIама йIохьаеш боахкаш новкъостий а бар, пайдана хозаш оалхазарий ашараш а яцар. Дийнахьа малх кхетача хана мо, бицар оалхазараша ашараш лекха болх. Лома хайра дикка ха яьннилга; новкъосташта хьалхашка во а хийтар, ше ишттал вижа илла; вешта, дика хийтар, оалхазарий ашараш шийна ца хеза. Сийсара уйлаша ше готтаваьчул тIехьагIа; лаьрхIадар цо; цкъа Наьсарцара гIулакх цхьалхадаллалца, моллагI-дола сакъердамаш дита.

Моаршал денна, новкъосташта дIатIа а ваха, аьлар:

- Аз-м дика наб яьй, оаша фу даьд хац сона! Нана а сагота хургья; хIама а кхаьлла, чудаха деза!

Царна новкъа хилар ца кхийрача, хIама даарга ца хьежаш чугIоргвар из, даь-наьнага сагот ца дайта. Цунна-м ховра, ГIайгIат тхьовре а нокхарий долча хьалъена, царга хьожаш хургйолга. Цо лаьрхIар, чуводаш из йолча а ваха, сарралца цунца хила. Тахан геттара безам бар цун даь-наьнаца хила.

Лома хайра хIама даанзар, чам бацар юачунца. ЧехкагIа даь-нана йолча кхача гIертар из. Сийсара яьча уйлашца, ше нанайна цатоам бича мо хетар; цудухьа ма хула даь-нанна духьала а кхаьча цунна товр дувца гIертар из.

Кхы дукха вокхар а даанзар хIама. Чехка шоай хIамаш хьоарча а яь, цIенгахьа бийрзар новкъостий.

* * *

Кхоккхе а, болхашше, ГIайгIат йолча IотIабахар уж. Говрбаьреш хоабенна КIазилг, Iехаш духьалдедар. Лом йистхулашше, из вайза саца а сеца, ше латтача Iодижар. Цунна ховра, из юкъе волаш боагIача нахагара зе даргдоацилга.

ГIайгIатацара бераш дар, дилла мо ловзаш доахкаш. Йоккхача сагага Iуйре дика йийцар ЦIокъар. Моаршал юха а дерзадаь, ГIайгIата аьлар:

- Хьадийл, хьадувцал, сакъийрдарий оаш, хоза ярий хьунагIаI Бекарго тхьовсийта хург мичад шо-м, Iехаш. Бус сахиллалца наб йиц цо, дукха Iехаш оалхазар да из. КIаьд а мича лу из-м; цудухьа оал хургда-кх, Iо ца вужаш, дукха лувш вагIача сагага: «Бекарг йиай Iа, Iо хIана вижац хьоI».

Дукха хаттараш тийлар акхарга ГIайгIата. Хоза хеташ ладувгIар кагийча наха цун къамаьлага. Дикка лаьттар ЦIокъар, йоккхача сагага ладувгIаш. Юххера а аьлар ГIайгIата:

- Аз-м лоатта ма дой шо, хабар дувцаш, цIагIа шун а гIулакхаш хург ма дий; долле, чугIо! Долле, долле, гIо; тIехьагIа дергда вай къамаьлаш; дикка ха яьннай вайна; цIагIарбараш а сагота хургба, шо дукха хьелуш!

Новкъостий чубаха хьелуш мо хеташ, цкъа а шозза а чугIо ала велча, йист ца хулаш Iийра Лом, даь-нанна юкъе ца эккха. ГIайгIатага Iадика а йийца, чубахар ЦIокъар.

* * *

Сарралца, тар ма лу даь-нанна товр деш, кхийстар виIий-воI. Йоккхача сага а дийцар хоза хабараш. ЛадувгIаш вагIаш (сийсара наб кIезига яьлга хургдар из), набаро дIаозавий, Iотарсар Лом, тIаккха сихха хьаметтавай, наб тIагIертилга дIа ца хайта гIерташ, дIахо а ладувгIа ховра. Ший къамаьл укхо теркалдиц аьнна а хийтта, нанайна новкъа хилар кхерар из. Даь-нана-м, ше из ца зувш мо, ягIар. Цунна ховра, сийсара цар хайра наб яь хургйоацилга. ГIайгIата дика йовзар тара морзо. Боккъалдар аьлча, цунна хоза а хетар; ше къамаьл а деш; Лом тхьайса вагIаш. ТIаккха дагаера цунна, Лом зIамига волаш, из кара хоаваь, фаьлгаш дувцаш, ашараш лекхаш, из тхьайса а тхьайса ше яьгIа ха. ЦIаькха набаро Лом дIаозавешше а, шийна дагаеха йиш гIийло йолайир ГIайгIата:

Дади ва цIавоагIаргволаш,

Хьона шортта хIамаш дахьаш.

Делхаш, сона гIар а ца еш,

Iодижалахь, зIамига бер.

Хьо дIатхьовса, сагот ца деш,

Хьай нанена гIар а ца еш.

Хьо дахалда ираз долаш,

Ва са зIамига, хоза бер!

Ва са зIамига, хоза бер!

Берашта товр де къаьна ашараш дукха лийкха, тоабенна а кIаьда а бар ГIайгIата муам. Воккха хиннавале а, Лома а хетар нанай ашарашка ладувгIаш хоза. Чакхъяллалца лекхар йоккхача сага из йиш. Наб йита а йита, хозахеташ, ладийгIар Лома цу ашарга. ТIаккха Лома а дагаехар, ше зIамига хинна ха.

Иштта ераш багIаш; ведда, IотIавера ши кIаьнк.

- Хьайла, оаха шоана фу яхь!

Цхьанне бе боахкар чIимаш, шоллагIчун бе - комараш.

- Ай, нанайна доахаде шо; тхона хIамаш яхьаш доагIа! - аьнна, бераш а хьаьста, хIамаш дIаийца. - КIаьдденнадале, салаIа шоашта! - аьлар ГIайгIата.

* * *

Даь-нана цIагIа а йита, дилла шийца хулаш вола ши кIаьнк а ийца, шоллагIча дийнахьа нокхарашка вахар Лом. Делкъел тIехьагIа ЦIокъи Таьтеи баьхкар; саготалла даьхкад тхо, аьнна. Цхьацца дувцаш, Таьтас аьлар:

- Цхьа хIама дагадехадар сона, шо шиъ раьза хуларе!

- Хьадийцача ховргда-кх, - аьлар, цхьан багара оалаш мо, вокхар, - Iа дикадар мара арг мичад хьай новкъосташта. Дувца Iа, тхо ладувгIаш да хьона!

- ДоттагIал фуд хов хург ма дий шоанаI - хаьттар Таьтас.

- Дика ца хой а, кIеззига цох дувцаш хезад тхона! - жоп делар вокхар.

ЧIоагIа болх ба из. Ишта хила веза; вешта хила веза; цхьаккха тийша болх а кIийле а йоацаш; нанас баь вежарий мо хила беза уж, аьнна; цу хьаькъехьа шоашта ховр дийцар цар. ТIаккха Таьтас аьлар:

- Вайх кхаьннех шиъ доттагIий хуларе, бакъахьа хетар сона!

Таьтий къамаьла раьза хилар новкъостий.

- Хьона дагадехар дика хIама да. ХIаьта мишта хоржаргва вай уж шиъI Кхадж тохаргба, е хьои-хьои бакъахьа ва, аьнна, дутаргдаI

- Сона бакъахьа шух шиннех хуларе хетар, хIана аьлча, со вIалла дIакхетале денз, цхьана лелаш а дика тарлуш а хьадоагIаш да шо, - аьлар Таьтас. - Цига денз дIа, шоана бакъахьа хетар дергда вай.

- Хьо воккхагIа ва, хьайна хетар ала Iа, - аьлар ЦIокъага.

- Сона бакъахьа хетар, кхы сагага хIама алале, вай нанайца дагадовларе. Цул дикагIа вайна хьаькъал дала саг вац. Шо раьза дий, тховсара цунга хоаттаргда вай из.

Бийсан ГIайгIатарга гулбелар новкъостий. Цхьацца дувцаш, ЦIокъа аьлар йоккхача сагага:

- Дагадеха хIама да тха кхаьнне, цу гIулакха хьогара хьаькъал эш тхона.

- Даьллахь, са-м фу хьаькъал дар шоана дала а сайна дита а. Дувца оаш, ховр-м аргда! - аьлар йоккхача сага.

ДIадийцар ЦIокъа шоаш лаьрхIар.

- Ай, Дала доахаде шо, са бераш! - аьлар ГIайгIата, - Из дика хIама да.

ДIахо дийцар, доттагIий хулаш де дезар а; хилча мишта хила беза а:

- Ши новкъост доттагIий хила хьайзача, хIаране ше-ший цIагIа хоам а бий, царна фу хет хьож. Цхьаннахьара а духьале йоацаш хуле, дIахохьу цар из. Шинна оагIора тешаш хул. Хийрача нахах а хул тешаш. Мишта хила беза дIа а дийце, доттагIий хила боахкачарга чIоагIо яйт. ТIаккха шинне аьтта пхьарсаш, цIий хьатIадаллал, кIеззига хоададу кулга юххе. Шурий пела чу хIаране цIий тIадам Iочу а божабий, из шура цу шиннега дIамолийт. Хоададаьчара пхьарсаш вIаш-кадаьхке, цIий вIашагIъуйт. Цул тIехьагIа уж мишта хила беза, аьлча; хIаравар ше-шийна везарах тарра, ший доттагIа везаш хила веза. Иштта ца хулаш, царех хьалхагIа, чIоагIо йохаяь, хьарамваьннар кхерамеча кIаьрга тIа ва. Адамашта хьалхашка сий дов цун; дувцачох, къематден воча хьал тIа а хургва из. Кхы а уйла яь, шо доккха а дац, ткъо-ткъаь кхоъ шу даьлча дича а тоъаргда из. Хана йIоахал фу хул хац; эгIазваха а тарлу; хьаькъал дIа ца кхоачаш, эгIа а тарлу; доттагIашта юкъе кхераме да из. Аз яхар оаш дой; хIанз шоаш долчча тайпара; новкъостий а долаш, дIагIоргда шо!

ГIайгIатага ла а дийгIа, кхы дувцаргдоацаш дитар цар из.

* * *

Говраш Iомаеча дукха нах бар, цу юртара а юхе ядача юрташкара а саготалла баьхка. Гулбенначар дийцар говраш фу ха яьлча массагIа а низа чIоагIагIа а маца хул, яхаш. Цар йоахар:

- Эггара массагIа, кхо шу даьлча гIоне, цхьан шера хул. Низа чIоагIагIа, ворхI шу даьлча гIоне - шийтта шу даллалца.

Мел ха йоаккх говраша, аьнна; кагийча наха хаьттача; боккхагIчар аьлар:

- Ткъаь итт шерага кхоач уж.

Чуболхаш ЦIокъеи Ломеи шоайла дийцар: «Вай говраш диълагIча шерашка чуеннай. ЦIагIа дага а даьнна, черсашкахьа а даха, хьалха йоалаяь хинначар бекъий йоалайича бакъахьа я вай», - аьнна.

- Са а эттад говрага дог. Бакъилг эццал ахча вIаша-гIкхийтта хила мег тха цIагIа. Шо долхаш хуле, со а воагIаргва шуца! - аьлар Таьтас.

Шоаш лаьрхIар Лома дIадийцача, ГIайгIата аьлар:

- Со духьала яц, цига денз Аьлабоарзаца дагавала веза!

Кхы ца хьелуш, даь-воша волча вахар Лом. Аьлабоарза аьлар:

- Бакъда тахан наха дийцар. Кхо шу даьнна из ахка дIадаьлча, ядара тIехьашкаяла йолалу говр. Iа хьатIадалцца, моттиг хуле хохка а хохкаш, дIалелаергья Iа хьай говр. БIаьсти яьлча Ушхарта ремашта юкъе, фуна дIахецаргья вай из. Цунах яьнна говраш дика хургья. Буро тIа а черсашкахьа а базара ха а нийсъяь, гIоргда вай. Оаха говраш йоалаяьча а хьожаргда. Хьогга Буро тIа кхийттавар сох из черсе. «Ца доагIаш хье ма лой шо. Оаш хьалха йигараш вIалла хIама а доацаш, бекъий я цига, дувла!» - яхаш вар. ЦIокъаца дагаваьннавий хьоI - хаьттар даь-вошас Ломага.

- Ваьннав, - аьлар Лома, - долхе, цхьана даха лаьр-хIад оаха. Таьта а ва бакъилг эца безам болаш. Цо а лаьрхIад ва.

- Дика да. Аьттув баьннача дийнахьа гIоргда вай, гIаш Iоъара а даьнна. ЦIокъеи Таьтийи дай-м бахка безаргбац, шоашта саготалла ца боагIе, воаш виъ IогIоргва вай, - аьлар Аьлабоарза.

Iуйрийна вIашагIкхийтача, Лома дIадийцар новкъосташка Аьлабоарзаца хинна къамаьл. ЦIокъа аьлар:

- Со сийсара дагаваьлча, дадас аьлар: «МассагI-йолча хана тIара йоалаш латт уж. ТIадоагIача шера царна метта дIаоттаргйола бекъий йоалае еза, оаха йоалаяьччара. Цу гIулакха дикагIа укх Даькъастен чу кхы моттиг яц».

Кхы хье ца луш, баха лаьрхIар говраш эца. Кхоана Буро тIа базара ди хулаш, тахан арабаьлар уж. Хьал-хагIа мо бовзача наьхацига Буро тIа бийса а яьккха, Iуйрийна базар тIа баха говрашка а хьежа, шоашта хетараш кхы нийс а ца енна, цига цхьаццанахьа говраш йохка моттигаш мичай а хайна, черсашкахьа бахар уж.

Из бийса Берса-Юрта а яьккха (тоъал вайнах бахар цига), базара денга ца хьежаш, болхашше шоаш хьалха хиннача бахар уж.

Боккъал велавенна духьалвера говраш лелор. Чубаьха чай а малийта, кIеззига са а лаIийта, аьлар фусам-дас:

- Тахан шо кхы цIа а гIоргдац, хIанз говрашка хьажа гIоргда вай!

Хьогга хиннача коа бигар ераш фусам-дас. Дикка шеръеннаяр говраш лелаю моттиг. Говраш а хьа-йийбаяр. Дикка къа а енна лелаш, хьоггара бодж а яр. Шоана езараш йолча аз дугаргда шо, аьнна; бигар ераш черсечо.

Дукхача тайпара яр цига говраш, шу даьнначаргара дикка йоккхалгахьа кхаччалца ха яьнна. Ераш цхьан оагилга дIатIаайттача, цу чу йоаллар, зIамагIа хилар мара кхы хIама доацаш, акхар цIагIара говраш я аргдолаш ши бакъ.

Шоайла, вай говрашта ма тара я ераш, акхар аьлча, дас аьлар:

- Оаша йигачар вежарий хул ераш. БIаьсти шу даьннад акхар. Укх ахкан дикка Iомайича, тIадоагIача шера гIаьххьа хехка мегаш хургья.

- Акхарна тара а йолаш, цхьаькха еза тхона! - аьлар Аьлабоарза.

- Укх шиннена юкъера бос болаш цхьаькха я тхога, эгIахьа латташ!

IоэгIабаьнна хьежача, из яр кера а йоацаш е цIе а йоацаш, сийрда-цIе аргдолаш. Мах хьоабича: «ЦаI ба массане а», - аьлар дас. Бехаш хиннар хьашт мелд лакха мах бар. Дас аьлар Аьлабоарзага:

- Шоана маьха тIера Iоваргва, шо дилла дола са хьаьший да!

ДIа-хьа къийса, гIаьххьача маьха тIа говраш йохкар IотIа а воалаваь, бекъий хьаийцар акхар. Мах баь баьнначул тIехьагIа, хаьттар черсечо:

- ХьалхагIа оаш йигачарех фу хиннадI

- Йолаш я. Уж диълагIча шера чуеннадаь даьхкад тхо, - жоп делар Аьлабоарза.

- Оаш уж ши говр хьалой, царех дIалургья аз шоана ераш ши бакъ. Айса, хьалвена, Iо а йоалоргья. Фуна езар сона уж.

- Цу гIулакха вокх бIаьсти дIахеца лаьрхIад оаха уж реманна юкъе! - аьлар Аьлабоарза.

Из бийса черсе волча а яьккха, кхо бакъ а ийца, цIабаха баьлар лоамарой. Цхьаькха бийса новкъа а яьккха, цIакхаьчар уж.

Таьта дилла говрах воаллар. Бакъилг аьнна цIи тиллаяр цо цох. ХьалхагIа говр хинна цахиларах, боча яр цун из. Ца ховр новкъосташка хьа а хьехийташ, Iомайора цо Бакъилг.

ГIайгIат цIагIа а Iийна, нокхарашка хьожаш вар Лом. Из цхьаь волга а хайна, ший говр йоалаеш, шийна цаховр Ломага хьехийта, из волча вера Таьта.

Ахка чIоагIденна ха яр из, геттара дIайха дар ди. Делкъа ха хиннаяр. Нокхарий латтачара гаьна боаццаш хьаст бар. Зоакилг хьа а ийца, сихха мала хий да вахар Лом. ЦIаьхха, ког лозабича мо хийтта Iохьежача; текхаш, баге а ийеш, мотт ара а боахаш, «шаш-шша» яхаш, узамаш деш, дIабодаш бIехал байра укхунна. Чехка хаче гIогI хьалъэза ер IотIахьежача, кога хьакхинга хьалхашкахьа цIий доаллар, из моттиг цIийлуш а латтар.

- Фу даьд цигаI - хаьттар тIехьавоагIача Таьтас.

- БIехало царг теха хургйолаш я сона. КIеззига ког лаз, цигга когах цIий а даьннад, дIа-а бодаш бIехал а латт, - аьлар Лома.

- Жи, Iоха, дегIаца дохьаж кхастаргдоацаш, гонна магIа ворув дIаехка! - аьнна, Лом Iохарга ца хьежаш, кулгашца дIатетта из вожаваь, цIий хьаIувда эттар Таьта, чов яьча бат IотIа а йилла.

Лома ше ваггIача, юкъагIара тIехкар хьа а даьккха, эзза ворув дIайийхкар. Лоама, ужжамо моттигаш каст-каста нийслуш хиларах, дика ховр царна де дезар. ХIара хьаIайда цIий а тугаш а цIендаь Iокхувсаш, чов йола моттиг хобаяллалца хьаIайдар Таьтас, хуле дохьаж а хилда хьоца, ца хуле бIехдаь цIий хьа хIаьта а ма даргдий когахара, аьнна хеташ.

- Жи, - аьлар Таьтас, - чехка говра тIа а хай, хье ма водда Лоара йолча гIо, со а тIеххьа IовоагIа хьона!

ТIаккха Лома алча хьайоалаяь, из дIатIа а хайта, говр ма йоддара гIолахь, аьнна; Лом волавалийта, Бакъилга тIа а хайна, ше тIехьавахар.

Ломал хьалхаваьнна Лоарар коа Таьта кхаьчача, цIагIара арайоагIаш яр цIен-нана. Ди дика а дийца Таьта дIакоаваьлча, моаршал хаьтта: «ХIанз фу даьд цигаI Малав цамогарI» - яхаш, хаттараш де йолаелар из.

- Живари, Лоара, къамаьлаш де мукъа дац хьона вай, бIехало дохьаж техад…

ДIахо Таьтийга къамаьл ца дайташ, хаьттар Лоарас:

- ХьаннаI

- Лома!

Цу ханна Iокхаьча Лом а хьакоаваьлар. Цкъарчоа Лома хьатIаяда елар из. ТIаккха, йодашше цIогIа а даьнна: «Iаь, маьржа ГIайгIат-яI, иштта балийца даа дезаш хиннад-кх хьа ер дуне», - аьнна, цIагIа дIачу а яха, чехка хьаараера, бе йоаллаш топпара кхабилг а йолаш. Из Ломага хьакховдайир цо:

- Жи, чехка дIамала. ЦIий дота а, докъа а, коач а ца долийта молхаш я хьона уж! - аьнна.

Лома ши-кхо къург бир царех. Царна хьалхашка дукхагIа мала во хетар цунна уж.

- Ай, фуд Iа леладерI Хьай декъа эздел дита а дите, из кхычахьа лелоргда Iа, хьайна мел молалу дIамала! - тIачайхар Лоара.

Кхерар из Лома хIама хилар. ДукхагIа дагаяьллар ГIайгIат яр.

ЦIагIа дIачуедда хьаараера тIера дIакъайла шуша. Цу чу боккъал къаьгача хи чу лелар докхоргаш. Коа латта гIанд дIа а хьекха, аьлар Ломага:

- Iоха, мичахьа техай хьона царгI

Лома, Iо а ховш, дIахьекхар ког. Чов яьчара денз, гонга кхаччалца ност сийнъяла йолаеннаяр.

- Дика болх баьб цIий хьаIайда. Докхоргаш тIалохкаргда вай кога хIанз, - аьнна, Лоарас дIатIа-хийцар пхи-ялх цIиймерг. - Цкъа-дале, бIеха цIий хьаоз; шозлагIа, шоаш тIалетача чудоагIача хана а хьачудеча а, цIий дота ца долийта шодаш дIа а тох акхар. Уж дика хул цIийна, нагахьа дохьажо бIехдаьдале.

- Сихъенна со а хьувз йицъенна, - аьнна, тIа-йийрзар из Таьтийна, - хьо вий цIий хьаэзарI - вокхо ва аларга а ца хьежаш, аьлар: - Цаховш а Iа цIий хьаозаш къург баь хуле, цу юкъе дохьаж хилар бакъ ма дий. Из кхераме да. Волле, кхабилга чурча молхаех ши-кхо къург бе; зе вIалла дергдац хьона цар.

Таьтас Лоарас шийга яхар дир.

ТIалета докхоргаш цIий хьаувза доладелар. Диза даьннар кIаьда тух тIахьаьрце Iодожадора Лоарас. Тхьовре а хьаена, йокъ чуйолча пхьегIа чу дIачукхессе, цу чу корчадора. Докхорго цIий хьалтоссар. ЦIен-деннар хи шуша чу а кхоссаш, чакхбаьккхар Лоарас из болх.

Чехка чуяха, цхьаькха шуша а яхьаш араера.

- Ераш дог долчча, наькха тIа, латийта деза. Дохьажо толхадаь цIий дегIаца кхасташ хуле, акхар шоай шодаш дIатехача тоадала тарлу, тIаккха дега новкъа хургдац.

ДегIа тIара барзкъа дIадаккха во хеташ, Лом оза а венна, тхьоврачул а чIоагIагIа тIачайхар Лоара:

- Вала йисте, ма чIоагIа эхь даьттIа хьувз хьо!

Лома, коча улг-фетингаш хьа а даьста, коч тIе-хьашка йиллар. Докхоргаш дIатIа а хийца, кога даьр дир Лоарас цига а.

- ХIанз кхераме дац! - аьлар цо. - Ханнахьа цIий хьаозар дика даьд оаш. Дохьажо бIехдаь цIий дегIаца кхестадаларе, кхераме дар. Цига денз, йIайха ха ма йий ер, хьув ма кхийталахь. Ден-бус кхозза етача шурийла увтторгба Iа ког диъ-пхе денна. Кхы хIама эшац хьона, тIаккха дикагIа хургья чов.

Лоарийна баркал а аьнна, шоаш болхаш аьлар Лома:

- Тарлой нанайна дIа ма хайталаш ер, чIоагIа саготдергда цо!

ТIаккха нокхарий долча хьалбахар.

Шийга Лоарас аьннача тайпара, лерттIа дIахо дарба дир Лома кога. Цхьаккха хIама доацаш из бийрзар.

* * *

Цу шера къаьстта дикагIча оагIорахьа белгалваьлар ераш кхо новкъост. БIаьсти йолаелча гIоне, гуйре чуерззалца дукхача наха новкъостал дир цар, балхашка ухаш. Гуйре чуерзаяь яьлар. Наггахьа лоа дуллаш, каст-каста шийла йоачан хулаш, Iангахьа дIайийрза ха яр. Доахана а же а Iулаш цIагIа сайцадар. Йоачан йолча дийнахьа цIагIа а дуташ; нагахьа, малх хьежаш айденна ди нийсделча, арадоахар хьайбаш; хIаравар ше-шийчарга хьожаш. Цу деношка Лом цIагIа вацар, цхьацца эшача хIаманна Буро тIа ваха.

Ишттача дийнахьа; доакъарийна новкъостал а хург ма дарий, аьнна; жа арадаьхар ГIайгIата. Iуйре хоза а ма йий, дукха ца говш чу а ма йоагIаргйий со, аьнна; яй кийчъенна яхар из жа доажаде. ЮхегIолла хайра хIама яцар жена царг хьакха, йоачах гаьна ца доахаш, наха хьайбаш доажадеш кхоачаяь. Цу хана дика баьца тов хулаш моттигаш яр укхунна йовзаш, царех цаI йолча дигар цо жа.

Ди сайрангахьа лестача; цIаьхха мух баьнна; мичахьара йоагIа ца ховш, морхаш хьатIаяьхка; догIа а лоа а вIашагIъувш; елха йолаелар. Иштта хулар лоам хаоттама оамал. Чуя лаьрхIа цо Iолелхадича, дажа моттиг дика хиларах, жево Iодахка а ца тугаш, цун ханара саг хьувза бокъо йоацача тайпара сихо хьийза йIохьаенна, жа Iодоладенначул тIехьагIа паргIатта йоагIаш, делхача лайво а хьекхача михо а дикка шелйир ГIайгIат. Чукхачале кхы а шелъелар. ТIаккха, берашца духьалъенача Нувсайга жа дIачулахка а аьнна; сихха дIачуяха, ювргIаш тIа а теха; дIайхача цIагIа Iойижар.

Нувсайна ховра ший маьр-нана цхьа моллагIча гIулакха иштта цIагIа чуйодаргйоацилга. «Фухха дале а, лаьрххIа хIама да нанайна хиннар», - аьнна, цхьа бахьан бежкарт дIа а къайла, дIачуяхар Нувса.

- Фу даьд хьона, нана, фу юаргья IаI - яхаш, гонахьъяьлар нус.

- Дукха хIама даьдац, кIеззига шелъеннай. КIедж яккхийте шуреи сискала олги я Iа сона! - аьлар йоккхача сага.

Йоккха цIи йийза йоагача пишка тIа сиха шура а оттаяь, сискала олг а тесса, Нувсас аьлар:

- Нана, Iа кIеззига салоIашше; дIаяхь хьона кхалла хIама!

Шуро цу сахьате кIедж яьккхар. Газа даьтта а тесса, из Нувсас кийчъешше, олг хьадаьлар. ДIадихьа, хьалхашка шу Iо а оттадаь, цу тIа кхалла хIама оттайир несас.

- Дала йоахае са йиIиг, ма чехка а хьайзар-кх! - аьнна, хьалгIетта эзза шура а менна, гIалмакхий чаьца сискала олг а диа, - Дала хьай воIах ма хьегайойла хьо, хьайна мел лов цунца а яхийла! - аьнна, дIайижар ГIайгIат.

- Нана, со сайре лостаяь йоагIа вайна! Цхьа бер аз дIадуг, вож укх чу дут хьона, хьайна хIама эшаш хуле, хойтаргда Iа! - аьнна, араяьлар Нувса.

Сиха арара гIулакх а даьккха, чуйоагIашше фуалъяьха кIай хьажкIаш а яхьаш, ера Нувса. ЙIовхарашта дика хул аьнна хезадар цунна, уж кхийхкача цIагIа цар Iанарца садаьхача а, кIомма кийчъяь йиача а, цар чорпа мелча а. Ше хьачуйоалашше, дIатIаяха:

- Мишта хет хьона, нанаI - хаьттар Нувсас.

- Дукха хIама мича даьдар сона-м, шелъялар мара. ХIанз дикагIа хет.

- Со хьажкIаш кхаохка йоалл вайна! Пхьера фу ергья азI

- Сона моллагIа а башха яц. ДIа бераш а ма дий вайцига, лерттIа пхьор кийчде Iа!

- Даьтта хьекха чIаьпилг де аз, дуаргдий IаI - аьнна, дахчан таькх а ийца, араяьлар Нувса.

Цу бус саг а ванзар царцига. Ханнахьа хоза пхьор а диа, ца хьелуш, Iобийшар уж.

Ах бийса яьлча гIоне, наг-нагахьа кхайкаеш, сахиларга яьлар ГIайгIат. Iуйре а лостаяь, хIама кхаьлла баьлча, аьлар Нувсас:

- Нана, Лоара Iоехийта азI Цо, кхы деце а, хабар дийца а ерзаергьяр хьо!

Сагота хьувзар Нувса воI цIагIа воацаш, кIезиг-дукха унзаръяьннаяр кхы дIахо лазар кIоаргдалар кхераш.

- Дукха оарц а ца доаккхаш; дIара ши бер хьал а дахийте; кхы со могаш яц ала а дезац; нана кхайк хьога, аьле, Iоехийта!

- Долхаш шоаех саг кхете, нана могаш яц ма алалаш, - аьнна, Лоара Iоеха дахийтар Нувсас бераш.

Цу сахьате кхаьчар Лоара, духьалъяхача Нувсайга хаттараш а телаш: «Мичай ерI ХIанз фу даьд укхазаI» - яхаш. ХIама доккхадеш из йоландаь, мотт а хьалбаккхийта, Iохайна ягIар ГIайгIат, Лоара цIагIа чуяьлча.

- Маьрша йоагIийла хьо, са Лоара! - аьнна, хьалгIе-тта, духьалйолаелар ГIайгIат, кхайкае елча, халла са а теха.

Ше кхайкаелга ца хайта гIертар из. Моаршал юхадерзадаь, хаттараш телаш Iохайра Лоара. Къамаьла юкъе шозза а кхозза а кхайкайир ГIайгIат. ТIаккха дIатIа а йийрза аьлар Лоарас:

- Со хьачуяьннача хана а яр хьо кхайкае гIерташ, гIаьххьа саг кхайкаве бокъо йоацача тайпара хIанз а кхайкаю! Фу даьд цига, шелал кхетийтай-хьогI IаI - тIаккха эккхийта хаьттар: - Селхан жа арадаьхадарий оашI

Цунна хIаьта а ховргдоландаь, ГIайгIата аьлар:

- Даьхадар. Дукха гаьна-м яхаяцар со. Iуйре боккъал хоза ма ярий!

- Хайра хIама тIа ца ювхаш хьалъяха; шел-м, даьра, ялийтай! - аьлар Лоарас. - Мишта дар изI Цудухьа яьхад вай даьша: «Йийкха яр аьле кхоллар доацаш ма гIо, виза вар аьле кхаллар доацаш ма гIо». Цар яхар вай доре, атта а ма хургдар. Диц вай, лоацача хана оатто е а деле, дукхача хана халонга долх! Къамаьл тIе-хьагIа дергдолаш, хIанз хьога хьожаргда вай, - аьнна, букъ тIа лерг а дилла, ладийгIар Лоарас. ТIаккха, наькх тIа ла а дийгIа, аьлар:

- Шелал-м, даьра, кхетийтай! ЧIинжаргIа шедолг Iоена цунца ладийгIа, лерттIа хьожаргья со. Жи, дIохьа а дий, хьада цигара дулха даьтта!

Нувсас тхьовре пишка тIа оттадаь хинна даьтта хьа-дера. Дикка букъах чудуийташ даьтта хьекха, Нувсас дIохьадаь хьадена диалха дола исхали букъ тIа дIа-чIоагIдир батхарашца. Хьалхашкахьа а из дир. ТIаккха аьлар Лоарас:

- Дийнахьа кхозза из дарба а деш, хIама даале хьалха мел молалу газа шура а молаш, шелалах лора а луш, цхьа кIира даьккхача дикагIа хургья.

Iохайна хIама а кхаьлла, чуяха гIеттар Лоара. Ше йодаш аьлар:

- Сона дика йовз хьо! Цхьацца кулгаш ца дийттача Iергьяц! Араяьнна бIарга ма яйталахь, аз хьайга аьннача тайпара лора а лелахь!

Сарахьа Лоара юхаеча, тоъал нах бар ГIайгIатарга: цхьабараш саготала баьхка а, вожаш цунна дика магац аьнна хеза баьхка а. ГIайгIат йолчара нах хьалчу-Iочу а бахийта, аьлар Лоарас:

- ХIанз лерттIа хьожаргда вай!

ТIаккха дIатIаяха, букъ тIара коч хьалъай а яь, шедолг ший лерга тIа йилла, ладувгIа эттар, ГIайгIата букъ тIа дIатIаувттаеш. Хьалхашка а хьежа, юххера а аьлар:

- Дукха кхераме хIама дац, цига денз дикка дарба-м де деза!

ГIайгIатага Лоара хьежа яьлча, цига хинна нах хьачубаьхка, къамаьлаш дувцаш ераш багIаш, арара саг чукхайкар. ДIаараяьнна, чуенача Нувсас аьлар:

- Лоара, хьога геттара чехка Сихачарга хьалйола йоах!

Ше хьалгIоташше, Лоарас аьлар:

- ХIа! Нускал воI ве везаш дар цар, цу гIулакха кхайка хурб!

Лоара яха дукха ха ялале, тхьовра мо наIарга саг кхайкар. Малав хьажа дIаараяьнна Нувса чуера.

- Сихачоа кIаьнк ваьв! - аьлар цо.

Хьачу а вехийта, кхаъ баккха венача кIаьнка ахча делар ГIайгIата, шийна тIера лу аьнна.

- СагIа хилда, - аьлар кIаьнка.

Цу цIагIа мел вагIачо а аьлар ГIайгIатага: «Iайха лаьрхIачоа тIера сагIа хилда хьа».

ТIаккха ГIайгIата кIаьнкага аьлар:

- Кхы тIехьагIа хье из мо дола гIулакх кхайкаде веча, ара ца а соцаш, майрра хьачу а вай хьааргда Iа! Из дац, эхь хета дезаш. Наха кхаъ бола хIама хийцца дIахайта мара дезац! Цхьа саг тIакхетар доккха хIама да.

Шин-кхаь сага а делар кIаьнка, шоай йолча таронах, кхаъ баккхарах хIама. Бакъда ГIайгIат мо майрра каракховда низ бацар цар.

Йоккхача сага моаршал а аьнна, ваьча кIаьнка ловца а баьккха, чубахар хьаьший.

ШоллагIча дийнахьа делкъел тIехьа цIакхаьчар Ломар. Лом цIавоагIилга хайча, дог а чIехкаш, бIаргашка хий а увтташ, чIоагIа бочаяьнна хьайзар ГIайгIат. Нувсайга аьлар цо:

- Со могаш йоацилга Ломилга дIа ма хайталахь!

Дикка ха яр виIий-воIах даь-нанас иштта цIи ца йоаккха. ЗIамига волча хана, бочала оалар цо из.

- ХIанзехьа хьачу ма вайталахь из! Со-м мичай духьалъотталургйолаш а, йистхулалургйолаш а. Ер хиннадоад из, воккха хилча саг бера хьаькъал тIа вода яхилга, - яхаш, елхар ГIайгIат.

Тхьовре духьалдахача бераша дIахайтадар Лома нана могаш йоацилга. Духьала араяьнна Нувса бIаргаяйча, хетаделар Лома: «ВаллахIий, нана могаш-м яц!» - аьнна. Миччахьара из воагIаш хиларах, цунна дага а доагIаш, тахан мара ГIайгIат хьалха йоацаш араяьннаяцар Нувса, дукхагIа йолча хана ара ца йоалаш а Iара, маьр-нанна хьалхашка воIа духьалъяха во хеташ.

- Нанайна фу даьдI - хаьттар хьатIаэттача Лома.

- Дукха хIама даьдац, кIеззига йIовхараш хиннаяр цунна! Со юха араяллалца сабарделахь, хIамаш тIаюв-хаш йоаллар из, - аьнна, цIагIа дIачуяьлар Нувса.

Нус бIаргагушше, аьлар маьр-нанас:

- ХIанз кхы хIама новкъа дац, хьачувайта са кIаьнк!

- Лом, хьачувала! - аьнна, дIааракхайкар Нувса.

Чехка хьачуийккхар Лом.

- Моаршал хилда хьона, нана, - аьнна, тоIIаяь даь-нана мархIаеллар цо.

Букъ тIа кулг хьатIадиллача, хайра дарбан исхалеш хьоарчадаьлга. ХьалхагIа а нийсденнадар иззаморг цкъа-шозза. Цу хана, дукха ца говш, йийрзаяр ГIайгIат; цудухьа хIанз а из лазар, гаьна ца доалаш, дIакъастарг лаьр-хIар цо.

Даь-нана дIа а хийца, шорттига ше бена тIорми хьа а баьста, аьлар:

- Хьайла, аз хьайна фу енай!

ТIаккха хьалъяьккхар баьццарча даьре кхалнаьха аба. Лом дIайист а ца хулийташ, аьлар йоккхача сага:

- Нувсайна фу енай IаI

- Цкъа, аба тIа а йийхе, мишта тов хьажийта Iа вай! - аьлар Лома.

Исхалеш хьерчарах низткъала долашше, Лома болча тоама аба тIайийхар ГIайгIата. Из хоза а товра. Нувсас а Лома а ловцаш даьхар.

- Нувсайна Iайха енар хьахьокха! - аьлар ГIайгIата.

Шийна яхьачул хозагIа хетар цунна, Лома нанна хIама еча. Горахайна, тIорме чура аба яьр мо долча даьрех яь коч хьаяьккха, даь-наьнага дIаелар цо:

- Ер Нувсайна енай аз! - аьнна.

ДIаийца хьажа а хьежа, аьлар ГIайгIата, несийга коч дIа а кховдаеш:

- ДIатIаювха, ловца баккхийта!

Коч дIаийца, эгIа чу Iочу а яьнна, цаговш хьалчуера Нувса, геттара хоза товш ювхаш баьццара коч а йолаш. Из дIаюкъеелла йича мо, гIаьххьа а яр из.

ГIайгIата Нувсайна ловца баьккхар:

- Ираз долаш яхийла хьо, хьайна мел лов, Лома кIоригаш а хьесташ!

Лом эхь хийтта дIаараваьлар.

- Шоай нана шоашца а йолаш! - тIехьара тIатехар Нувсас.

* * *

Дийнахьа цкъа хьаяй Лоара а хьожаш, дарба деш яр ГIайгIат. КIира совгIа ха яр из могаш йоаца. Ма хетта лазаро дIахецацар, кIеззига кхайкайора, мотт хьал ца боаккхийташ южаш-гIотташ яр. Дагадоаллар коара де дезар, къаьстта, дIакъайла, чудаха деза нокхарий. Каст-каста Лома оалар цунга:

- Нана, Iа саготде йиш яц! Хьайна бакъахьа хетар хьа а оалаш, тхона цаховр хьа а хьехаш, хIанзчул тIехьагIа таккхалча ягIа мара езац хьа. Со а Нувса а хьожаргда эшачунга!

- Даьра, хов сона-м, кIаьнк, оаш хIама юкъагI-дутаргдоацилга! Дилла лийнна, Iомаенна хиларах, ягIа сатец-кх. Торкаде, хьаста бер-хIама даларе а; сакъер-дамегIа хургьяр!

Даха ахка геттара дика денадар нокхарашта. Шортта даа а дохка а модз даьккхадар, дебаш хьадувлаш нокхарий а совдаьннадар. Тахан дIаотто безараш ткъаь итт никх бар. Уж миссел дехка а дехкадар. Эца наIарга веначунга кхоккха никх а бохкаш, иштта дIадаьхадар цар совнагIдараш. Шеллуш латтар ара. Сихача боларах доагIача Iанга кийчлуш бар нах: дахча доаккхаш а, ара латтийса йол чуяхьаш а.

Лоа а делхаш, ди дар. Араваьнна; цу Iай дIахьажа везаргвоацаш; шелал, тIоадал тIагIоргйоацаш; дIакъайлар Лома нокхарий. Сарахьа из чувеча, ГIайгIата аьлар:

- Ма дика болх баьб Iа нокхарий дIакъайла, дагадоахкар сона уж! Ара ваьлла шелвенна а кIаьдвенна а хургва хьо, салаIа, паргIатвала! Хьаьша ва а тарлу. Ма дика болх ба уж каст-каста нийслуш, нах хьачу ца ухаре, дог даьттIа лерг ма варий укхаза-м!

ГIайгIат цамогаш хилча гIоне, шортта нах латтар царцига. Баьхке хоза хабараш дийце, ГIайгIатага къаьнара хIамаш дувцийте, цхьабараш тух-сискалах а кхийте, чуболхар.

Цу сарахьа, гIадж лайзза, Ковнаркъ вера ГIайгIат йолча.

- Моаршал хилда хьона, йоккха саг! ЭгIазъяхайий хьо, хьайга хьажа ца воагIаш, со гарахI ЦIагIарчарга-м оалар аз: жи шоай, хьажалаш, каст-каста гIолаш! Дика могаш а хиннавац со тIехьарча хана; тахан, гIойлегIа а хийтта, араваьннав.

- Даьллахь, воккха хьо ва везаш хIама ма дацар укхаза-м! Хьа къонгаш а несарий а ма ихабий! - аьнна, IонаIара тIехьашкаяьлар ГIайгIат.

Ковнаркъ Iохайра: «Пурам дац Iо ца хайча», - йоккхача сагага а аьнна. ГIайгIат а Iохайра, пишка юхера гударг наIаргахьа Iо а эза.

Ераш Iохайша боалашше арара чукхайкар:

- Чудахка мегаргдийI - аьнна.

- Мегаргда! - духьала йистхилар Ковнаркъ.

НаIара юхера дIахойоалаш, ГIайгIат хьалгIеттар. НиI дIайийлла, чубаьлар Къонхилги ЦIайлоами. Уж шаккхе зIамагIа вар Ковнаркъал. «Со сай цIагIа ва, магIадовла», аьлча, цар магIабовла а ца тига, цхьан сага Iохалла моттиг магIа а йита, Iохайра Ковнаркъ. Вожаш а Iохайшар, воккх-воккхагIвар магIа а волаш. Фусам-даьл хьаьший зIамагIа хинна магIабовла ца тигача, хьаьший сийна цаI Iохалла магIа моттиг мукъа ютар.

- Тхо-м ГIайгIатага фу хьал да хьажа даьхкадар, дукха а дагIаргдац! - аьнна, кIеззига къамаьлаш деш а баьгIа, - дика да гIойлегIа хинна, ГIайгIат, хьона Дала моаршал лулда! - аьнна, баха гIайттар хьаьший.

- Со а воагIа шуца! - аьнна, Ковнаркъ а гIеттар.

- Сабарде, хIама а кхаьлла гIоргда шо, Нувса юачунга хьожаш йоал! - духьалъяьлар ГIайгIат.

Цу ханна; чулатташ кIодари, сискали,гIалмакхий чайи дола оаркхув бе доаллаш; сайрдика йийца, чуваь-лар Лом.

- ХIанз-м хIаьта а йиш яц вайга хIама ца кхоаллаш даха, хьадувла! - аьнна, Iохайра Ковнаркъ.

ТIеххьа вожаш а хайшар.

Лома юа хIама Iооттайир.

- Дукха хьелургдац вай! - аьнна, бисмал дийшар Ковнаркъа.

- Оаш шоай паргIатта хIама даа, со эгIарча цIагIа Iочуйода! - аьнна, араяьлар ГIайгIат.

Хьаьшашца ягIача юкъа, шозза-кхозза кхайкаяьяр из. Цунна терко яьча Къонхилга аьлар:

- Чан даьтта дика хургдар ГIайгIата!

- Дала гешт долда цунна, ший воI Жабал дийна валаре, цо дахьарг ма дарий из, вай мичара лохаргда изI - аьлар Ковнаркъа, вела а къежа.

Цун дош чакхдоалашше, аьлар ЦIайлоама:

- Сона хов чарч йоахка моттиг. Цкъа Ломаца ваха хьажа а хьежа, шортта нах ийца хьал а даха, оаха яхьаргья уст мисселъяр!

Шунхой белабелар. Къонхилга аьлар:

- МоцагIа Жабала оарцагIа вахарех ма вий хьо. Хье ча е воде, цу хана мо юрт оарцагIа я езаргйоацаш харжалахь новкъостий!

- Новкъостий а ба эсала боацараш. Дала мукъа лой, кхоана денз цу балха оарцагIваргва со! - аьлар ЦIай-лоама.

Къамаьл дешше, хIама диа баьлар хьаьший. Цу ханна, сайрдика йийца, чуваьлар ГIайгIат миштай хьажа воагIа Аьлабоарз. Моаршал-хаттар даьлча, Къонхилга аьлар, ЦIайлоама дIатIа а вийрза:

- Фуд-малад хьажа ух, яхаш, хьа а ухаш; диззалца хIама а дуаш; чуихача доалаш дац бусулба наьха гIулакх. Юртархо мишта хила веза аьлча, сага цхьа хIама тIакхаьчача; ший тарлучох, вошал а новкъостал а деш хила веза. Тахан вайгара вошал эшаш болх ба акхарбар. Аз дувца ца дезаш, вайна массанена дика ховш да со фу ала гIерт. ХIанз вай фу дича бакъахьа да аьлча, ГIайгIат хьачу а йийха, массабараш болча дикадар ала деза, акхарна воаш кIордадар а ца кхераш. Дувца-м хьалхагIа а дийцад из, хIаьта а кердадоахаш хила деза.

ТIаккха пхьегIаш дIаэцаш воаллача Ломага аьлар:

- Хье ваьлча, ГIайгIат а хьаеха, хье а хьавола, де къамаьл да вай!

Хьаьший гIулакх даьлча, ваха, даь-нана хьайийхар Лома. ГIайгIат хьачуяьлар, ЦIайлоами Къонхилги ураайттар. Царга Iоховша а аьнна, ГIайгIат тхьовра ше яьгIача Iохайра. ТIаккха Къонхилга аьлар:

- Жабала кхоачарагIа нах укх чу ба: тайпан воккха-гIа вола Ковнаркъ, нана, воша, воI. Бакъ ма дий ер гIулакх шун бе доаллилга. Из наха дика хов.

ДIахо а маслахьат де воаллача сага де декхарийла дола къамаьл дир цо. Тхьовра денз а йист ца хулаш ваьгIача ЦIайлоама аьлар:

- Вайна массанена а хеза хила тарлу цхьа хIама дувцаргдар аз шоана. Цхьан замалахьа, къовсам баьнна ши саг вIашагIлетача, цаI вийнав. Венначун воI пхьа леха тIехьаваьлча, цу мехкара дIа а ваха, гаьнна кхычахьа, лаха хала хургдолча ваха хайнав саг вийнар. Дукха къахьийга, юххера а вола моттиг хайна, дов де лаьрхIа, бус нах бувшача хана, кIийленна вахав венначун воI. Шоаш бувшача хана, саг вийначо аьннад: «Жи, сесаг, гIайбаш овттадий кораш а, ювргIаш эхке ниI а дIакъовла, пхо чакхбаргбоацаш». Сесага аьннад: «Мала вар кхер хьо укхаза. Дукха ха ма яьннайий из гIулакх хинна, хьогге дицденна хургда из царна, хьай паргIатта Iовижа мара везац». Мара аьннад: «Вай довхой эздий, денал долаш нах ба, миччахьа баха-бахка а, дов де а, шоашта даьр цIадахьа а вIаштIехьа даргдолаш. Вуй-воале а, вайга эздел хила деза, аз хьайга яхар де Iа». Сесага, ца йоалаш, мара яхар даьд. Из къамаьл а хозаш, уж бийшача дов де лаьрхIа корага латтача чIирхочо, маьречо лело хоза гIулакхи эздели бахьан долаш, дог кIаьд а денна, ше лаьрхIар дита а дита, дIачуйистхинна аьннад: «Тахан-тховсара денз тха герзах мукъа ва хьо, тхогара кхерам а бац хьона. Iа вийна сай да, Даьла духьа къинтIера а ваьнна, аз вут хьона». Иштта пхьа а бита цIавахав воI. Цу тайпара дукха нийслуш хиннай моттигаш, шо а хила деза ишттача нахах тара! - аьнна, къамаьл даь ваьлар ЦIайлоам.

ТIаккха Ковнаркъа шорттига аьлар:

- Даьла раьза хургволаш, наха а товр хургдолаш, дика къамаьл да оаш дер. Даьра, хац сона-м шуга фу аргда а… - аьнна, дог а ийша, къамаьл дIахо ца дулуш сецар.

- ЛадувгIа догдоагIаш а кIаьда-мерза а хулар хьа къамаьл, йистхилал вайна! - аьнна, ГIайгIата тIабийр-зар хьаьший.

Цар фу йоах дика кхетадаьча ГIайгIата, тоъал сабар а даь, Ковнаркъах цIи а кхоабаш, аьлар:

- ВоккхагIвар волча-м са йистхила бокъо а яцар. ХIаьта а, шоана селла ловндаь, цхьа-ши дош аргда аз. Шоана ма мотталда, сай воIа дикадар хилча, сона во хет. МалагIа нана хургья дезалхочоа къематдийнахьа дикадар хилча бакъахьа ца хеташI Даьра, хов сона-м; къинтIера а даьнна, из витача дезагIа долга. Бакъда, бехк-гунахьа доацаш, дуне даа хьогаш Iаьхарта ваха… - «сай цаI мара воаца воI» ала еннаяр из, Аьлабоарза новкъа хилар кхераш, - сай кIаьнк дагавехача, сатохалац-кх! - аьлар ГIайгIата. ДIахо, дега тIа кулг а дилла, тIатехар: - Дулха ма дий ер, укхо а де тигац яхар!

КIеззига уйла а яь, тIаккха чIоагIо аьлар:

- Вай, даьра, цкъарчоа-м Лома ше къонах волга а визза даь воI волга а дIахайтаргда! - цигга йийлха а йийлха, эгIа цIагIа Iочуяьлар.

ГIулакх даьча Лома баркал аьнна; уйча баьнна ГIайгIатага йист а хинна; сагот ма делахь, дикагIа хургья хьо, йIовхараш мара яц уж-м, аьнна; баха арабаьлар хьаьший. Шоаш накъабаха араваьннача Ломаца сецар ЦIайлоам; новкъосташка, со дIатIехьакхув шоана, аьнна. Ше лаьрхIар дIа а дийца, Ломага цо аьлар:

- Кхоана ди айлушше, со хьалнаIарга воагIа хьона, кийча хилалахь хьай алчаца! Кхы сага хайта а дезац, цкъа ча улла моттиг халцца, оарц даьккха болх бергбац вай.

ЦIайлоам наIар тIа вайта во хеташ, Iурре кийчвенна, шоаш бахача гIолла баха безашше, IонаIарга вахар Лом. Ер Iокхоачашше, вож хьаараваьлар.

Болхаш аьлар ЦIайлоама:

- Тхьовра хьалха аькхе лелача хана, тоъал моттигаш йовзар сона, чарча Iа даккха ювша тоам бола хьагIараш а йолаш. ХIанз-м царех фу хинна хургда хац сона, цига гIолла а хьожаргда вай!

Тхо бIаь-ерда оала элгац дагIача гIолла Эса чу IокIал а баьнна, хи чуда хьалбахар ЦIайлоамар. Дикка лакхе хьалвахача, геттара готтлора Эса. ВIашагIкхета мо шоайла гарга дар дехьари сехьари лоамаш. Наг-нагахьа царна юкъегIолла, шинна оагIорахьара хьачуухаш, хи тоатолаш хулар. ЦIаьхха, лакхера цхьа хIама Iохаьрцача мо, тата хилар. Боккхача хена юххе дIа а этта, ЦIайлоама аьлар:

- Укх хена юхе хьаотта, Лом, токхам хила тарлу! Лакхе гIолла додача моллагIча аькхан ког дIакхийтта кхера чухохкабеннаб, из чакхдаллалца лора ца лойя, кIалдахьа а цу токхамо лозаде а тарлу вай!

Тата чIоагIделар. Ераш тIехьашка лаьттача хена тIаетталуш; кхертIой, гIум, таш а вIашагIъувш йола хIама хена соммала тIехьашка сецар. ДукхагIъяр, дехьа-сехьа гIолла IотIех а яьнна, шийна духьалнийсденнар хьор кIал а хьош, хьалха Iотокха а деш; юхе IодоагIача хилга чу Iочукхийтар, сунт хинна дIа а отташ. Сунто IотIех ца доалийташ, хих Iамилг хилар. Цунца хьалнийс ма деллинге а, хий дехьа-сехьа Iоъаха а доладенна, духьалара хIамаш Iо а кхухьаш, Iамилг тIехбахар. ТIехьашка лаьтта хи боккха хиларах, акхарна токхамо хIама динзар. ЦIайлоама аьлар:

- Гой, дIа бода кхерий чулегадаь хьагI; тенна бодж а я; дарба-м цунах а хургдар! Iа топ нийсса ма тохарий, чубайтал из!

Кхы юкъ ца йоаккхаш, Лома топ яллийтар. Хьаллара хьагI, тоссабелча мо, чубера. Хаьда боацаш, лайжано бар из шув. Гаьнабалале, хьаягIача чхара тIа а кхийтта, кIалтIабувлаш, акхарна гаьна боаццаш Iобе-жар хьагI.

ЦIайлоама аьлар новкъостага:

- ХIанз а токхам хила тарлу, меттахьара ма валалахь, цкъа фу хул халцца!

Тхьовра мо чIоагIа доацаш; дехьара а сехьара а кхертIой, кхыйола хIамаш Iочу а тийкха; тата дижар.

- ХIанз бежа урс хьокхаргда вай! - аьнна, бетталуш уллача хьагIа дIатIа а ваха, юкъагIара хьаяьккха, шалта хьекхар ЦIайлоама. Цхьатарра баьде цIий Iохьийдар бежах.

- ЦIий баьде хилар берста хилара белгало я, укх хана тоаденна хул хьагIаш, - аьлар ЦIайлоама. - Вай, ца хьелуш, юха а доагIаргда; ер укхаза аллийта, воаш денача гIулакхага хьожаргда вай. ЮхадоагIаш, айбаь е токхабаь Iохьоргба. Цигара, говра тIа а билла, цIа-гIоргда.

Говраш Эса атагIа йитаяр цар.

Чарч ядаш хургья, аьнна хеташ йола цаI а шиъ а моттиг нийсъелар. Юххера, цхьа моттиг белгал а яь, хаьдда цу чу маIа ча хургхиларах тийша а тийша; кхоана кхы а нах боалабеш, ханнахьа хьалдоагIаргда вай, аьнна; цIабаха баьлар ЦIайлоамар.

Халла хьагI а бахьаш Iоъарабаьхка, ераш из тIабилла белча, аькхан хьаж кхийтта говраш корзагIъяьнна хьайзар, къахка гIерташ. ЦIайлоама, цхьа говр Ломага хьа а лацийта, хьагIан къамаргах даьккха цIий мерех хьекхар цхьаннена. Из йижар. Иштта шоллагIъяр а тейир. ТIаккха, цхьан говра бодж IотIайилла, Iойожаргйоацаш чIоагIъяь, цIенгахьа бийрзар.

ЦIакхаьча хьагI тула а баь, чураш хьахийцача; кхаь-биъ пIелгаца мухь уллар гийга тIа. Жамараш доахка моттиг бIарчча махьара гурмат яр, юкъе зIамига хеташ жамараш долаш. Из шийна бIаргадайча, тулабеш воаллачо аьлар:

- Цудухьа оала хургда-кх, махьара юкъе жим мо воаллалга да хьа!

ГIайгIат йолча баьхка тоъал нах бар. Кхаэлла кхехкадаь, хьалтIами кIома берхIеи даь, даийтар хьаьшашка хьагIан дулх. Чуводаш ЦIайлоама аьлар ГIайгIатага:

- Хьонка берхIаца хьагIан дулх дуаш, цун даьтта чутессаш газан шура а мелаш, дарба дергда Iа хьайна. Из кхоачадалале, оаха кхы а бахьаргба хьагI, тIаккха лерттIа ерзаргья хьо!

Шоаш ча е лаьрхIалга хайташ дацар цар цунна, е кхоана хайта лаьрхIа а бацар. ХIана аьлча ГIайгIат духьалъяргьяр Лом чана духьала ца вахийта, яла кийча а хургьяр. Цунна дика ховра ча мел низ болаш я а, цунцара бегаш во болга а.

ГIайгIат йовзача ЦIайлоама; цкъа дер даь даллалца; хIама хойтаргдац вай, аьнна; тоIадаь дитар из.

ДIаарабаьлча, дIадийцар ЦIайлоама шоаш де лаьрхIар. Акхарца бахка безам бараш дукха хилар.

- Юрт яха езаш болх бац из, шоайла дага а даьле, цхьа кIеззига кагий нах хьалдувла. Хала моттиг я оаха лехар; нагахьа юй, хьалтIаяккха а цIая а ма езий из. ТIем тIа долхаш мо, оарц даьккха гIоргдац вай. Тхо: Къонхилг, Лом, ЦIокъ, Таьта, со - Iуйранна Эса йисте шуга хьежаргда, цига вIашагIкхийтта, хьалхогIоргда вай! - аьлар ЦIайлоама.

Ча ер мел хала а кхераме а гIулакх да ховча юрта боккхагIаша, шоайла дага а баьнна, шоллагIча дийнахьа ханнахьа ЦIайлоамарна тIехьа хьалвахийтар цхьа ткъаьх саг. Йиллача метте вIашагI а кхийтта, мел бохалу говрашца а баха, дIахо гIаш урагIбахар дарбанна ча е болхараш.

Селхан белгалъяьча моттиге хьалкхаьчар чарахьий. ХьагIара къорга юххе паргIатта лелалургволаш баламг бар. Бакъда, из болча кхаччалца IокIалваха веза моттиг цига Iокхача а тIавала а хала долаш ира яр, ча а йохаялар тамаш йолаш.

Юхе багIача боккхача хена цхьа ткъовро, урагIа а ца йодаш, духхьала хьагIара гаьнна дIатIехйоалаш, дIаяха яр. Баламга тIа цу ткъовронгара кхо пхьагIат гаргга хургьяр. ЦIайлоама аьлар:

- Ер ткъовро аьттув болаш нийсъеннай вайна, укхох дIатеха ши муш Iочуолла баламга тIа кхаччалца. Хена дехьеи сехьеи чIоаггIа гаьнех дIа а бийхке, шиш-ша муш кхы а Iобилла. Хийцца ши саг лелалургволаш ба Iоара баламг, цудухьа ши саг вахийтача бакъахьа ва вай чана дов де.

ХIаравар ше-ше аьнна хьайзача, Лома аьлар:

- Из кхераме а хала а болх ба. Да ца вийлхача дакъах саг вийлхавац, яьхад вай даьша. Цудухьа хьалхагIа со гIоргва. Шух эшар ЦIайлоама аьнн-аьннар IотIавоа-гIаргва!

ТIаккха ЦIокъеи Таьтаси, цхьанне оалаш мо, аьлар:

- ХьалхагIа чана дов де тхо шиъ гIоргва!

- Со укхаза волаш, сага бокъо яц цига ваха! - аьнна, Лом духьалваьлар.

- Нагахьа тхо шиъ хьалхагIа ца воде, укхазара чудахачул тIехьагIа, кхы дийна йоаккхача хана хьоца гIулакх хург ма дац тха шинне! - аьлар вокхар.

ХьалбоагIаш шоайла дийцадар цу шинне; цхьаккха дирах, Лом чана духьалвахийта йиш яц, цунна хIама хуле, кегалу ГIайгIатар гIулакх, яхаш.

Цигга ЦIайлоам юкъевелар:

- Шо кхоккхе бакълув! Бакъда, вай хIанз фу дергда аьлча, оаш яхар ца деш, нийсагIдар дергда. Кхадж тохаргба. Кхажо воаваьр Дала воаваьв, яьхад даьша. Кхадж бенар гIоргва шух, - аьнна, дIоахала бе-бе кхо цIагарг хьабе а делла, хьадувла, хьадаккха! - аьлар цо. Аз-аз доаккх, тхо мегаций, яхаш; раьза боацаш чугIертараш а бар.

Царга ЦIайлоама аьлар:

- Даьра, мег! ГIайгIата Ломал хIамма а хийрагIа лоархIаш вац ЦIокъи Таьтеи, цудухьа кхадж укх кхаьнне боаккхаргба. Сага новкъа хила дезаш дац. Шо юхадовла! - аьнна, дIакховдадир кхажаш бедоахка кулг.

Бисмал даьккха, ЦIокъа хьалбаьккхар цаI; иштта Таьтас а. КхоалагIбар ЦIайлоама Ломага дIабелар. Таьтас баьккхар бIаьхагIа хилар, шоллагIа ЦIокъа баь-ккхар бар. Эша кхоачам хьаийца, Таьтеи ЦIокъи IокIалваха кийчвалар. ЦIайлоама аьлар, шув йистера дикка хьахобагIа хи дIа а хьекха:

- Лакхе бусачар массане топаш цу кIал Iооттае. Уж бейоахкаш хилча, араийккха ча яйча, ше фу леладу ца ховш, тIера топ Iочутохе а хац, тIаккха кIалхарчарна кхетар кхерам ба. Чана юхе ЦIокъи Таьтеи волаш, вайх сага топ тоха йиш яц. Нагахьа мо лохе новкъостал эше, аз аьнн-аьннар IокIал а водаш, кIалхарчарна гIо дергда!

Ше хьабоасталургбоацаш, эшшача хьабаккха атта хургболаш, юкъах дIатеха муш новкъосташа хьа а лаьца, Iочуволавелар Таьта, ча IокIалйийнна хила тарлуча, такилг мо ирача моттиге гIолла. ТIеххьа ЦIокъ вахар.

Баламг хьацIенбаь, тешшаме дIаотта моттиг кийчъяь баьлча; аьлар Таьтас:

- Аз, духьалара лоа дIа а даьккха, хьагIар хьамукъайоаккхаргья. Iа топ нийсагIа ма тохий, хIа аьнна ча гушше, дов дергда Iа, сайна могар аз а дергда!

Тоха а тохар ЦIокъа нийсса. Цхьа Лом дIаваьлча, цу чукхестача вацар цул нийссагIа топ тохаш.

Къорг хьамукъаяьнна, хьагIара чу сердал чукхийтар. Улла ча; цу балха раьза йоацаш; цIаьхха хьагIар сийрдаяларах унзаръяьнна, бIаргаш а детташ; хьаурахайра. ЦIокъа; меттахьа хийла хьо, аьнна; топ техар. Ча ше уллачара хьатоссаелар. ЦIаькха а техар цо. ТIаккха Таьтас а техар. Цу ханна, мичара кхет ца ховш, лакхера лоа чукхийтар; укх шиннена а хьаараийккхача чана а IотIадо-жаш. ЙоагIа ча яйча, тIехьашкахьа а лийлха, цхьатарра топаш техар акхар. ЦIокъа топ харц хилар: IотIадежача лайво новкъарло яь хила тарлора. ХIаьта Таьтийяр яьлар, бакъда меттахьа кхетанзар. Ца йоалаш йиса поатрон хьаяккха лаьрхIа, ЦIокъа чаккхам хьалъэзача, поатрон хьалъяланзар. Цу ханна чаво юхьа тIа тIоамар Iохьакха дIа а лаьца, шийна дIакIалкхессар ЦIокъ. ТIаккха Таьтас, тIатоIIаяь, топ техар чана. ХIа аьнна шийна кхеташше; во Iимадаш яь хьатIакхайда; оззаяь бера топ дIаяьккха; лосттаяь, ахка яхийтар чаво. Таьта, хаьнара хьаяьккха моакхаза тепча теха, тIехьаш-катеIар шалта яккха лаьрхIа. Из хьалъяккха кхелехь, укхун аьтта пхьарс дIабага а белла, из каг а беш, ЦIокъа юххе шийна дIакIалкхессар чаво Таьта.

Из сурт гуш, фу дергда ца ховш, корзагIбаьнна хьувзар лакхербараш. ЦIайлоама амарга а ца хьежаш; Лом; хенах ягIача ткъоврон тIагIолла дIа а ваха; нах кIалбехка, дIа-хьа хьежаш, бирсъенна латтача чан юкъ кагье лаьрхIа IотIатоссавелар. Ча вIашкаяхар, кIалбоах-качарна кит IотIа а таIаш. Ше латтачара хьалхотоссавенна, говра мо IотIахайна, хаьнагIара шалта хьа а яьккха, дIахьалхашкатеIар. Къамаргах хьакха лаьрхIа укхо хьалтIаоттаешше, из хайра хоадае кхеле, юхакхайда гонна лохегIолла аьтта ност хьа а лаьца хьалоставир чаво Лом. IокIалволла лаьрхIа хургдар цо из. Аькхо ше хьалхашкавоаккхашше, мукъа ког лаьттах IотоIабаь; аьрда кулгаца цун аьтта лерг лаьца; ший болча низаца; керта юккъе хийла хьо, аьнна; шалта техар Лома. Чаво корта лостабаь бале а, е шалта гоалъяьнна яле а, укхо лаьрхIача а ца кхеташ, чан аьрда лерг дIадахийтар шалто. Цу хана чана бага ност а йоаллаш, ший аьрда бе чана аьтта лерг а доаллаш, наггахьа аьрда ког лаьттах Iо мара ца хьокхалуш, цун кертах Iоуллар Лом. Чана лерг хьатIаэза; аьрда ког IотоIабаь, Iоттарах бехк ма биллалахь, аьнна; фоартаца хьал къамарге шалта дIачуIеттар Лома; мукъар тIа кхаччалца чуйохийташ. Къовсам баьнна, шалташ яьха, нах латаш хилча; тоха мара, Iотта бокъо яцар; Iеттача эсала а лоархIар. Из лерхIам чанца лелабе Лом мукъа мича вар. Цудухьа дар Лома, бехк ма биллалахь яхар. Тхьовра хиннар хIама доацаш, мухь баьлар чанга. Цу ханна Лом вежар. Чан юхера дIаховала дага; ши кулги аьрда коги Iо а тоIабаь, тIехьашкатоссалушше; шув гаьна цахиларах; ахка вахар.

Цу дерригнена дукха ха йовнзар. КорзагIбаьнна, кIалбовла гIертача нахага цIогIа техар ЦIайлоама; юхадовла, аьнна. Цигга ше Iогора а хайна; къамаргах дIаухаш цIий кIедж а йолаш (шалто цIе миа лаьца хила мегаш дар цун, юкъ а гIаьхьа хургйолаш яцар); тIодаш тIа ягIача чана, хьожа а яь, кертах топ техар ЦIайлоама.

Ча ежар. Цу юкъа чана кIалхара мушаца хьаара а текха, бIаргашта гуш хIама а доацаш, яьккха бе шалта йоаллаш, довна дакъа лаца велча, чанца латаш воаллачоа ше зе дар кхераш, латташ ЦIокъ а вар. ДIакIалкхоссача хана пхьарс кагбаь а, кIалвоаллаш тIоамараш тIайийтта хиларах кхетам чу воацаш, чан биъ кога юкъе уллаш Таьта а вар.

Ше вагIачара хьа а гIетта, аьлар ЦIайлоама:

- Жи, IокIаллийлхе вай новкъостий хьалтIабаха; яланза яле, чана урс а хьакха!

Мушашца а ткъоврон тIара Iочутувсалуш а, кагий нах IокIаллийлхар. Ча саувзаш уллар. Цхьанне; ГIай-гIата дарбанна хийла хьо, аьнна; цунна шалта хьекхар. Цхьаболчар ЦIокъи Таьтеи хьалтIабаьхар; вожаш, мушаш а хийтта, Лом волча кIалбаьлар. Чуваха шув ира боацаш лоажато хиларах а, кIоарга цахиларах а, дукха хIама даьдацар Лома, кIеззига аьрда кулга пIелгаш лозадар мара. Бакъда чан багабаьлла ког дикка лозабаьчоа тара бар. ЦIайлоама аьлар:

- Лозабаь нах а ийца, цхьабараш чехка цIагIоргба! Вайгахьа хьалластача кхаччалца, доарахой ийца болхачарца Iо а ваха, Къонхилг Хьарпа гIоргва ЛорхI воалаве. Цунца цхьаькха новкъост а хургва, уллув тесса говр а йолаш, нагахьа лор воагIаш хуле, тIаховргволаш. Оаха, дисачар, ча хьалтIа а яьккха, IоцIаяхьаргья. Дукха зурма-фата ца деш; таIIе Аьлабоарз волча чубиге; вай доагIаш цIагIа вацар из, селхан Буро тIа ваха, цIакхаьча хила мег; Лоара Iо а йийхе; гIулакх а дарба а де доарахошта! Укх сурте ГIайгIата бIарга-байта йиш яц ераш!

Хьокхел сомагIа пхаьн гаьнаш а легаяь, Iотокхаеш аттагIа хургйолаш лаьттагахьара ткъовронаш дIаяьха шаьр а яь, хIаранена цхьацца лозаваь саг дIатIавилла, унахо цхьаццане хьа а лоацаш, шинне хьалхашкара га Iо а увзаеш, говраш йолча кхаччалца Iо а баха, цигара доарахой говрашта тIа а ховшабаь, болабелар цIабол-хараш. Царна тIеххьа Хьарпа болхараш а бахар.

Эса-атагIа Iоъара ма баьллинге, малхбоаленгахьа урагIбахар цIаболхараш. Хьарпа болхараш, Аьга-Кхале гIолла тIа а баьнна, Лейме гIолла урагIбахар.

Шера чухьа ди лоаца дола ха яр из, чехка чубузар малх. Делкъа ха хулаш латтар, Хьарпа болхачар бахьа безар тоъал бIаьха никъ бар. СалоIама долча гIулакха-м паргIатта ваха мара везацар, садайнача бийса а йоа-ккхаш. Миччахьа вессача а веза хьаьша ваь тIаэцарг-вар, цу сага ханага хьежжа доагIа гIулакх а дергдар. Акхар хьор сагота гIулакх ма дарий, цудухьа ма хулла сиха водар Къонхилг ший новкъостаца.

Малх чубизале хьалхха, Хьарпа ЛорхIа наIарга кхаь-чар Къонхилгар. Уйча ер дIачуваьлча, ЛорхI волча вена виъ-пхи саг вагIар, дIачуваха унахо ва йоахар цар. Укхо дIадийцар ше леладер. КIалбагIачар аьлар:

- Из хьаараваьлча, дIачувахе хьай лоткъам дIабе лорага, тхабар низткъала болх бац, из цIавеча юхадаьхкача мегаргдолаш а да тха гIулакх. Хьоца из воа-гIаш хуле; оаха аргда; тхо чугIоргда, хьаьший гIулакх де.

Унахоша хоза къамаьл даь; чувахар а хьаараваьнна; ер дIачу ца вахача Iанне уйча багIараш ца Iийна; чува мегаргвий, аьнна; дIачуваьлар Къонхилг. Цкъарчоа из дарбанна вена унахо ва мотташ; мегаргва, аьнна; гIаьх-хьа моаршал хаьттар ЛорхIа. ЦIаьхха, хьахьежа хьаь-ша вайза ура а ийккха; хьатIавена мархIакхийтта; фуд-малад хаьттар. Ше бена никъ Кхонхилга дIабий-цача:

- Цкъа унахошка дIайистхургва со; царна новкъа ца хуле, кхы хье а ца луш, гIоргва-кх вай шиъ. Iа хьабувцар-м чIоагIа болх ма бий, сов чехка ваха везаш! - аьлар фусам-дас.

НиI йийлла ЛорхI арахьожашше, уйча багIачар, из дIайист а хилале:

- Тхона цхьаккха хIама новкъа дац, хьаьший гIулакх де, хьо цIавечахьа цхьа дегIар дергда вай! - аьлар.

- Дала аьннадале! - аьнна, уйча гIолла Iоваха, цхьан цIагIа дIайист а хинна, юха хьалвена эша хIама а молха а хьаэца эттача, ЛорхIа хаьттар Къонхилгага:

- Ай, чанах фу хилар тIаккхаI

- E-м, даьра, йийра!

Ераш дIаарабаьлча, нувр тилла, хьаэза латтар ЛорхIа говр. Къонхилга аьлар:

- Хьайяр цIагIа йита, хьо Iовига оаха уллувтесса говр йоалаяьй, цIава а хургья иштта.

- СовнагIа шо Iо-хьал хIана кхестадуI - аьнна, ший говра тIахайра ЛорхI.

Шоаш новкъа баьлча, Къонхилгага аьлар ЛорхIа, ше тIавагIача говрах:

- ДагайоагIий хьона ерI

- Тара хет, дика дага-м ягIац.

- Со иштта Лом яха кIаьнк говро чутеха корта лозабаь Iа цига вигача хана, цун даь-вошас Аьлабоарза кIаьнка тIера сона енна бакъилг я-кх ер!

- Даьллахь, ма говр я, укхох-м ды ма хиннабий!

- Хиннаб, бакъилг йолаш а яцар ер-м эсала! - аьнна, гош тоIабир ЛорхIа. Говро болар сихдир.

- Эсала хиннаяларе-м, совгIата а отторг мича яр из! - ЛорхIа къамаьл чIоагIдир Къонхилга.

Доарахой ийца болхараш IоцIакхаьчача, ЦIайлоама аьннача тайпара, Аьлабоарзарцига бахар. Из; хIаьтта чу а кхаьча, цIагIа вар. Акхар фу леладу хайча; цIагIарчарга, садоаллача сага хIама ма хайталаш, аьнна; ше ма водда Лоара йолча вахар.

НаIар тIа саг кхайк аьнна хьаараяьннача Лоарийга, аьлар цо:

- ЦIагIа дIа а аьле, хьай кхоачамца хьаараяла, тхацига даха деза вай!

- Ва Даьла! ХIанз фу даь дола цига! - аьнна, цIагIа дIачуяха, сихха хаьн уллаш боккха тIорми а болаш, хьаараяьлар Лоара.

Ма болхха, хьалха Аьлабоарзи тIехьа Лоараи йолаш, даггара из къамаьл де елча, вокхо сиха водаш тIехьа ца кхуйташ, кхы къамаьл де Лоарий вIаштIехьа ца доалаш, Аьлабоарзарга кхаьчар уж. Унахой бIарга-байча, мухь теха йийлхар Лоара. Уж бар цу юрта эггара укхунна дукхагIа беза кIаьнкаш. ТIаккха; Дала ма яккха со, велхаш латтача ва укхаза, аьнна; тIорми хьа а баьста, молхаш молайир унахошта.

- Ча, жIали, цогал, иштта цар фу-тайпах дола хьайбаш царгех дохьаж доаллаш да. Цар хоадаваь саг хьаькъала талха тарлу, цунна духьала я уж, - йоахар цо. - Човнаш цIенъе еза акхар, кхозза а пхезза а юлаш, дуккха морз а да вайна, шортта ета шура а я!

Кагийча наха новкъостал а деш, дегIо ма лов кийчдаьча цIенача морзаца доарахой човнаш йилар Лоарас. ТIаккха, дуача боараме чам кийчбеш тух тесса, кисе герми а хьокхаш, чов кIоарга йолча говра мерзех яь герми а хьокхаш, кхозза-диазза кхы а йилар. ТIаккха, ЦIокъ аркъало Iо а хоаваь, юхьа тIара Iотекхаргйоацаш корта тIехьашкахьа а биллийта, юхьмараш тIа ета шура йиллар. ТIера из Iояхача метте, кердаяр IотIа а юллаш, цаI вагIар. Цул тIехьагIа етача шурийла оттайир Таьтийи Ломеи човнаш яь маьженаш.

Баге вIашка ца юллаш, унахошта шоашта а царга хьожачарна а хьехар деш, дег чура шийна хов дарба деш, яр Лоара.

ЦIайлоама кулгал а деш, чехка лакхе ча хьалтIаяьк-кхар юхебисараша. Iояхьача хана цIока а дулх а толхоргдоацаш гаьнашта тIа а йилла, ча а ийца, цIенгахьа бахар чарахьий. Болхашше, ЦIайлоамарга ча Iо а йилла, доарахоех фу хиннад хьажа бахар уж. Цига фуд-малад а хайна, кагегIбараш ча тулае юхабахар.

Лом IотIакхоссавенна цун ши ког тIакхийттача метте, юкъа тIа доккхий Iаьржа кIаьдаш доахкар чана. ДIахо пхорагIеи урагIеи букъ хотталучара «вордингаш» мета-гIаръяьннаяр. Гуш дар чана юкъ кагьяь хинналга. Ча цхьалхаяьккха, пхьор а диа, Аьлабоарзарга баха, унахошка фу хьал да а хьажа, кагий нах чубахар.

Доарахой, човнаш тхьайса лаьттачара сома а яьнна, кIезига саготдеш бар. Геттара сагота хьайзачунга, молха молийтар Лоарас. Дикка ха яллалца, лазар ца деш соцар чов. Кхы а молха езаш унахо хьайзача, Лоарас оалар:

- Дукха мийлача дика яц, зе де тарлу акхар. Ераш сона еннар, Буро тIа воккха лор а волаш, саг вар. Цо аьлар: «Унахо геттара лазара са ца тохалуш хьайзача мара ма молаелаш, дукха мийлача дега дика яц уж».

Молхаш а менна лазар дижача гIолла, Лома аьлар даь-вешийга:

- Тховсара ца хой а, е кхоана е ломма цIагIарчарна дIаханза Iергдац ер. Тхо гIойленагIа а хиннадар, цудухьа долчча тайпара хайтача фу дар-хьогII Цкъара, тхо мичад ца ховш саготдеши, хайча цIаькхеи - шозза цатоам бе лацар тхона. Укхул а доккхагIдараш царна дуккха тIаийттад. Тхьовра оаха кхаьнне дийцадар тхоайла; цIагIа хайтача бакъахьа дар, яхаш.

Аьлабоарз а ЦIайлоам а раьза хинна; доарахой цIагIа дар долчча тайпара дIадувца а; цхьацца-шишша цIагIара саг хьавоалаваь, хьажийта а лаьрхIар акхар.

ЧIоагIа сагота хьувзар ГIайгIатар, Лом чу ца воагIаш. Из мичав хацар царна. Йоккхача сага аьлар Нувсайга:

- Фу дар-хьогI со, сайца цхьа бер а ийца, Аьлабоарз волча яхачаI

- Нана, хьо могаш а яц; шелал кхетийте дика хургьяц хьона! ЧувоагIаргва из; цаI ваханза ца воале, со гIоргья; сайца бер а даьккха! - аьлар Нувсас.

Цу ханна:

- Нана, цIагIа дий шоI - аьнна, ниI йийлла, сайрдика а йийца, чуваьлар Аьлабоарз.

Нийсса ура а этта: «Iоха, кIаьнк», - аьнна, ГIайгIат Iохайра. Нувса IонаIара тIехьашкаяьлар. Из волча меттел, цхьаккха маьр-воша волча а Iохайнаяцар из.

- Лом чу ца воагIаш сагота дагIар тхо. Iа ниI техача хана из ва мотташ а дар, - аьнна, Аьлабоарз хьачувенача хана этта сатем бохабир ГIайгIата.

ТIаккха Аьлабоарза аьлар:

- Лом хьалла вайцига ва. Цхьа кIеззига ког лозабаьб цун.

- Фу деш воаллашI - боккъал кIаьда хаьттар ГIайгIата.

ГIулакх дайдеш вела а венна, аьлар Аьлабоарза:

- Ча ювш воаллаш.

Кхы йоккха саг йистхилале, дIахо аьлар:

- Сийсара укхазара арабаьлча, ЦIайлоам а Къонхилг а волаш вIашагIделла, тахан Iурра аькхе баха хиннаб уж, со цIагIа мича вар Буро тIа ваха. Царца ЦIокъ а, Таьта а, Сихавар а, кхы нах а хиннаб.

Ма хулла уж кхералургбоацаш, кIаьдагIа дувца гIертар Аьлабоарз ше дувцар.

- Лома ког а Таьтий пхьарс а лозабаьб, кIеззига ЦIокъ а лозаваьв чаво. Акхар ча а йийнай, из ЦIай-лоамарга а я.

Доккха са а даьккха, аьлар ГIайгIата:

- Дийна бий ужI ХIама дергдац, къонахашта дилла а ийттад хIамаш тIа!

- Дийна а ба, гIаьххьа а ба; долле, хьалгIоргда вай уж болча! Шеддар шоашта ховргда шоана.

- Нана, кхы со я езаш дац из! Со берашца цIагIа Iергья, хьо хьалъяхача кхоачам ба, - аьлар Нувсас.

- Йолле хьо, бераш а хьалдугаргда вай воашца! Акхар а безам хургба уж бIаргаго, - аьнна, ший маша тIа а кхелла, арайолаелар ГIайгIат.

Баха хьал а кхаьча ГIайгIатар дIачубаьлча, багIаш бар доарахой, шоаш Лоарас Iоховшабаьчча тайпара. ГIайгIатах бIаргкхеташше, цхьатарра кхаьнне а сайрдика йийцар. Моаршал юха а дерзадеш, аьлар йоккхача сага:

- Дала моаршал дала шоана, са бераш! Шоай нанайна ча я дахадар шоI

ХьалхагIа ЦIокъа дIатIа а яха, из хьоасташ къамаьл даь, Таьтийна тIаяха цунна юхе а лаьтта, Лом волча дIатIаяхар ГIайгIат. Цунна юхекхоачашше, къамаьл ца дулуш йисар, бIаргех хий а даьлар. ТIаккха, кIеззига меттаенача гIолла, аьлар:

- Боккъал бехк ма биллалаш со иштта эсала хьувзарах! Йоккха хиннай, тхьовра мо ладувгIа тигац дего а бIаргаша а!

Наха, йоккхача сага тоам хургболаш, хоза из тееш, къамаьл дир.

- Шоай нана ерзае, дарба де доахкар шоI Къонахий

гIулакх да оаш а цига мел вахачо а даьр! Тенна хIама я ма йоахий из, дуккхача наха дарба хургда цох! - аьлар ГIайгIата.

Лоара а яр, ГIайгIат хьа а лаьца, из ях-яхача дIа а йодаш, уллув лелаш. Цунна дIатIа а йийрза аьлар ГIайгIата:

- Ай, Дала йоахае, са Лоара, хьо ецаре тхога-м йиш яцар! ЧIоагIа къа ма дий Iа хьегар, нанас доа-м дергдац хьона из! Дала хIаьта а доадергдац!.. - аьнна, кхы къамаьл дIахо ца дулуш, соцаелар; тIаккха бIаргех хий даьлар.

Хьачуяьннача латтар Нувса; дIатIагIой Ломага йистхила, шийга аьлча; тоъаргда, нанас даьд царга къамаьл, яхаш. Во хетар цунна; маьр-нанна хьалхашка, нах болча метте; воIага йистхила.

Лом Iокхайкар наьнага:

- Нувса, тхона дукха хIама даьдац хьона; хоа ма ялийталахь! - аьнна.

Цу ханна, сайрдика йийца, чубаьлар ЦIокъеи Таьтийи ноаной. Болабенна хьалтIа а баха, моаршал хилда шоана, аьнна; Лома юхе сайцар уж. Моаршал юха а дерзадаь, сайрдика а ювцаш, аьлар Лома:

- Шо а оарцагIдаьхад оахаI

Нувсайл тоъал боккхагIа хургболаш, истий бар уж.

- Тхо оарцагIдалар-м хIама дацар, мишта хет шоанаI - хаттараш дора цар.

- ДикагIа хет, - вела а венна, Лома аьлар: - Вай КIазилг мо хургья мотташ, качдахадар тхо цунна, тхона хетар гаьна хилар. Адам ма гIолда цунна бе а бага а, ма чIоагIа я-кх из! Низага диллача, цхьаккха хIама а яц саг чана юхе. МоцагIарчоа а дайна, ше хьа а ягIацар, тхо дIа а дахийтацар!

ЦIокъ а, Таьта а, цхьаццабола нах а белабелар.

- ГIойленагIа хет тхона; долле, ЦIокъага а Таьтийга а йистхила! - аьлар Лома.

- Царга-м йистхиннавац аьнна хIама дацар! Тхона-м; Iовенача сага хьааьнна; шо гIойленагIа долга хайнадар; хIаьта а, ГIайгIат а хург ма йий цига, аьнна; цунга йистхила а сагот ма де ала а хьадаьхка мара! Оаха саготде ца дезаш, тхона массанена а хьалхара массадола гIулакх деш, Лоара а ма йий!

Цу ханна ЦIокъ хьайистхилар:

- Ломага Iехадайте, Нувсайна хоа ма далийталаш, хIамма а тхо шоана дезачул ший воI кIезигагIа везаш латтац шоана из, Лома хьатIа ца йоагIаш!

- Дала баркал ала хьона! Iуйрийна шух теха бIарг бицбаланза ма дий тхо! Чаво йийттача а, хьайдар доацаш Iергволаш вац-кх хьо. Дала моаршал лулда шоана! - аьнна, наIаргахьа Iойолаелар Таьтий нана, тIеххьа, унахошта моаршал аьнна, ЦIокъа нана а яхар. ТIаккха шаккхе Нувсайна юхе дIаайттар уж.

Цу ханна цIагIа чуийккхар кхелета ши йиIиг; мичаб тха вошилгаш, яхаш, белха а белхаш. Хьалха йоагIа ший йиIиг лаьца, юхьа тIа кулг тоIадаь, ЦIокъа нана а; шоллагIъяр ийца, Таьтий нана а дIаараяьлар.

- Фу гIар я оаш ерI Велха, хьаста нанас даь а даьна даь а хIама доацача Лома, шо делхаш хезача, бохам барг ма бий; баларе са йижарий а белхаргбар-кх, аьнна. ЧIикъ даьккхе ма хазийталаш! Байрий шоана гIаьххьа багIаш шоай вежарий а Лом аI Дукха хIама даьдац царна, тховсара ЛорхI хьежача, кхоана чубоагIаргба, тIаккха шоай цIагIа безам мелб делхаргда шо! ХIанз долле, чугIо, тIеххьа тхо а хьалчудоагIа шоана!

- Боккъал бакъдар ала тхога, дукха хIама даьдий царна, кхераме йий човнашI - йоахар йиIигаша, хьаингашка баха белха а белхаш.

Кхераме хIама дац, аьнна; йиIигаш чу а яхийта; ноаной юхачубаьлар. ГIайгIата деча къамаьлага ладувгIаш вар цIагIа мел вар. Тхьовра гIалаш еча хана, къамо леладаь хIамаш дувцаш ягIар из. ЛадувгIашше, тар етталуш, набаро дIаувзабора унахой. Дикка низ хинна ма барий уж, лазар лаьгIделча наб тIагIертар. Массарел хьалха ГIайгIата а тIаккха цIагIа мел волчо а зийра уж. Лоацдаь ший къамаьл чакх а даьккха, йоккхача сага аьлар:

- ЛорхI маца кхоач а хац, укхаза даьгIа вай де хIама а дац. Унахошца, царна эшачунга хьожаргволаш, ши-кхо саг юхе а Iийна, вай чугIоргда!

ХьалгIетта, тIайодаш кхаьннена кертах кулг а хьакха, царна моаршал а кхайкадаь, араяьлар йоккха саг. Цунна тIеххьа цига Iеш мел воацар а вахар. Со Iергья яхашше; езаш хуле хьалъехаргья хьо, гаьна яц, аьнна; Лоара а чуяхийтар.

Доарахошка хьожаш вар Аьлабоарз, шийца кхо новкъост а волаш. ЦIагIа сатем эттача, унахой тхьайсар. Наггахьа цхьаццавар узам а бий сомаэккхар, чанах латаш ваьлла ха духьалъуха хургьяр цунна, тIаккха юха а набаро дIаозавора.

- Хьо наькъа хинна ва, Iа салаIа! - аьлар Сихачо Аьлабоарзага.

Вож шиъ а дIавижийтар цо.

Са а леIа, акхарех фу хиннад хьажа Аьлабоарз юхачувенача хана, хьашт мелд фийла волаш, ура вар Сихавар.

- Ах бийса яьннай, Хьарпа бахараш кхоача ха я! - аьлар Аьлабоарза.

Ара тата деш мо хийтта, Сихавар дIаараваьлча, Къонхилг хьайистхилар:

- Унахой миштабI

- ГIойленагIа ба!

- Лоа делхаш, никъ хала болаш, хьеденнад тхо, - аьлар Къонхилга, ше аьннар бакъде воаллаш мо, тIера Iояьккха кий лоа Iодожадеш оага а яь.

ДIатIаваха моаршал хаьтта, хьаьшагара тIорми хьаийцар Сихачо. Ара хьаьший болга хайна араваьннача Аьлабоарза, моаршал а хаьтта, унахой болча чувигар ЛорхI. Цу хана, цхьавар лазаро саготдаь а, цхьавар набарах виза а, шеввола доарахо сомаваьнна къамаьлаш деш вар.

Унахошта моаршал а кхайкадаь, хьожаш чакхваьлар ЛорхI. Цо аьлар:

- Дика гIулакх даьд оаш човнашка хьежа! Малав ер даьрI

- Лоара я. Лома корта лозабаьча хана, хьо венача бIарга-м дайнад шо!

- ХIа-а, дага-м, даьра, йоагIа. Из-м, Буро тIа дикача лорашца болх а баь, кхеташ саг я. Iуйран ламаза ха а хиннай, аз ламаз дешше, сов чехка дахчан е топпара хIаман чу лоабати шари да!

Кагий нах эшар да бахар, ЛорхI ламаза эттар.

Гаьна йоаццаш, цIена лоабат боаллаш моттиг яр юрта йисте. Сихавар цига вахар, топпара бога ийца, вожаш шар да бахар. ДукхагIа бола нах гIейтта ха яр из. Долчо чехка, из чудола хIама а тIехьа, хьалора шар. Доацачо оалар:

- Укх сахьате шура а лийса, дахьаш бер хьалдойтаргда.

Чубаьхкар лоабат бахьаш Сихавар а шар да бахараш а.

- БIаргашцара болх унзара ба, эггара хьалха укхунга хьожаргда вай! - аьнна, ЦIокъа дIатIавахар ЛорхI. Геттара дика хьажа а хьежа, аьлар:

- Даьла къахетамца, тI